Is-sharany Japonııadaǵy Qazaqstan Respýblıkasy elshiliginiń qoldaýymen Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy kitaphanasy, «Soka Gakkai International» (SGI), Iаdrolyq qarýdy joıýdy qoldaıtyn Halyqaralyq kompanııa (ICAN) uıymdastyrdy.
Kórme Semeı ıadrolyq synaq polıgonyndaǵy sońǵy jarylystyń 30 jyldyǵyna (1989 jylǵy 19 qazan), «Ortalyq Azııadaǵy ıadrolyq qarýdan azat aımaq týraly shartty ratıfıkasııalaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 10 jyldyǵyna (2009 jylǵy 5 qańtar), Qazaqstannyń aǵymdaǵy jyldyń 29 tamyzynda álemdegi 26-shy el bolyp Iаdrolyq qarýǵa tyıym salý týraly shartty ratıfıkasııalaǵan ataýly kúnge arnalǵan. Sondaı-aq, atalǵan kórme - Elbasy kitaphanasynyń jahandyq qaýipsizdik taqyrybyna arnalǵan halyqaralyq jobasynyń jalǵasy. Onyń alǵashqy bólimi a.j. 19 qyrkúıekte Tokıo qalasynda ótken Elbasy kitaphanasynyń «Qazaqstan-Japonııa: ıadrolyq qarýsyz álemge jol» taqyrybyndaǵy kórmesi men konferensııasy boldy.
Kórmeni ashqan Elbasy kitaphanasynyń dırektory, saıası ǵylymdardyń doktory, professor Ámirhan Rahymjanov is-sharanyń tek qana Qazaqstan men Japonııa halqyn ǵana emes, barsha adamzatty tolǵandyryp otyrǵan jahandyq qaýipsizdik máselesi ekenine toqtaldy.
– Búgingi kórmeniń Qazaqstanda ótýi kezdeısoqtyq emes. Qazaq jeri Japonııanyń Hırosıma men Nagasakı qalalary syndy ıadrolyq qarýdyń qasiretin shekken memleket. Semeı synaq polıgonynda 40 jyldan astam ýaqyt ıadrolyq synaqtar ótip, 1,5 mıllıonnan astam qazaqstandyq zardap shekti, qazir de túrli synaq zardaptary baıqalady. Osydan 30 jyldaı buryn, 1991 jylǵy 29 tamyzda Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn japqan, Ortalyq Azııada ıadrosyz aımaq qalyptastyryp, 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqqa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni dep jarııalaýǵa bastamashylyq etken Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti, jahandyq antııadrolyq qozǵalystyń kóshbasshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaev ekenin barsha álem biledi. Sondaı-aq, Japonııanyń joǵary nagradasy – Úlken lentadaǵy Hrızantema (Baqytgúl) ordeniniń, Goı qorynyń Beıbitshilik mádenıeti arnaýly syılyǵynyń ıegeri, Hırosıma qalasynyń aıryqsha qurmetti azamaty Nursultan Nazarbaev MAGATE-niń qoldaýymen elimizdiń aýmaǵynda ýrannyń tómen baıytylǵan bankiniń ornalasýyna, Irannyń ıadrolyq máselesin retteý isindegi Qazaqstannyń deldaldyq kúsh-jigerine, Iаdrolyq qurýdan azat álem qurý týraly Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasynyń jalpyǵa ortaq deklarasııasymen jahandyq turaqtylyq pen senim negizin nyǵaıtýǵa mol úles qosyp, qazirgi ýaqytta da Iаdrolyq qarýsyz álem qalyptastyrý isinde jetekshi ról atqaryp keledi. Búgin Sizder tanysatyn kórme – osydan on kún buryn Tokıo qalasynda ótken Elbasy kitaphanasynyń jahandyq qaýipsizdik taqyrybyna arnalǵan halyqaralyq jobasynyń jalǵasy. Japonııa qoǵamdastyǵy Elbasy kitaphanasynyń «Qazaqstan-Japonııa: ıadrolyq qarýsyz álemge jol» taqyrybyndaǵy kórmesi men konferensııasyn jyly qabyldaǵanyn erekshe atap ótkim keledi, - dedi Ámirhan Muratbekuly.
О́z kezeginde Soka Gakkaı Interneshnl uıymynyń vıse-prezıdenti Hırosýgý Terasakı, Elbasy kitaphanasyna qonaqjaılyq kórsetkeni úshin rızashylyq bildirip, Soka Gakkaı Interneshnl prezıdenti Daısaký Ikedanyń «Siz baǵalaıtynnyń bári – ıadrolyq qarýdan azat álem úshin» kórmeniń ashylýyna arnalǵan quttyqtaý sózin oqyp berdi.
- Men Qazaqstannyń ıadrolyq qarýsyz álem qurý jolynda kúrmeýi qıyn kúrdeli synaqtardy jeńe bilgen qajyrly kúsh-jigerine sheksiz qurmetimdi bildirgim keledi. Iаdrolyq qarýdy joıýdyń halyqaralyq kompanııasymen (ICAN) birlese qurylǵan bul kórme osy baǵyttaǵy kúsh-jigerimizdiń ajyramas bóligi. Osy ýaqytqa deıin kórme álemniń 20 eliniń 90 qalasynda ótti. Al Qazaqstan atalǵan kórme uıymdastyrylǵan 21-memleket boldy. Budan basqa, kórme alǵash ret orys tilindegi nusqamen kópshilik nazaryna usynylýda. «Endi zınhar ǵadalát, shapaǵattan bosanbańdar» delingen qazaqtyń uly aqyny Abaı Qunanbaıulynyń 38-Qara sózinde. Endeshe biz, SGI músheleri, qazaqstandyq qadirli dostarymyzben birlese otyryp, beıbitshiliktiń ǵalamdyq qoǵamyn qurý men ıadrolyq qarý qaýip-qaterinen azat álemde úılesimdi ómir súrýge birlese kúsh salýǵa senim bildiremiz, - delingen Daısaký Ikedanyń quttyqtaý hatynda.
Kórmeniń ashylý saltanatynda sóz alǵan Japonııanyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne О́kiletti Elshisi Tasýkıho Kasaı bylaı dedi:
– Atom bombasynan zardap shekken Japonııa men Qazaqstannyń tarıhy ortaq. Iаdrolyq qarýsyz álem taqyryby maǵan óte jaqyn, óıtkeni men atom bombasynan zardap shekken úshinshi býyn ókilimin. Meniń ájem Nagasakı epısentrinde atom bombasynan zardap shekkenderge kómektesemin dep kóp mólsherde sáýlege shaldyqqan edi. Osyǵan baılanysty, men ıadrolyq qarýdan azat álem qurý isine arnalǵan barlyq kúsh-jigerdi qoldaımyn jáne búgingi kórmeni uıymdastyrýshylarǵa sheksiz alǵysymdy bildiremin.
Japonııadaǵy ıadrolyq jarylystan zardap shekkenderge kóńilin bildirgen Qazaqstan Parlamenti Májilisiniń depýtaty, saıası qaıratker Qýanysh Sultanov:
– Bul alapat joıqyn qarýǵa tek eki el ǵana emes búkil adamzat qarsy. Osyny ásirese, ıadrolyq synaqtar qasiretin basynan keshken Qazaqstan jurtshylyǵy jaqsy biledi. Elimiz táýelsizdik almaı turyp-aq qazaqstandyq qoǵamdastyq jer betindegi tirshilikti joıatyn qarýǵa qarsy shyqqan bolatyn. Qazaqstandaǵy alǵashqy antııadrolyq qozǵalys ótken ǵasyrdyń 80-jyldarynyń sońynda bastaldy. Bizdiń Tuńǵysh Prezıdent - Elbasymyz Nursultan Nazarbaev Qazaqstan Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy laýazymynda bolǵan kezden bastap Máskeýdegi joǵary deńgeılerden birneshe márte ıadrolyq synaqtardy toqtatý týraly máseleni tikesinen qoıdy. Ony qazaqstandyqtar qoldap, belgili aqyn Oljas Súleımenov basqarǵan «Nevada-Semeı» antııadrolyq qozǵalysy qurylǵan bolatyn, - dedi.
«Siz baǵalaıtynnyń bári - ıadrolyq qarýdan azat álem úshin» kórmesi qarýdy joıýdyń mańyzdylyǵy men ózektiligin keńinen taratyp, bul maqsatqa múddeli adamdardyń qataryn keńeıtýdi kózdeıdi. Bul kórme alǵash ret 2012 jylǵy tamyzda Hırosıma qalasynda ótken «Álem dárigerleri ıadrolyq soǵysqa qarsy» halyqaralyq konferensııasynda (IPPNW) kórsetilgen bolatyn. Keıin atalmysh kórme BUU-nyń Jenevadaǵy Eýropalyq shtab-páterinde, Meksıkada ótken Iаdrolyq qarýdyń gýmanıtarlyq áser etýi jónindegi konferensııada, sondaı-aq Chıkago ýnıversıtetinde jáne álemniń basqa da kóptegen joǵarǵy oqý oryndarynda qoıylǵan edi.
Kórme materıaldary Ortalyq Azııada birinshi ret orystildi nusqada usynylyp otyr. Kórme ekspozısııalary úsh taqyryptyq baǵyttardan turady:
«Biz úshin ne qymbat?» bólimi Hırosıma men Nagasakı atom bombalarynyń tarıhı dálelderin keltire otyryp, qazirgi ýaqytta da ıadrolyq qarý qaýpiniń bar ekenin baıandaıdy.
«Iаdrolyq qarý máselesi týraly kóbirek bilińiz» atty ekinshi bólimde ıadrolyq qarý máselesi gýmanıtarlyq, ekologııalyq, ekonomıkalyq, adam quqyqtary, moraldyq-etıkalyq, genderlik jáne basqa da ártúrli turǵydan qarastyrylady. Munda túrli syn-qaterlerge tótep berý úshin bul salalarda qabyldanyp jatqan kúsh-jiger týraly aqparat usynylǵan.
«Biz qalaıtyn bolashaq – álemge degen kózqarasymyzdy ózgertý» dep atalatyn úshinshi bólim qarýsyzdaný salasynda jetken jetistiktermen tanystyrady. Olar - ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurý, Jaıaý áskerge qarsy qoıylatyn mınalarǵa tyıym salý týraly shart jáne Kassetalyq oq-dáriler jónindegi konvensııa. Bul bólim nıettestik pen yntymaqtastyqtyń kúrdeli maqsattarǵa qol jetkizýge múmkindik beretinin kórsetedi.
Soka Gakkai International (SGI) – beıbitshilik, mádenıet jáne bilim salasyndaǵy qyzmetti halyqaralyq deńgeıde júzege asyratyn uıym. Ol álemdegi elder men óńirlerdiń 93 uıymy men 192 memlekette ómir súretin 12 mıllıon adamdy biriktiredi. Qaýymdastyq 1957 jyldan bastap ıadrolyq qarýdy qoldanýdy adamzatqa qarsy qylmys dep eseptep, ıadrolyq qarýǵa tyıym salý deklarasııasyn ustanady. SGI shtab-páteri Japonııada (Tokıo q.) ornalasqan. Atap aıtqanda, ol álemde BUU-nyń úkimettik emes uıymy retinde beıbitshilik pen qarýsyzdandyrý boıynsha aǵartýshylyq qyzmetimen tanymal.
Iаdrolyq qarýdy joıýdyń halyqaralyq kompanııasy (ICAN) – 2007 jyly «Álem dárigerleri ıadrolyq soǵysqa qarsy» halyqaralyq konferensııasynyń (IPPNW) negizinde qurylǵan qoǵamdyq uıym. Qazirgi ýaqytta álemdegi 100-den astam memlekettiń 500-ge jýyq uıymy seriktes retinde erikti túrde onyń qyzmetin qoldaıdy. 2017 jylǵy shildede BUU qabyldaǵan «Iаdrolyq qarýǵa tyıym salý týraly shartty» júzege asyrýǵa qosqan úlesiniń azamattyq qoǵam tarapynan tanylý belgisi retinde 2017 jylǵy jeltoqsanda atalǵan uıym álemdik Nobel syılyǵyn aldy.
Aıta keteıik, «Siz baǵalaıtynnyń bári - ıadrolyq qarýdan azat álem úshin» kórmesi 13 qazanǵa deıin jalǵasady.
