Elimizdiń birligi men qoǵamdyq turaqtylyǵyna úles qosý barshamyzdyń asyl mindetimiz bolyp sanalady. Qazaqstannyń áleýmettik-saıası ómirinde ulttyń birligi, qoǵamnyń turaqtylyǵy men tutastyǵy mańyzdy oryn alady. Qoǵamdyq kelisim men saıası turaqtylyq – bizdiń eń basty baılyǵymyz. Bul jetistikti baǵalaý, ony saqtaý jolynda aıanbaı eńbek etý boryshymyz dep bilemin. Prezıdent Joldaýda eldiń birligine, tatýlyǵyna arnaıy toqtaldy. «Qazaq halqynyń memleket qurýshy ult retinde rólin bekemdep, etnosaralyq tatýlyq pen dinaralyq túsinistikti qalyptastyra bilýimiz qajet. Bizdiń ustanymymyz: El birligi – onyń áralýandyǵynda», dep atap ótti.
Joldaýdyń qazynaly tusy – eldiń rýhanı bolmysyn mereıli etetin álemniń ekinshi ustazy atanǵan Ábý Nasyr ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵy jáne Ulylyq kóshiniń altyn tuǵyryndaǵy Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyǵy dáripteletindigi.
2020 jyly uly Abaıdyń týǵanyna 175 jyl tolady. Osyǵan oraı bıyl 30 mamyrda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyq mereıtoıyn respýblıkalyq deńgeıde toılaý týraly Jarlyq shyǵarǵan bolatyn. Prezıdent bastamasynan keıin uly aqynnyń mereıtoıyn aýqymdy túrde atap ótýge jan-jaqty daıyndyq jumystary da bastalyp ketti. Prezıdent Abaıdy ulyqtaý arqyly jas urpaqtyń boıyna ulttyq rýh darytamyz dep basa aıtty.
Prezıdent Joldaýda «Elimizdegi etnostyq toptardyń tili men mádenıetin damytýǵa jaǵdaı jasaı beremiz. Qazaq tiliniń memlekettik til retindegi róli kúsheıip, ultaralyq qatynas tiline aınalatyn kezeńi keledi dep esepteımin. Biraq mundaı dárejege jetý úshin bárimizdiń dańǵaza jasamaı, jumyla jumys júrgizýimiz kerek. Sondaı-aq til úlken saıasattyń quraly ekenin de umytpaǵan jón», dep atap kórsetti.
Qazaq tiliniń memlekettik mártebesiniń bıik bolýy onyń qoǵamnyń barlyq salasynda jan-jaqty jáne qarqyndy qyzmet etýimen tikeleı baılanysty. Qazaq tilin damytýdyń jańa deńgeıi – endigi kezekte ony ultaralyq qatynas tiline aınaldyrý fýnksııasyn nyǵaıtý ekenin Prezıdent Joldaýda aıqyn belgilep berdi.
Búgingi tańda Qazaqstan aýmaǵynda shamamen 125-ten astam etnos ókilderi turady. Elimizde barlyq etnostar tiliniń, olardyń ulttyq qundylyqtarynyń damýyna qajetti jaǵdaı jasalyp otyr. Bul – ulttyq qundylyqtardyń barlyǵy «qazaq» degen ulttyń memleketquraýshy rólin bekemdeý úshin, birtutas qazaqstandyq júıesin qalyptastyrý úshin jasalynyp otyrǵan jaǵdaı ekeni belgili. Qazaq tilin damytýdyń jańa baǵyttary endigi rette oǵan jańa dárejeli qoǵamdyq fýnksııa júktelýimen baılanysty anyqtalady. Bul rette qazaq tilin jańa baǵyttarda zertteý, qazaq tilin oqytýdy, úıretýdi aldyńǵy qatarly elderdiń tájirıbelerine sáıkestendire uıymdastyrý sııaqty keleli jumystar atqarý kózdeledi.
Qazaq tiliniń ultaralyq qatynas tili mártebesin dáleldeıtin tarıhı faktilerdi jınaqtap, nasıhattaý kerek. Bul ata tilimiz – túrki tiliniń HI ǵasyrda, Mahmud Qashqarıdiń «Dıýanı-luǵat-at-túrik» kitabynda kórsetilgendeı, álemdik til bolǵanyn dáleldeýmen bastalady.
Qazaq tili memlekettik til mártebesin tolyq oryndaýy úshin til saıasatynda qandaı baǵyttar anyqtalýy kerek degen máseleni de ýaqyt ozdyrmaı sheshý kerek dep sanaımyz. Bul másele «Memlekettik til týraly zań» qabyldanýy teorııalyq jáne praktıkalyq túrde qajet ekenin dáleldeıdi. Eger qazir arnaıy zań qabyldanatyn bolsa, qazaqtyń jańa jazýǵa kóshýi de, memlekettik til mártebesin taǵy bir bıik deńgeıge ósiretin qubylys retinde baǵalanady. Latyn grafıkasyna negizdelgen jańa qazaq jazýynyń qabyldanýyn qoǵamnyń damýynan jeke-dara almaı, eldiń tutas ınnovasııalyq damýynyń tabıǵı komponenti retinde qarastyrý jáne sol arqyly qoǵamymyzdyń zaman jeliniń oń arnasymen bıikke ótý múmkindikteri de kókjıekten aıqyn tanylyp otyr. Ol kókjıekter – latyn grafıkasyn qoldaný tól tarıhymyzda bolǵany jáne kórshi túrki tildes elderdiń latyn grafıkasyn qabyldaý tájirıbeleri.
Biz ulttyq sanany jańartý úderisin bastadyq. Sol jańǵyrtý, jańartýdyń basynda qazaq tiliniń memlekettik til retindegi rólin kúsheıtip, ana tilimizdiń mártebesin eseleı túsetin naqty qadam qajet. Eń bastysy – ana tilimizdiń taǵdyryna alańdaıtyn halqymyzdyń úmiti oıanyp, tilimizdiń bolashaǵyna senimmen qaraıtyn ýaqyt jetti. Til – ótkenniń urpaqqa qaldyrǵan amanaty, búgingi kúnniń abyroıy, erteńgi kúnniń kepili. Qazaq tiliniń ulttyq til retindegi álemdik tilder qaýymdastyǵyndaǵy ornyn, ereksheligin, artyqshylyǵyn túsinikti tilmen, qoǵamnyń ártúrli top músheleri úshin qoljetimdi quraldarmen aıqyndap berý qajet. Áleýmettik ımıdjin kóterip, ony bedeldi saıası, mádenı tulǵalar arqyly nasıhattaýdy bastaýymyz kerek. Qazaq tili eń bıik saıası minberlerden, halyqaralyq arenalardan estilýi qajet.
Osy rette, birinshiden, memlekettik tildiń normatıvtik bazasyn kúsheıtetin ınstrýmentaldy ádisnamaǵa súıenetin qujat kerek, onda memlekettik tildiń mindetti qoldanylatyn ortasy, jaǵdaıaty naqty kórsetilip, al qoldanylmaǵan jaǵdaıda arnaıy sharalar qabyldaý rásimderi naqty kórsetilý qajet dep oılaımyn. Memlekettik tildi bilý paryz degennen ósip kettik, memlekettik tildi bilý – mindet! Sondyqtan mindetteıtin sharalardy jetildirýimiz kerek. Prezıdent zańdarymyz tym lıberaldy dep aıtty. Tilge qatysty zańdarymyz da tym jumsaq. Sonyń saldarynan memlekettik tilge degen enjar kózqaras, salǵyrt qatynas tyıylmaı keledi. Jaýapkershilik bar jerde is júredi.
Sondyqtan Memleket basshysynyń qazaq tiliniń memlekettik til retindegi rólin kúsheıtýge baǵyttalǵan tapsyrmasyn oryndaýǵa el bolyp jumyla kirisýimiz kerek.
Qazaq tiliniń ultaralyq qatynas quralyna aınalýy el úshin, til úshin, árbir qazaq pen ár qazaqstandyq úshin ıgilik bolyp tabylady. Osynaý ıgilikti qoldanýdyń kiltin Prezıdenttiń Joldaýyndaǵy «Qazaq tiliniń memlekettik til retindegi róli kúsheıip, ultaralyq qatynas tiline aınalatyn kezeńi keledi dep esepteımin» degen sózi aıqyn kórsetedi.
Ǵalymjan MELDEShOV,
Mádenıet jáne sport mınıstrligi Til saıasaty komıtetiniń tóraǵasy
