Sút emes, palma maıyn tutynyp júrmiz

«Onda tamaq gıgıenasy, ta­ǵamdyq qospalar, veterı­narııalyq dárilik zattardyń pestısıd qaldyqtary, ónimderdi tańbalaý, taldaý jáne synamalardy irikteý ádisteri qamtylǵan. Eýropa men basqa da elder úshin azyq-túlik ımporty men eksportyn sertıfıkattaýdy baqylaý týraly erejeler bar», dedi Den­saýlyq saqtaý vıse-mınıstri L.Aqtaeva.

Qazaqstannyń eksporttyq saıa­satynda belsendilik basym ekeni bel­gili. Jalpy dúnıe júzinde halyq­ara­lyq standart­tarǵa saı azyq-túlik túr­lerine ǵana basymdyq beriledi. «Codex Alimentarius» standarttary Dú­nıejúzilik saýda uıymy sheń­­berinde moıyndalǵanyn aıta ketý kerek. Densaýlyq saqtaý vıse-mınıstri halyqaralyq saýda múddesi men ha­lyqtyń den­saýlyǵy arasynda tepe-teń­dikti tabý óte mańyzdy fak­­tor ekenine toqtaldy. «Mun­daı ha­lyq­aralyq forýmdar azyq-túlik qaýip­sizdigin, jahandyq deńgeıde adal saýdany qamtamasyz etýdiń halyqaralyq standarttary men nusqaýlyqtaryn ázirleý úshin tıimdi sheshim tabýǵa kómektesedi» dedi L.Aqtaeva.

Qazaqstandaǵy sút ónimderi ım­por­ty­nyń basym bóligi irim­shik, qoıy­tylǵan sút, qurǵaq sút, sary maıdan turady. Sarap­shylardyń otandyq sút ónimderi eksportynyń tómendeýine qurǵaq sútti tutyný kóleminiń artýy áser etip otyr degen pikirimen Úki­mettiń ekonomıkalyq blogy da keli­sedi. Biraq Úkimet aldaǵy ýaqytta bul má­se­lelerdi oń baǵytta sheshýimiz qajet degen jalpylama jospardy 20 jyl­dan beri aıtyp kele jatyr.

31-sessııada basty taqyryp azyq-túlik qaýipsizdigi boldy. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Taýarlar men qyz­metterdiń sapasy men qaýipsizdigin baqy­laý komıtetiniń tóraǵasy Lıýd­mıla Bıýrabekovanyń aıtýynsha, tıisti standarttarǵa saı kelmeıtin sút pen maı ónimderi jıi kezdesedi. «Tabıǵı ónimder dep kórsetip, quramynda ósim­dik maıy bar taǵamdardy sata be­re­tinder kóp» deıdi L.Bıýrabekova.

Eýropa elderiniń osyndaı ónimniń adam densaýlyǵyna asa zııandy ekenin aıtyp, dabyl qaǵa bastaǵanyna biraz ýaqyt boldy. Norvegııa, Shvesııa, Danııa sekildi Skandınavııa elderi palma maıyn tutynýǵa zań boıynsha tyıym saldy. Res­mı derekke súıensek, búgin­de Eýropalyq odaqqa múshe 8 memleket palma maıyn ishki naryqqa kirgizbeý týra­ly sheshim qabyldaǵan. Álem­de palma maıyn úlken kólem­de ımporttaıtyn eki el bar. Olar – Indonezııa men Ma­laızııa. «Otandyq taýar óndirý­shiler­diń qoldanyp júrgeni – Malaı­zııanyń maıy» degen málimetti Qazaqstannyń saýda saıasatyn damytý ortalyǵynyń jarııa­laǵan derekterinen bil­dik. Worldstopexports.com saıty­nyń málimetinshe, álemniń 203 memleketi palma maıyn tu­tyna­dy eken. Bul ónimdi tuty­ný kólemi jaǵy­nan Qazaqstan 60-orynda tur. El Úkimeti 2018 jyly 53 mln AQSh dollary­na palma maıyn satyp alǵan.

Qazirgi tańda sút ónim­derin óndire­tin otandyq kásip­oryndardyń qýaty tómen. Oǵan qosa Reseı, Belarýs, Qyr­ǵyz­stannan keletin ónim­de­rdiń baǵasy arzan. Jıynda aıtylǵandaı, sarapshylardyń «palma maıyn azyq-túlik óner­kásibinde qoldaný kásip­kerler úshin ǵana tıimdi» degen usynysyn Úkimet qaperge alar emes. Palma maıynyń 1 tonnasy – 700 dollar, al qurǵatylǵan sút maıynyń tonnasy 9 800 dollar turady. Kásip­ker­ler palma maıy taýar­­lardyń arzandyǵyna jáne ónimniń saqtalý merzimin uzar­­tatyndyǵyna basymdyq be­re­­di. «Deni saý urpaq deni saý qo­­ǵ­amdy qalypastyrady» de­gen saıa­sat osyndaı faktorǵa tó­tep bere al­maı otyr. Úki­met­t­iń palma ma­ıyna shekteý qoıa al­maı otyrǵany sút óndi­rý­shi­ler­diń shyǵynyn qys­qart­qany­men, odan tutyný­shylar zııan shegip otyr. Sarap­shy­lar­dyń aıtýynsha, balqytyl­ǵan irimshik, súzbe, zaýytta jasal­ǵan sary maı, kondıter ónimd­eri men qytyrlaq kartop­tyń quramyndaǵy palma maıynyń úlesi 60 paıyzǵa deıin jetken.

Jıynǵa qatysqan otandyq taýarly sút fermasynyń ókil­deri Qazaq­stanǵa sút ónim­deri­niń 40 paıyzy Qy­taı­­dan, Reseıden jáne Qyrǵyz­stan­nan tasymaldanatynyn aıtty. Bul elder kórshiles ornalasqandyqtan, ımporttyń ishki naryqtaǵy baǵasy da onsha qymbat emes. Otandyq sha­ǵyn óndirýshilerdiń olarmen baǵa jaǵy­nan básekege túsýi qıyn eken. Kókshetaý oblysynan kelgen taýarly sút fermasynyń sarapshysy Svet­lana Aýtıevanyń aıtýyn­sha, otan­dyq sút óndirýshi­lerdiń Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrligine «sút sýsyny» degen termın engizýdi suraǵan óti­nish­teri qazir túrli mı­nıstr­liktiń ara­synda adasyp júr. Osy ónimdi da­ıyn­­dap, qaıta óńdep otyrǵan kásip­ker­ler sút ónimderin syrtkóz Aýyl sharýa­shylyǵy mı­nıstr­ligine tıesili sala dep qa­byl­daıtynyn aıtady. Al shyn má­nin­de baqylaý júr­gizý fýnk­sııa­lary birneshe vedomstv­aǵa beki­til­gen. «Teh­nı­kalyq retteý jáne met­ro­­­­lo­­gııa komıteti arnaıy tehnı­ka­lyq reg­­la­ment ázirlep, bekitýi tıis. Sút ónim­deriniń saýda oryndary­na jet­kenge deıingi jaǵdaıyn Aýyl sharýa­shyly­ǵy mınıstrligi, al dúken sóre­lerine túskennen keıin­gi jaǵda­ıyn Den­saýlyq saqtaý mınıstr­ligi baqy­laıdy. Úkimet osy áreketi arqyly tutyný­shy­lar men bıznestiń múddesin bir-birine qarsy qoıyp otyr» deıdi S.Aýtıeva.

Aýyl sharýashylyǵy mem­le­kettik baǵdarlamalardan kende emes. 2017 jyly sol kez­degi Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri Rústem Qur­ma­nov agroóndiris kásiporyn­da­ryn oblystyq jáne aýdan­dyq deńgeıde ornalastyrý­dyń naqty kartasy ázirlenip, Oń­­tústik Qazaqstan, A­l­maty, Pavlodar, Batys Qa­zaq­­­stan jáne Aqtóbe ob­lys­taryn­da salynatynyn aıt­qan bolatyn. «2021 jylǵa deıin josparymyzdy júzege asyrsaq, irim­shiktiń ımport­tyq úlesi 70%-dan 51%-ǵa deıin tómendeıdi, sondaı-aq sary maı men súz­bege qatys­ty ımporttyń da tasqy­ny aza­ıady», degen-di. Al 2013 jyly Parlamentte «Agro­bız­nes-2020» baǵ­dar­lamasy­nyń tanystyrylymynda sol kezdegi Aýyl sharýa­shyly­ǵy mınıstri Asyljan Mamyt­bekov Qazaqstanda 2020 jylǵa deıin sút ónimderiniń ımporty 70%-dan 35%-ǵa deıin qys­qaratynyn, 200-den astam sút óńdeıtin kásiporyn ashy­latynyn, oǵan bıýdjetten 44 mlrd teń­ge bólinetinin jetkizgen-di. 2020 jyl qyr astynda tur. Al ónimniń 70 paıyzyn ózimizde shyǵaramyz degen ýádeniń aýyly ázirge alystaý bolyp tur.

Akademık Kópmaǵambet Ele­mesov sút jáne sútten jasalǵan ónim­derge baılanys­ty másele sheshimin tap­paǵanyn aıtady. Mysaly, astana ma­ńynd­aǵy aýyl turǵyndary sút­tiń lıtrin 50-60 teńgeden ótkizgenine qýanady. Shıkizat zaýyt­qa kelgende 200-250 teń­gege, dúken sórelerine tús­ken­de 400-450 teńgege deıin qym­battaıdy. Ortadaǵy aıyr­­­mashylyq tutynýshyǵa da, sút óńdeıtin zaýyt­qa da bu­ıyr­maı, deldaldardyń qalta­synda ketedi. Paıdadan qaǵylmaý úshin zaýyttar sút untaǵyn satyp alady, al sharýa nesibesinen qaǵylady.

Germanııadan kelgen sarapshy Gerhard Rıharts 2018 jyly Eýroodaq­qa múshe elder­de sút óndirisi 1 paıyzǵa azaı­ǵany týraly aıtty. Sebe­bi Eýro­odaq komıssııasy 2017 jyly pal­ma maıy­nyń ım­por­ty­na shekteý qoıǵan. «Qa­zir Ger­manııa tabıǵı sút ónim­derine ba­sym­dyq bere bastady. Ishki naryq­tyń qajetin óteý úshin 400 myń tonna qur­ǵaq sút maıy kerek bolsa, 100 myń ton­­na artyq daıyndalý kerek. Qazaq­stan­da ondaı múmkindik bar. Tabıǵı sút­tiń saqtalý mer­zimi 2-3 kún ǵana. Sút ón­dirý­­shilerdiń qurǵaq sút maıyn da­­ıyn­­dap alýyna bolady. Onyń saq­talý ­merzimi – 6 aı. Bul fak­tor sút da­ıyn­daý maýsymdyq erek­shelik­ter­ge qa­tys­ty degen pikirdi joq­qa shyǵa­ra­dy. Bul úshin Úkimet palma maıyn sa­typ alýdy shektep, qurǵaq sút maıyn da­ıy­n­daýǵa basymdyq berýi kerek», deıdi ol.

G.Rıhartstyń sózine qara­ǵan­da, qazir palma maıyn qoldaný arqyly sút ónimderin eksportqa shyǵarý múm­kin emes. Sebebi halyqaralyq qaýym­­dastyqtar úshin qazirgi trend – ja­san­dy sútti daıyndaýǵa jol bermeý. Al­daǵy birer jylda damyǵan elder sın­te­tıkalyq qosyndysy bar sút ónim­derine shekteý qoıady. Buǵan azyq-túlik qaýipsizdigi zańmen qor­ǵal­maǵan elder ǵana jol bere­di. «Azyq-túlik proble­masy memleket úshin №1 stra­te­gııalyq saıasat bolýy tıis. Sút ónimderinen daıyn­dalatyn azyq-túlik túri óte kóp. Qa­zaq­standa sút ónimderiniń saýda oryn­daryna jetkenge deıingi jaǵ­daıyn Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstr­ligi, al dúken sórelerine túsken­nen keıingi jaǵdaıyn Densaýlyq saq­taý mınıstrligi baqylaıtynyna tańǵal­dym. El Úkimeti osyǵan qatysty oń­taıly sheshim shyǵa­rady dep oılaımyn. Bul óte uıatty jaǵdaı», dedi G.Rıharts.

ALMATY