– Áıgerim Serikbaıqyzy, elimizde kóz aýrýlarynyń sany jyldan-jylǵa artyp keledi. Tipti egde tartqan adamdy qoıyp, jasóspirimderimizdiń de kóz janary álsireýde. О́zińiz jetekshilik etetin fılıal bul syrqattyń aldyn alýǵa qanshalyqty úles qosýda?
– Qazaq kóz aýrýlary ǴZI Astana qalasyndaǵy fılıaly 2010 jyldan bastap, tegin medısınalyq kepildendirilgen kómek kóleminde (TMKKK) elordamyz ben soltústik aımaqtardy joǵary mamandandyrylǵan oftalmologııalyq kómekpen qamtamasyz etedi. Búginde fılıalda eresekter men balalar arasyndaǵy túrli kóz aýrýlaryn tekserip-anyqtaýda jáne emdeýde álemniń jetekshi óndirýshileriniń zamanaýı qural-jabdyqtary paıdalanylady. Kóz dárigerleri (hırýrgtar) kúrdeliligi jaǵynan san túrli myńdaǵan operasııa jasaıdy.
Ras, keıingi jyldary kóz aýrýlary bar naýqastardyń sany kóbeıip ketti. Sonymen qatar kóz aýrýlary da jasaryp barady. 40-45 jasta-aq katarakta nemese glaýkomasy bar naýqastar sany az emes. Mıopııa da jasardy. Buryn eń ertesi 5-6 jasta bastalatyn mıopııa, qazir, ókinishke qaraı balanyń 3 jasynda-aq anyqtalatyn mysaldar kóp. Munyń birinshi sebebi – kórý júktemesiniń jalpy kúsheıýi. Balalardy mektepke erte daıyndaý, jalpy bilim berý reformasy, ıaǵnı mektepterdegi baǵdarlamalardyń qıyndaýy. Jalpy, adamdardyń, balalardyń kompıýterdegi, túrli gadjetterdegi kıno, vıdeo jáne oıyndarǵa qushtarlyǵy. Sonymen qatar jıi kezdesetin somatıkalyq aýrýlar da kóz aýrýlaryna sebep bolady. Qorshaǵan ortanyń lastaný deńgeıin de umytpaıyq.
– Kóz aýrýlary tuqym qýalaı ma?
– Árıne, kóz aýrýlarynyń arasynda tuqym qýalaıtyn túrleri de bar. Máselen, týa bitken katarakta, tuqym qýalaıtyn nemese týa bitken mıopııa. Torly qabattyń túrli degeneratıvti aýrýlary, torly qabattyń isigi, ıaǵnı retınablastoma tuqym qýalaıdy. Al eresekterdiń arasynda kezdesetin aýrýlardyń biri – birinshilik ashyq buryshty glaýkoma. Jáne basqa aýrýlar da bar.
– Adam kóziniń qaraýytyp, kórý ótkirliginiń kemýi nege baılanysty?
– Adam kóziniń qaraýytyp, kórý ótkirliginiń tómendeýi túrli sebepterge baılanysty paıda bolýy múmkin. Katarakta, ıaǵnı kóz burshaǵynyń bulyńǵyrlanýy munyń bir sebebi. Eresekterde katarakta jalpy jas ulǵaıýyna baılanysty qalyptasýy múmkin. Sonymen qatar kózdiń qabyný aýrýlarynda, mıopııada, glaýkomada, kózdiń jaraqattarynda katarakta qalyptasady. Jalpy, aǵzanyń somatıkalyq aýrýlarynda da, mysaly qant dıabeti sııaqty, jáne basqa somatıkalyq aýrýlarda da katarakta damýy múmkin.
– Katarakta bastalǵan kezde kózdiń kórý qabiletinde qandaı ózgerister baıqalady? Iаǵnı adam qandaı klınıkalyq belgilerge kóńil bólýi qajet?
– Katarakta bastalǵan kezde kózdiń alystan kórý qabileti tómendeıdi. Sonymen qatar kórý sapasy nasharlaıdy. Naýqastarymyz «kózim qaraýytady» dep te aıtady.
– Áıgerim Serikbaıqyzy, al glaýkoma, ıaǵnı sýqarańǵylyq neden paıda bolady? Áldebir kóz jaraqattarynan ne syrqat áserinen be, álde aǵzanyń beıimdiliginen be?
– Glaýkoma kóz ishiniń progressıvti qysymynyń oqtyn-oqtyn joǵarylaýynan nemese kórý qabiletiniń tómendeýinen, sondaı-aq kóz jaraqattaryna nemese kózdiń qabyný aýrýlaryna, mıopııaǵa jáne basqa kóptegen sebepterge baılanysty paıda bolýy múmkin. Bul aýrý da tuqym qýalaıtyn aýrýlardyń biri. Azııa halqynda, ózimizdiń halqymyzda da jıi kezdesetin glaýkomanyń túri bul kózdiń aldyńǵy bóliginiń tar bolǵanyna baılanysty qalyptasatyn jabyq nemese tar buryshty glaýkoma. Munyń sebebi – jas kele kóz burshaǵynyń kólemi ósedi, kózdiń aldyńǵy kamerasynyń tereńdigi azaıady. Kózdiń aldyńǵy bóligi tar bolyp, kóz qysymynyń joǵarylaýyna ákeledi.
– Kózdiń torly qabatynyń buzylýy, kóz qarashyǵyna et ósý, kóz qabyǵynyń qabynýy – konıýktıvıt syrqattary týraly da aıta otyrsańyz. Múmkin biz estimegen, bilmeıtin kóz syrqattar da bar shyǵar?
– Kózdiń torly qabaty buzylýynyń jıi kezdesetin sebepteri – dıabettik retınopatııa, mıopııada kezdesetin túrli dıstrofııalyq ózgerister, torly qabattyń sylynýy, torly qabattyń ortańǵy tamyrynyń trombozy, jalpy qan qysymynyń joǵary bolýyna baılanysty qalyptasatyn retınopatııa, makýla dep atalatyn kóz túbindegi sary daqtyń jarylýy, kózdiń shyny tárizdes denesine qan quıylýy. Osy aýrýlardyń aldyn alý úshin oftalmologqa mindetti túrde qaralyp turý kerek. Belgili ózgerister paıda bolǵanda profılaktıkalyq nemese emdeý barysynda lazerlik torly qabattyń koagýlıasııasy jasalady. Bul otanyń maqsaty – paıda bolǵan ózgeristerdiń ulǵaıýyn turaqtandyryp, asqynýlardyń aldyn alý. Sonymen qatar torly qabattyń aýrýlaryn emdeý barysynda klınıkamyzda tıimdiligi jáne qaýipsizdigi dáleldengen lıýsendıs preparatymen ıntravıtraldy ıneksııa jasalynady.
Kóz qarashyǵyna et ósý degenimiz, – pterıgıým. Qazirgi tańda jastardyń arasynda da jıi kezdesetin boldy. Bul patologııanyń emi – tek hırýrgııalyq em. Tipti jaqsy jasalynǵan otadan keıin de pterıgıým qaıtalanýy múmkin. Sondyqtan onyń aldyn alý úshin arnaıy plastıka da jasalynýy kerek.
Konıýktıvıtter – tipten jıi kezdesetin shyryshty qabattyń qabyný syrqaty. Jıi kezdesetin sebepteriniń biri de vırýstar, bakterııalar nemese allergııa. Emdeý barysynda sebebine baılanysty arnaıy kóz tamshylary taǵaıyndalady.
– Kóz syrqattary alǵash anyqtalyp, dıagnoz qoıylǵannan keıin taǵaıyndalǵan dári-dármekterdi ýaqtyly qabyldaý arqyly tolyq jazylýǵa bola ma, álde ota jasaý arqyly emdele me?
– Ár aýrý ereksheligine qaraı ártúrli. Maman-dáriger emdeý tásilin tolyq zertteý nátıjesinde taǵaıyndaıdy. Jalpy emniń tolyq jáne nátıjeli bolýy naýqastyń sapaly tekserilýine baılanysty. Kóz aýrýy dári-dármekti ýaqytyly qoldanýmen qatar, ota jasaý arqyly da emdeledi. Mysaly, búgingi tańda keń taraǵan katarakta
aýrýy hırýrgııalyq jolmen ǵana emdeledi. Operasııa kishkentaı jáne mıkrotilimder arqyly jasalynyp, kóz ishine jetik jasandy burshaq engiziledi. Bul tehnıka arqyly operasııa ýaqyty 10-15 mınýtqa deıin qysqartylyp, naýqastarymyzdyń kórý jitiligi operasııadan keıingi birinshi kúni-aq joǵarylaýǵa múmkindik beredi. Glaýkomanyń emi konservatıvti jáne hırýrgııalyq bolýy múmkin. Glaýkoma eminiń maqsaty – kóz ishi qysymyn qalypty jaǵdaıǵa keltirý jáne kórý qabiletin turaqtandyrý.
– Jalpy kóz aýrýlarynyń aldyn alý úshin qalaı kútiný kerek? Arnaıy jattyǵýlar men em arqyly syrqattan saqtanýǵa bola ma? Oqyrmandarymyzǵa keńes bere ketseńiz.
– Kóz aýrýlarynyń aldyn alý úshin oftalmologqa mindetti túrde qaralyp turý kerek. Sonymen qatar salamatty ómir saltyn ustaýǵa tyrysý kerek. Kóz aýrýlaryn emdeý jáne asqynýlardyń aldyn alý úshin sońǵy on jyldyqta kóptegen medıkamentozdy jáne arnaıy jattyǵýlar da paıdaly bolatyny dáleldendi. Biraq arnaıy jattyǵýlardy oftalmolog syrqattyń túrine qaraı taǵaıyndaýy kerek. Eń mańyzdysy – oftalmologqa ýaqytyly baryp, tekserýden ótý. Tipti kózi aýyrǵan adamdar emes, kózi aýyrmaıtyn adamdar da barýy kerek. Mysaly, 40-tan asqan adamdar nemese tuqymynda glaýkomasy bar adamdar oftalmolog qabyldaýynda jıi bolǵany durys. Halyq arasynda jıi baıqalatyn kóz syrqaty – glaýkomany zertteý jáne em nátıjelerin salystyrý úshin kóz ishi qysymy jıi ólshený kerek. Sonymen qatar kórý júıkesiniń dıski, kóz túbi, kórý keńistigi de tekserilýi qajet.
– Aldaǵy jyldan bastap medısınalyq saqtandyrý júıesi iske qosylady. Jańa júıeden ne kútesiz?
– Medısınalyq saqtandyrý júıesi medısınalyq kómektiń halyqqa qoljetimdiligin arttyrady degen senimdemin. Qandaı da bolsyn, josparly medısınalyq kómek kezegi – álemdik qarapaıym tájirıbe. Mundaı kezek bizde de bar, mysaly, vıtreoretınaldy hırýrgııa kezegi. MÁMS aıasynda qarjylandyrýdyń kóbeıýi medısınalyq qyzmet sapasyn arttyryp qana qoımaı, vıtreoretınaldy hırýrgııa sekildi qymbat turatyn joǵary tehnologııalyq medısınalyq qyzmetterdiń keńinen engizilýine, dıagnostıkalyq em-sharalardyń qoljetimdi bolýyna múmkindik beredi dep úmittenemiz jáne solaı bolatynyna senemiz.
Elimiz turǵyndarynyń óz densaýlyǵyna degen kózqarasy ózgerip, aqparat alý deńgeıi artyp keledi. Medısınalyq saqtandyrý – alǵa qadam basý dep bilemin.
Áńgimelesken
Janargúl ÚMBETOVA,
«Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qory» KEAQ Nur-Sultan qalasy boıynsha fılıalynyń Aqparattandyrý bóliminiń bas sarapshysy, arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin
