Taqtakópir kóterilisi: kúshtep ujymdastyrýǵa qarsylyq

Oqyrman qaýym Qazaqstan karta­synyń túkpir-túkpirinen Taqtakópir ataýyn sharq uryp izdep, taba almaıdy búginde. Atalǵan aýdan Qaraqalpaq av­tonomııaly oblysynyń quramynda 1925-1930 jyldar aralyǵynda Qazaq Avtonomııaly Respýblıkasynyń qu­zy­rynda bolǵandyǵy tarıhtan má­lim (búginde О́zbekstannyń qura­mynda). Bolshevıkter bıligine qarsy kóterilis te osydan tup-týra 90 jyl buryn Taq­takópir Qazaq ASSR-ine qaraǵan kezde bolǵan edi.

Taqtakópir kóterilisi demekshi, ba­la kúnimizde atalǵan kóterilis týraly úlkenderden emis-emis estıtinbiz. Árı­ne ol kezde áńgime aýany basqasha ar­nada órbıtin. «Basmashylar keńes óki­metine qarsy kóteriliske shyǵypty. Kedeılerge teńdik ápergen, ulttardy bir-birine teńestirgen bolshevıkterdi óltiripti. Baılar óziniń baılyǵynan, bıliginen aırylǵysy kelmegen. Ishandar bolshevıkterdi kápir dep sanaǵan». Biz osy áńgimege kádimgideı uııtynbyz.

Bala jasynan sanasy kommýnıstik ıdeologııamen ýlanǵan jetkinshektiń ol kezde basqasha qabyldaýy múmkin emes te edi. Aýdan ortalyǵyndaǵy Ortalyq ba­zarǵa barar joldaǵy basmashylar qo­lynan qaza tapqan qyzyl jaýyngerler zıratyna sonshalyqty qurmetpen kóz tigetinbiz. Zırat basyna ornatylǵan bes juldyzdy obelısk qaharmandarǵa ǵa­na kórsetiletin erlik sımvoly retinde baǵa­lanatyn-dy...

Sóıtsek, Taqtakópir kóterilisiniń tarıhy tym tereńde, tym áride eken ǵoı. Bul týraly eń alǵash zertteýdi qolǵa al­ǵan, arhıvterdi aqtaryp, kúshtep ujym­dastyrý kezindegi sumdyq derekter­men qalyń qaýymdy tanystyrǵan ǵa­lym, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Turǵanbek Allanııazov. Ǵalym 1992 jyly О́zbekstan Respýblıkasy Ǵy­lym Akademııasy Qaraqalpaq bólimi Habar­shysynyń 2-nómirinde «1929 jylǵy Taqtakópir qarýly kóterilisi týraly» maqalasyn jarııalady. Osydan keıin ǵalym atalǵan kóterilisti túbegeıli zert­teýge kirisip, oǵan on jylǵa jýyq ýa­qytyn jumsady. Sonyń arqasynda ke­ńes ókimetiniń kúshtep ujymdastyrý saıa­satynyń astarly aqıqatyn búge-shigesine deıin ashyp bergen irgeli eń­bekti dúnıege ákeldi. Turǵanbek Al­lanııa­zovtyń shaǵyn tırajben shyq­qan Taqtakópir kóterilisi týraly «Kontrrevolıýsııa» v Kazahstane: Chım­baıskıı varıant» (T.Allanııazov, Al­maty, Fond «HHI vek», 1999) atty eń­beginde tarıhı derekter jan-jaqty qam­tylady.

Áý bastan-aq «kedeıler ókimeti» men sonyń «jyryn jyrlaıtyn partııa­sy» óz múddelerine oraı qabyldaǵan qu­jattardy júzege asyrýda negizinen kú­sh­­tik qurylymdarǵa súıendi. Eldi á degen­nen úreı qushaǵynda ustap, aıt­qanyna kóndirip, jumsaǵanyna júr­gizetindeı belsendi áreketke kósh­ti. Shekten tys zorlyqtyń aqyry jaqsy­lyqqa aparmaıtyny atam zamannan bel­gili ǵoı. Alaıda, bılik bıshigin úıir­gender keıde osy qaǵıdany qaperine al­ǵysy kelmeıtini bar. Al kúshtep ujym­dastyrýǵa kóngisi kelmeıtin halyq kóte­riliske shyqty.

1929 jyly 27 qyrkúıekte shamamen kúndizgi saǵat 1-diń kezinde Qara­qal­paqstannyń soltústik-shyǵysynda or­nalasqan Taqtakópirdiń ońtústiginen «Allalap» aıǵaılap, uran tastaǵan, vıntovka, berdeńke, ańshy myltyǵymen qarýlanǵan 30-dan asa kóterilisshi qa­laǵa basyp kirgen. Kóterilisshiler dı­qandardy ózderine qosylýǵa sha­qyr­ǵan. Dıqandardyń bir bóligi, 150-ge jýyq­ adam kóterilisshilerge qosyl­ǵan. Aýdandyq partııa komıteti, aýdan­­­dyq atqarý komıteti, aýdandyq jas­­tar komıteti, «Qosshy» odaǵy, ha­lyq sotynyń jáne tergeýshilerdiń kameralary, aýdandyq qarjy bólimi tal­qandalǵan, qylmystyq ister, salyq qu­jattary órtelgen. V.Lenın, K.Marks,

F.Dzerjınskıı, A.Rykov sııaqty bol­she­vıkter kósemderiniń qabyrǵa­la­rda ilýli turǵan sýretteri julyp alynyp, laqtyryp tastalǵan.

Halyq tergeýshisi Ibragımov, she­girt­kemen kúres jónindegi ınstrýktor Soshnıkov, jumysshy Shpılkovtyń áıeli men 9 jastaǵy balasy jáne ju­mysshy Lagýnına óltirilgen.

 Áıtse de Taqtakópir tym qorǵansyz da emes edi. Onda quramynda 20 adam bar Dedov basqaratyn qarýly kommý­narlar otrıady bar bolatyn. Biraq kó­terilisshilerdiń alǵashqy atqan myl­tyq daýsynan keıin-aq kommýnarlar tym-tyraqaı qashqan. Al ár jerden bir myl­­tyq atyp, bytyrańqy qarsylyq kór­­setkenderdi kóterilisshiler tabanda atyp óltirgen. Jalpy sany 8 adam qaza bolǵan. Olardyń ishinde otrıad ko­mandıri Dedovtyń ózi de bar edi.

Ańdatkólge bara jatqan Grıaznovtyń otrıady jolshybaı qarýly top basqa jolmen Taqtakópirge bet aldy degendi esitip, ile-shala keri burylyp qalaǵa kelip kiredi. Kóterilisshilerge qarsy so­ǵysqa kirisip, olardy qaladan qýyp shyǵady. Taqtakópirde Grıaznov otrıady batraktar jáne kommýnarlardyń kó­megimen búlikke qatysqan 44 adamdy tut­qyndaıdy.

Sirá, kommýnarlarǵa kómekke syrttan taǵy da qarýly otrıad keledi dep ses­kengen bolsa kerek, kóterilisshiler 30-40 adamnan top-topqa bólinip, qaladan shy­ǵyp ketken. Biraq kóterilisshiler mu­nymen qutylmady. 4 jáne 7 qazanda kóterilisshilerdiń úsh toby talqandaldy. Shaıqas ústinde kóterilisshilerden 8 adam ólip, 5 adam qolǵa tústi, qalǵandary amaldap qashyp qutyldy.

1929 jyldyń 8 jeltoqsanyna deıin OGPÝ-diń Erekshe úshtigi biraz isti qarap, kóteriliske qatysqan 32 adamdy atý jaza­syna kesti. Úkim jedel oryndaldy. 1930 jyldyń 1 maýsymyna deıin 27 adam ár­­túrli merzimge konslagerge aıdaldy, taǵy 25 adam 3 jylǵa jer aýdaryldy». (T.Omarbekov. Qaraqalpaqstandaǵy kóterilis. «Juldyz»,1993, №4). Mine, keńes ókimetiniń zorlyq-zombylyqqa negizdelgen saıasatyna alǵash ret nara­zylyq tanytqan halyq ókilderi osylaısha qatań jazalaýǵa ushyrady...

Al endi «Taqtakópir kóterilisiniń basynda kimder turdy, ony uıymdas­tyr­ǵandar kimder?» degenge keletin bolsaq, kóterilis jeńiliske ushyraǵannan keıin OGPÝ tarapynan tergeýge alynǵan kisi­lerdiń jaýaptarynan Jálel-Maqsum Is­matýllaev, Ábdikárim Ismatýllaev, Qa­dyrǵazy Dáýletnazarov, Barlyqbaı Nurymov, Palýanııaz baı degen kisilerdiń esimderi atalady. Árıne Taqtakópir kóterilisine baılar men dinbasylardyń yqpal etkenin joqqa shyǵarýǵa bolmas, tipti, jergilikti halyq arasynda Han Maqsum men Barlyqbaıdyń kó­te­rilisti uıymdastyrǵany týraly áń­gi­meler áli kúnge deıin aıtylady. Alaı­da dúnıe-múlkin, egistik jerleri men maldaryn tartyp alyp, otbasyna qaýip tóndirgen saıası júıege qarsy shyq­qandardyń narazylyǵyn birjaqty «kontr­revolıýsııalyq qozǵalys» dep baǵa­laý qısynsyz. О́ıtkeni ústem tap ókilderin qurtýdy ashyq túrde uranǵa aınaldyrǵan bolshevıkter joǵarydan kelgen qaýlyny júzege asyrý barysynda halyqpen kelisimge kelip, kelissóz júrgizýdi oıyna da alǵan joq, kerisinshe, kúshtep oryndatýǵa ıek artyp, talaı ret qarý qoldanyp, qan tógýge deıin bardy. Eń bastysy, Qazaqstandaǵy OGPÝ bastyǵynyń orynbasary A.Alshanskıı Taqtakópirdegi kóteriliske basmashy­lardyń qatysyna saıası reńk berip, ony Qaraqalpaqstandaǵy kontrrevolıý­sııalyq uıymnyń isi dep sıpattaıdy. Kóterilisten soń tutqyndardy ter­geý kezinde olarǵa zorlyqpen moıynda­tyl­ǵan «kontrrevolıýsııalyq uıymnyń ju­mysy» jaıynda qoldan jasalǵan dáıekterdi alǵa tartyp, óz baıandamalarynda birneshe ret Taqtakópirge ja­qyn ornalasqan Shymbaı, Kegeıli aýdan­daryndaǵy «basmashylar uıymda­ryn joıǵany» týraly senimdi baıandaǵan bolatyn.

Iá, sonshalyqty kóp adam qatynasyp, memleketke asa zor kólemde zııan shektire qoımaǵanymen, Taqtakópir kóterilisi – sol aımaqta ǵasyrlar boıy ómir sú­rip kele jatqan qazaq, qaraqalpaq ha­lyq­taryn tapqa bólip, bir-birine qar­sy qoıǵan, kúshtep ujymdastyrý ar­qyly eldi ashtyqqa qamap, qyrǵynǵa ushy­ratqan bolshevıkterdiń qanquıly ókimetine alǵash ret qaımyqpaı qarsy shyǵyp, ózinen sońǵy kóterilisterge (ondaı kóterilistiń jalpy sany KSRO bo­ıynsha 327-ge jetedi) dem bergen.

Endi Taqtakópir kóterilisiniń shyǵý sebebiniń túp-tamyryna úńilip kórelik. Qa­raqalpaq jerin ázelden tarıhı bes shahar­dyń eli retinde Besqala dep ataı­tyny bar. Besqala óńiri áýelden-aq aýyz ádebıetine, jyraýlyq dástúrge erekshe mán berip, bolashaq urpaǵynyń jastaıynan qulaq quryshyn jyrmen sýsyndatqan óńir. Onyń ústine jy­raýlardyń termeleri de adamgershilik, ıman­dylyq, dinı taqyryptardy, el­dik máseleni tereńnen qozǵaıdy. Qar­shadaıynan Quran sózin sanasyna sińirip ósken jandardyń «din – apıyn» degen bolshevıkterdiń ıdeologııasyn qa­byl­daýy múmkin be? Taqtakópir kóte­rilisiniń negizgi sebebiniń biri de osy – ıslam dininiń qoldanys aıasyn taryltyp, dinı qyzmetkerlerdi qýdalaýǵa baılanys­ty qarsylyqtan bastalǵan-dy.

Kedeılerge teńdik áperdik degen ke­ńes ókimetiniń halyqtyń dinı nanym-ta­nymyna tyıym salýy, eldiń syıly tulǵalaryn, din qyzmetkerlerin qýǵyn-súrginge ushyratýy kópshiliktiń kóńilin aıazdaı qarydy. Musylmandyqty murat tutqan, Qurany qolynda, halqyn ımanǵa uıytyp otyrǵan tulǵalardy el aldynda masqara qylyp, kedeı-kepshiktiń mazaǵyna aınaldyrǵanyna qalyń buqara kúıinbeı qaıtsin! Jeńe almasyn bile tura qarsylyq kórsetýiniń ózi erlikke para-par emes pe!

Taqtakópir kóterilisiniń basty ıdeo­logy Úbbi Ibragımov óziniń sózinde din­ge qatysty máseleni ashyq aıtqan: «Biz­diń uıym Keńes ókimetine qarsy bú­kil musylman halqyn biriktirý jolymen ıslam týy astynda kúresýi kerek. Keńes ókimetiniń saıasaty dinge qar­­sy baǵyttalǵan, ol meshitterdiń jap­­­­­paı ja­bylýynan, ımamdarǵa salyq sa­­­lý­­dan, jazalaý sharalarynan jáne t.b. aı­qyn kórinedi». («Kontrrevolıýsııa» v Kazahstane: Chımbaıskıı varıant», 197-bet.)

Joǵarydaǵy Úbbi Ibragımovtiń aıtqanyn A.Alshanskıı de moıyndaıdy: «Din basylary ózderiniń uıymy qa­tarlaryna adamdardy kóbirek tartýyna is júzinde dinge qarsy jumys barysynda jiberilgen qatelikter sebepshi boldy. SK-nyń dırektıvasyna sáıkes dinge qarsy nasıhat júrgizýdiń ornyna barlyq jerde jappaı meshitterdi jabý men tartyp alý sekildi ákimshilik ádiske toly derekter beleń alǵan. Tipti keıbir aýdandarda meshitterdi eýropalyqtardyń japqany týraly derekter de bar. Tórtkúl aýdanynda úlken meshit aýdandyq partııa komıtetiniń hatshysy atymen atalatyn klýb quzyryna berilgen. Aýdandyq partııa komıtetine jamaǵat jınala kelip, Aqshýrınniń ózimen kelissóz júrgizip, meshittiń qaı­­­tarylýyn talap etken. Hatshy me­shitti qaıtarýdan bas tartqan. Soǵan qa­ramastan resmı materıaldarda osy másele boıynsha meshit jamaǵattyń kelisimimen berilgendigi aıtylady» («Kontrrevolıýsııa» v Kazahstane: Chım­baıskıı varıant», 201-str.)

Osylaısha Taqtakópir kóterilisiniń túpki tamyry dinmen astasyp jatqanyn aıqyn ańǵarýǵa bolady. Taqtakópir kóterilisi boıynsha ǵylymı eńbek jaz­ǵan tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Gúlmıra Dáýletovanyń tujyrymy da osyǵan saıady:

«1. Islam dini ıdeologııalyq júıe sıpatynda Qaraqalpaqstan avtonomııalyq oblysynyń saıası ómirine belsendi endi. Musylman baýyrlardy bir-birine qarsy qoıýdyń taptyq kúres teorııasy rýlyq qoǵamǵa negizdelgen Qaraqalpaqstanda qol­daý tabýy múmkin emes edi.

2. Saıasat salasynda dindi paıdalaný­dyń taǵy bir aspektisi – Qaraqalpaq AO saıası qaıratkerleriniń ózi tómendegideı urandy ustandy: «halyq úshin ıslam dini saqtalýy kerek».
3. Saıasatta dinı faktordyń bolýy, naqty jaǵdaılarǵa oraı dindi jaq­taýshylar – Taqtakópir kóterilisine qaty­sýshylar ózderiniń is-qımyldaryn negizdeý, óz múddelerin, úmitterin, óki­nishterin ıdeologııalyq turǵydan bekitý úshin ıslam dinine den qoıdy».

Taqtakópir aýdanynda ózimiz bala kezden esimin qulaqqa quıyp ósken Áıim­bet ıshan Qaımaqbaıulynyń (1855-1937) taǵdyr-talaıynyń ózi Ke­ńes ókimetiniń din ıelerine degen zor­­lyq-zombylyǵynyń qandaı bol­ǵan­dyǵynan derek beredi. Ishan Shym­baı aýdanynyń aımaǵynda týylyp, Taqtakópir aýdanynyń Atakól degen jerinde dúnıeden ozǵan. Áıimbet ıshan Hıýanyń medresesinde 12 jyl bilim alyp, arab, parsy, ózbek, túrikmen til­derin jetik meńgergen. Ol halyqtyń saýatyn ashyp, jastardy ımandylyqqa baý­lyp, júzdegen shákirt tárbıelegen. Alaıda keńes ókimeti ornaǵannan keıin Áıimbet ıshannyń basyna da náýbet tóngen. Áıimbettiń Ábdikerim degen balasy Qyzylqalada ustalyp, jer aýdarylǵan. Aqyry iz-túzsiz ketipti. «Qamysty» meshitinde dinı aǵartýshydan dáris alǵan shákirtteri Erimbet molda, Sapar molda abaqtyǵa jabylyp, olardy aldymen Hojelidegi abaqtyǵa qamap, sońynan Qıyr Shyǵysqa jer aýdarady. Olar da iz-túzsiz ketken. Áıimbet ıshan­nyń ózi 6 aıǵa Shymbaıda abaqtyǵa qa­malady. Ishan «halyq jaýy» retinde ustalǵan soń, «Qamysty» meshiti jabylyp, dúnıe-múlki kámpeskelenedi.

 Ǵalym Turǵanbek Allanııazovtyń pikirinshe, «sý men qazýdy keńestendirý» uranymen qolǵa alynǵan Qaraqalpaq avtonomııalyq oblysyndaǵy jer-sý re­formasy ortaazııalyq basqa respýb­lıkalarǵa qaraǵanda 1929 jyly bir kezeńde júrgizilip jáne asyǵys naý­qandyq sıpatqa ıe boldy. QAO basshy­lary jer-sý reformasy barysynda áleý­mettik-ekonomıkalyq problemalar túıinin tezirek tarqatýǵa umtyldy. Olar bul jerde jergilikti erekshelikti eskermeı, kelesi naýqandy – ujymdastyrýdy belsendi bastaýǵa tyrysty. Obkomnyń jáne keńestik mekemeler ýákilderiniń oılastyrylmaǵan osyndaı áreketteri aýyldarda zorlyq-zombylyqty, narazy­lyq­ty kúsheıte tústi. 1928 jyl men 1929 jyldyń kúzi aralyǵynda jiberilgen asyra silteýshilik Taqtakópir kóterilisiniń bir sebebi bolyp tabylady.

«Kez kelgen ımperııa zulymdyq keı­pine enedi. Bul degenińiz erkińizden aıy­rý, halyqtyq bas kóterýlerdi jan­shý, ulttyq ıntellıgensııanyń qar­sylyǵyn janyshtaý, ekonomıkalyq eks­plýatasııa, jergilikti halyqtyń bede­lin tómendetý, onyń tili men máde­nıetin qurtý. Imperııalyq bıliktiń tikeleı nemese janamalaı qatysýymen bol­ǵan qandaı da bir oń ózgerister ádet­te qabyldanbaıdy jáne tipti tal­qy­lanbaıdy da» dep jazǵan edi tarıh ǵy­lymdarynyń doktory Janna Qy­dyralına (J.Kydyralına, Nasııa ı ıstorııa. Astana, «Elorda», 2009, 290-bet.). Sol sııaqty Qaraqalpaqstandaǵy iri baılardyń, din ókilderiniń mal-múlkin tárkileý isiniń bastalýyna arnaıy qaýlyda qabyldanǵan sheshimderdiń kóteriliske negiz bolǵany anyq. О́ıtkeni qaýlyda «Qaraqalpaq jerinde joıylýy tıis áleýmettik toptyń qojalyqtary jáne sol joıylatyn qojalyqtardyń mal­dary men sharýashylyq múlikterin olar­dyń ıelerinen eshteńe tólemeı tar­typ alý kerektigi» soqyrǵa taıaq us­tatqandaı kórsetilgen. Ol azdaı atal­ǵan qaýlynyń taǵy bir babynda «OGPÝ organdaryna Qazaq ólkelik komıtetimen birge kezinde solardyń ózderiniń qojalyqtary bolǵan okrýgterden tys jerge aýdarylatyn adamdardy anyqtaý usynylsyn» dep, tárkileýge ushyraǵan adamdardy odan ári tuqyrtyp, jer aýdarý kerektigine buıryq berilgen. Mine, osy qaýlyny basshylyqqa alǵan Qa­raqalpaq avtonomııaly oblysyndaǵy jergilikti partııa qyzmetkerleri ózderine berilgen quqyqty asyra paıdalanyp, jergilikti baılar men dinbasylarǵa ártúrli salyqtar salýmen ǵana shektelmeı, olardyń jekemenshigindegi dúnıe-múlikterdi talan-tarajǵa saldy.

Osydan 90 jyl buryn keńes ókimetin ornatý kezindegi bolǵan Taqtakópir kóterilisinen qandaı oı túıýge bolady? Jalpy, kúshteý saıasatynyń zardaby, májbúrleý saıasatynyń salqyny aýyr, halyqtyń pikirimen sanaspaýdyń aqyry áleýmettik dúmpýge ulasady. Otar­shyl­dyqtyń qursaýynan, keńestik dık­tatýranyń qyspaǵynan aman qalǵan, «myń ólip, myń tirilgen» halyq úshin ótkennen sabaq almaı bolmaıtyny málim. Endigi másele otarshyldyqta, kom­mýnıstik dık­tatýrada emes, endigi jerde qazaq qoǵamynyń órkenıetti jolmen damýynda. Damyǵanda da áleýmettik silkinisterdiń aldyn alatyn áleýmettik ádiletti qoǵam ornyqtyrýda bolyp otyr. О́ıtkeni áleý­mettik ádiletsizdik beleń alǵan kez kelgen qoǵamda silkinisterdiń boı kór­se­te­tini belgili. Sol sebepti táýelsiz el­diń tu­ǵy­rynyń bıiktigi, myzǵymastyǵy qo­ǵamdaǵy ádilettilik degen barometrmen ól­shenedi. Uly aqynnyń sózimen qaıyrar bolsaq, «Endi adamzat kúsh jarystyryp emes, aqyl jarystyryp órge basa alady. Al aqyldylyqtyń ólshemi – ádilettilik. Ádilet eshkimdi kemsitpeıdi, eshteńeniń obalyna qalmaıdy». Abaıdan asyryp aıta almaspyz, sirá.