Degenmen, shıkizat dáýiriniń ótip bara jatqanyn eskersek, sondaı-aq adam densaýlyǵyna da, qorshaǵan ortaǵa da zııan keltirmeıtin qýat kózderi tabylyp jatqanyn nazarǵa alsaq, qur qara maıǵa qarap otyrýǵa bolmaıdy. Onyń ornyna el ekonomıkasyn alǵa súıreıtin basym baǵyttardyń biri retinde munaı-hımııa salasyn ataýǵa bolady. Birinshiden, elimizde salany damytýǵa shıkizat jetkilikti, óndirý de jolǵa qoıylǵan. Ekinshiden, kómirsýtegin óńdeý de birshama damyǵan, daıyn ónim shyǵaratyn birneshe zaýyt bar. Úshinshiden, munaı-hımııa naryǵy dúnıe júzi boıynsha eń qarqyndy túrde ósip kele jatqan sala. Qazaqstan odan syrt qalmaý úshin baryn salýy kerek.
Qazirgi tańda otandyq munaı-gaz óndirisinde «Shell», «Chevron», «Agip» syndy álemge áıgili kompanııalar jumys istep jatqany belgili. Osy kompanııalardyń shıkizat kúıinde óndirip, keıin shetelderde tereń óńdelip, elimizge qaıta kelgen taýarlaryn qoldanbaıtyn qazaq kemde-kem. Eldiń bári kóligine tejegish maıy, motor maıy sııaqty birneshe kólik maılaryn quıady. Onyń syrtynda dári-dármek, túrli tyńaıtqysh, kaýchýk, boıaý deısiz be, ondaǵan taýar túrin de shetelderden aldyratynymyz taǵy ras. Qysqasy, ózimizdiń shıkizatty qara baqyrǵa ótkizip, áldeneshe ese qymbatqa qaıta satyp alýdy ádetke aınaldyrdyq. Iаǵnı, ımport ónimderi úshin tólengen qyrýar qarajat shetelderdiń ekonomıkasyna jumsalyp jatyr.
Munaı-hımııa salasyn jolǵa qoıa alsaq, qyrýar taýardyń bárin ózimizde óndiremiz. Shıkizat ózimizden shyqsa, ony ózimiz tereń óńdesek, elde tutynyp qana qoımaı eksportqa shyǵarsaq, murtymyzdy balta shappaıtyny túsinikti. Importtan únemdeletin qarjy men eksporttan túsetin tabys kól-kósir paıdanyń kózi. Importqa táýeldiligi azaıǵan saıyn ekonomıkanyń eńsesi tiktelip, qarjy sektory da damıdy. Jumys oryndary kóbeıetinin de eskerý kerek. Munaı-hımııa salasy ǵylymmen qatar damıtynyn da umytpaǵan jón.
Munaı-gaz kompanııalary odaǵynyń alqa tóraǵasy Rashıd Jaqsylyqovtyń aıtýynsha, munaı-hımııa keshenin damytýǵa qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵan sheteldik ınvestorlar bar. Otandyq kásipkerlerdiń de deńgeıi sońǵy jyldary birshama ósip, sheteldik áriptesterimen boı teńestirýge jaqyndady. Shıkizatty tereńdetip óńdeıtin kásiporyndar salýǵa qajetti qarajat óz elimizden tabylady. Soǵan qaramastan munaı-hımııa kesheniniń mandymaı jatqanynyń basty sebebi – bilikti mamandar az.
– Buǵan deıin ekonomıster men zańgerler kóptep daıyndalyp, munaıshy, hımık, tehnık mamandar ázirleýge keıingi jyldary ǵana kóńil bóline bastady. Qazaqstanda myqty hımıkter tapshy. О́nimderimiz halyqaralyq talaptarǵa saı bolýy úshin standarttaý men sertıfıkattaýdy jetik meńgergen mamandar kerek. Olar da bizdiń elde az. Bul saladaǵy basty problema – maman tapshy, – deıdi R.Jaqsylyqov. Ekinshiden, shıkizattyń qorshaǵan ortaǵa áserin zertteýmen, ónimniń sapasyn arttyrý jáne bastapqy baǵasyn túsirýmen shuǵyldanatyn arnaıy zerthanalar az.
Qysqasy, Qazaqstan munaı eksportymen maqtansa da, munaı-hımııa salasymen maqtanatyn deńgeıde emes. Munaı-hımııa sektorynyń IJО́-degi úlesi 1 paıyzǵa da jetpeıtini osynyń bir belgisi. Shet memleketterdiń tájirıbesine júginsek, búgingi tańda Qytaıda munaı-hımııa salasynyń IJО́-degi úlesi 9 paıyzdan asady eken. Japonııada bul kórsetkish 8,5 paıyzǵa teń. Germanııada – 7,2 paıyz, AQSh-ta – 6,4 paıyz. Munaı-hımııa sektory ekonomıkanyń basqa salalaryna, ásirese qurylys, densaýlyq saqtaýǵa tikeleı áser etetinin eskersek, damyǵan elderde munaı-hımııa ónerkásibi ekonomıkanyń tórtten bir bóligin quraıdy eken. Kórshiles О́zbekstanda 2 jyl buryn Ortalyq Azııadaǵy eń iri gaz-hımııa kesheni iske qosyldy. Iran sońǵy 15 jylda munaı-hımııa óndirisiniń qýatyn 8 esege deıin arttyrypty.
Elimizdiń Energetıka mınıstrliginiń qyzmeti 3 strategııalyq baǵytqa negizdelgen. Sonyń biri – munaı-gaz jáne hımııa salalaryn damytý. Atyraýdaǵy erkin ekonomıkalyq aımaqta munaı-hımııa parki salynyp jatyr, ol iske qosylǵannan keıin atalǵan sektordyń IJО́-degi úlesi 3 paıyzǵa deıin artady degen optımıstik jospar bar. Aldaǵy ýaqytta Úkimet kásipkerlermen tize qosyp, munaı-hımııa sektoryn damytsa, Qazaqstan ekonomıkasyna shıkizat eksportyna táýeldilikten qutylýǵa jol ashylatyny anyq.
