– Kezinde asa jeńil salmaqta Odaqtyń bas boksshysy atanǵan qazaqtyń qoltoqpaqtaı ǵana uly Kárimjan Ábdirahmanovtyń sporttyń bul túrin tańdaýyna ne túrtki boldy? Kóp jankúıer osy saýaldyń jaýabyn bilgisi keledi...
– Barlyǵy da bala kezimde Serik Qonaqbaevqa elikteýden bastaldy. 1976 jyly KSRO-nyń jastar oıyndarynda top jarǵannan keıin Jambyl boks mektebi túleginiń ataǵy biraz jerge jaıyldy. Keıinnen aǵamyz kóptegen dúbirli dodada daralanyp, basqa da bıik belesterdi birinen keıin birin baǵyndyra bastady. Dańqty jerlesimizdiń osyndaı dárejege jetýi myńdaǵan jas jetkinshektiń boks úıirmesiniń tabyldyryǵynan attaýǵa septigin tıgizgeni anyq. Solardyń qatarynda biz de barmyz.
Men de Jambyl oblysynyń túlegimin. 1964 jyldyń jaıma-shýaq kókteminde Baızaq aýdanyna qarasty Qyzyl Tý aýylynda dúnıege keldim. О́zimniń jora-joldastarymmen birge irgedegi oblys ortalyǵyna jıi qatynap turatynmyn. Barǵan saıyn sporttyń biraz túriniń basyn shalatynbyz. Birde mektebimizge «Qonaqbaev kele jatyr» degen áńgimeni qulaǵymyz shalyp, barsha jurt ataqty boksshyny asyǵa kútti. Aty ańyzǵa aınalǵan aıtýly azamatty sol jerde alǵash ret kórdim. О́zi symbatty ári kórikti jigit eken. Jınalǵan qaýym aldynda Serik aǵamyz biraz tartymdy áńgimeniń tıegin aǵytty. Jeńiske jetý jolyndaǵy jankeshtilik pen janqııarlyq, óziń tańdaǵan kásipke degen adaldyq, otanshyldyq sezim men patrıottyq rýh jaıynda aqtaryla sóıledi. Biz osy áńgimeniń barlyǵyn uıyp turyp tyńdadyq. Qoshtasarda «Balalar bokspen shuǵyldansańdar, jaman bolmaısyńdar!» dep jyly ǵana jymıdy. Sol kezdesýden keıin meniń sanamda «Serik aǵa sekildi boksshy bolamyn. Qalaı da Qonaqbaevtyń deńgeıine jetemin» degen oı qylań berdi. Osylaısha, kórshiniń uly Murat Ibragımov altynshy synyp oqyp júrgen kezimde meni bilikti bapker Ámirhan Tólenov jetekshilik etetin boks úıirmesine ertip ákeldi. Mine, meniń sporttaǵy jolym osylaı bastalǵan edi.
– Alǵashqy jeńister sportshynyń jadynda máńgi saqtalady deıdi ǵoı. О́zińizdiń de tyrnaqaldy jeńisterińiz esińizde shyǵar?
– Árıne, esimde. Biraq men qalalyq jáne oblystyq dodalarda eleýli tabystarǵa qol jetkizsem de, biraz ýaqyt boıy respýblıkalyq deńgeıdegi jarystarǵa shyǵa almaı júrdim. Sebebi – salmaǵymnyń azdyǵy. Boksqa alǵash kelgenimde nebári 24 kılo tarttym. Odan keıin de salmaǵym tym baıaý ósti. Sonyń saldarynan talaı jarystan shet qaldym. Aqyry reti kelip, Qyrǵyzstannyń Jalalabad qalasyna jolym tústi. Sol jerdegi búkilodaqtyq týrnırde top jardym. 1980 jyly Almatyda ótken Qazaqstannyń mektep oqýshylarynyń spartakıadasynda dara shyqtym. Osyndaı jeńisterdiń arqasynda elimizdiń jasóspirimder quramasynyń aǵa jattyqtyrýshysy Asqar Malqarov meni komandaǵa qabyldady. Sodan keıin túrli oqý-jıyndaryna qatysyp, sheberligim ábden shyńdaldy. О́z qatarlastarymnyń arasynda Qazaqstan chempıony, KSRO birinshiligi men mektep oqýshylary spartakıadasynyń qola júldegeri atandym. Sharshy alańdaǵy meniń tyrnaqaldy tabystarym osylar.
– Jastar býyny arasyndaǵy jarystarda da qomaqty tabystarǵa qol jetkizgenińiz barshaǵa málim. Sol básekelerde sizdiń basty qarsylasyńyz Qazaqstannyń taǵy bir ataqty boksshysy, ózińizdiń jerlesińiz Rashıd Kabırov bolǵan desedi...
– Dáp solaı. Ekeýmiz bir aýyldyń týmasy ekenimiz bylaı tursyn, tipten bir kósheniń boıynda turdyq. Jaqsy aralastyq, dos boldyq. Áli de syılastyǵymyzǵa syzat túsken joq. Rashıd menen bir jas úlken. Ekeýmizdiń jolymyz únemi respýblıkalyq jáne odaqtyq deńgeıdegi dodalarda qıysatyn. Alǵashqy kezder ol utyp júrse, keıinnen meniń asyǵym alshysynan tústi. Kezinde Kabırovtyń da óte myqty boksshy bolǵanyn jurt jaqsy biledi. Ol – Eýropa chempıonatynyń qola júldegeri, KSRO halyqtary spartakıadasynyń jeńimpazy, KSRO chempıonatynyń qola júldegeri. Rashıd Kabırovtaı qarymdy jigitpen ıyq tirese júrip, meniń de sheberlik deńgeıim artty.
– Alǵashynda Ámirhan Tólenovten tálim-tárbıe alǵanyńyz jaıynda joǵaryda aıttyńyz. Al dańqty Serik Qonaqbaevtyń jeke bapkeri Iýrıı Shaıdyń qol astynda qaı kezden beri jattyǵa bastadyńyz?
– Bul da bir qyzyq hıkaıa. 1982 jyly jastar arasyndaǵy Eýropa birinshiligi qarsańynda ótken sparrıngte men Rashıd Kabırovtan basym tústim. Sodan Germanııaǵa barýym kerek edi. Oqý-jattyǵý jıyny ótip jatqan kezderdiń birinde Iýrıı Shaı maǵan kelip, jolymdy óz shákirtine berýdi ótindi. Men ol kisige «Jolymdy bereıin. Biraq meniń de bir ótinishim bar. Aldaǵy dodalarǵa siz meni baptańyz» – dep jaýap qaıtardym. Dańqty bapker: «Aldymen ózińniń jeke jattyqtyrýshyńmen aqyldas. Ol ruqsat berse, men qarsy emespin», – dedi. Jany jaısań Ámirhan aǵa bar jaǵdaıdy túsindi. Barlyǵymyz úlken bir dastarqan basynda aqyldasa otyryp, ortaq mámilege keldik. Sóıtip men Shaıdyń qaramaǵyna óttim.
– Jasóspirimder men jastar arasyndaǵy talaı dúbirli dodada júlde alǵanyńyz týraly biraz áńgimeledińiz. Endi eresekter dýyna qalaı qosylǵanyńyz jaıynda aıtyp berseńiz?
– Qazaqstannyń jastar quramasynda Ábdirashıd Ábdirahmanovtyń jáne KSRO komandasy sapynda Konstantın Kopsevtiń qol astynda jattyǵyp, ábden ysyldym. Basqasyn aıtpaǵanda, beltemirde 100 ret tartylyp, 300 ret «otjımanıe» jasaıtyndaı jaǵdaıǵa jettim. Bir sózben aıtsaq, fızıkalyq daıarlyǵym óte kúshti boldy. Osyndaı mektepten ótkennen keıin eresekter dýyna qosylý aıtarlyqtaı qıyndyq týǵyza qoıǵan joq. Bul rette alǵashqy ret 1982 jyly Chehoslovakııaǵa sapar shektim. Ýste nad Labe qalasynda ótken asa iri halyqaralyq týrnırdiń jartylaı fınalynda Vengrııanyń jas juldyzy, keıinnen Seýl Olımpıadasynyń qola júldegeri atanǵan Robert Ishasegıdi birinshi raýndta uryp-jyqtym. Fınalda rýmynııalyq Marıan Rotarýdy básekeniń basynan aıaǵyna deıin qýyp júrip sabap, 5:0 esebimen jeńiske jettim. Taǵy bir jaýapty jarys qarsańynda uıymdastyrylǵan sparrıngte Máskeý Olımpıadasynyń jeńimpazy Shámil Sabırovtan basym tústim. Osy jeńisterimniń kýási bolǵan bas bapker Artem Lavrov meni KSRO quramasyna qabyldady. Sonyń arqasynda AQSh pen KSRO quramalary arasynda ótken eki birdeı matchtyq kezdesýde kúsh synasý qurmetine ıe boldym.
– Eger qatelespesem, alǵash ret eresekterdiń KSRO chempıonatyna qatysqan kezde-aq jeńis tuǵyryna kóterildińiz emes pe?
– Iá, solaı. 1983 jyly KSRO halyqtary spartakıadasy men chempıonaty birge ótti. Máskeýde jalaýy jelbiregen jarysta úshinshi orynǵa taban tiredim. Negizi, jartylaı fınalda armenııalyq Artýr Dımaksıandy utqan edim. Alaıda tóreshiler bura tartyp, qarsylasymnyń qolyn kóterdi. Desek te alǵash ret osyndaı iri dodaǵa qatysyp otyrǵan bozbala úshin osynyń ózi úlken jetistik edi. Al 1984 jyly Tashkentte uıymdastyrylǵan Odaq birinshiliginiń dál sol mejesinde ekeýimizdiń jolymyz qaıta qıysty. Sol jekpe-jekte jaqsylap turyp Dımaksıannyń sazaıyn bergen edim. Fınalda Nshan Mýnchıandy jeńip, KSRO chempıony atandym. Bir qyzyǵy, asa jeńil salmaqta jeńis tuǵyryna kóterilgen tórt boksshynyń úsheýi armıan jigit edi. Atap aıtsaq, Nshan Mýnchıan – kúmis, Artýr Dımaksıan men Lernık Papıan – qola medal aldy. Al sol Qap taýy qyrandarynyń barlyǵynan qazaq oǵylandarynyń tuǵyry bıik boldy (keıipkerimiz qushtarlana kúldi). Al eń bastysy, Tashkent tórinde ózim pir tutqan Serik Qonaqbaevpen birge, Serik Nurqazov pen Asylbek Qılymov ta altyn medaldy moıyndarynda jarqyratty.
– Tarıhqa júginsek, asa jeńil salmaqta kúsh synasqan Qazaqstannyń boksshylary arasynan KSRO-nyń tuńǵysh chempıony siz ekensiz...
– Aıtýly jarysta aldymyzdaǵy aǵalarymyzdyń birazy jeńis tuǵyryna kóterilgeni málim. Jandos Kókimov, Vasılıı Plakýshıı, Marat Jaqsybaev, Berik Jamanqulov syndy sańlaqtar kúmis pen qola medaldardy moıyndaryna ildi. Al bas júldeni oljalaý baqyty maǵan buıyrǵan eken. Áli esimde, men KSRO chempıony atanǵanda kezinde 48 kılo salmaq dárejesinde atoı salyp, óreli ónerlerimen talaı kórermendi qýantqan Janos Kókimov pen Bolat Saǵyndyqov aǵalarymyz dál ózderi altyn alǵandaı qatty qýanǵan edi.
– Jer sharynyń altydan bir bóligin baýyryna basqan alyp ımperııanyń basty dodasynda tórt birdeı qazaq jigiti altyn tuǵyrda marqaıyp turǵanda, barsha Qazaqstan halqy men Alash jurtynyń abyroıy asqaqtap, mereıi ósken edi. Sol sátte siz de Olımpııa oıyndarynda atoı salýdy armandaǵan bolarsyz?
– Máskeýdegi jarysta bas júldemen qatar, sol jyly Los-Andjeleste alaýy tutanýǵa tıis Olımpııa oıyndarynyń da joldamasy da ýysymyzǵa túskende erekshe shattandyq. Tórtjyldyqtyń basty dodasyna «tórt qazaq qol ustasyp baratyn boldy» dep barsha jurt qýandy. Biraq bul qýanyshymyz uzaqqa sozylmady. Sodyr saıasattyń saldarynan Olımpıadanyń bastalýyna bir aı ǵana ýaqyt qalǵanda Amerıkaǵa barmaıtynymyz belgili boldy. KSRO bastaǵan sosıalıstik baǵyttaǵy memleketter boıkot jarııalǵan eken. Oǵan biz qatty kúıindik, ashyndyq. Biraq qoldan keler dármen joq. Al Olımpııa oıyndarynda bizdiń jigitterden san márte taıaq jegen ózge eldiń ókilderi birinen keıin biri jeńis tuǵyryna kóterilgenin kórgende, ókinishten ózegimiz órtendi.
– Esesine sosıalıstik baǵyttaǵy memleketterdiń basyn qosqan «Dostyq» oıyndaryna qatysyp, kúmis medaldy oljaladyńyz. Sol jarysta jeńip alǵan júlde sál bolsa da kóńilińizdi kótergen shyǵar?
– Gavanada ótken jarystyń da deńgeıi óte joǵary boldy. Sarapqa salynǵan 12 bas júldeniń 11-in kýbalyqtar oljalady. Bir altyndy nemis boksshysy enshiledi. Serik Nurqazov ekeýmiz kúmis medaldy ıelensek, Serik Qonaqbaev úshinshi orynǵa taban tiredi. Biraq Olımpıadanyń jóni bólek qoı. Báribir kóńilde bir kirbiń qaldy. Desek te Bostandyq aralynda qyzyqty oqıǵalar az bolǵan joq. Sol jerde dańqty revolıýsıoner Fıdel Kastromen betpe-bet kezdesýdiń reti keldi. Kýba kóseminiń óz aýzynan qazaqtyń batyry Baýyrjan Momyshulyn erekshe qurmetteıtinin estigende, keýdemizdi aıryqsha bir maqtanysh sezimi kernedi.
– «Dostyq» jarysynda júlde alǵandardyń barlyǵyna KSRO-ǵa eńbek sińirgen sportshy ataǵy berilgen eken. Sol ataq jalǵyz sizge ǵana buıyrmady. Nege?
– Ol jaǵy maǵan da belgisiz. Kýbadan oralǵannan keıin «Dostyq» oıyndarynda atoı salǵan sańlaqtar «Taras Býlba» kemesine minip, Odessadan Bolgarııanyń Varna qalasyna attandy. Qara teńiz jaǵalaýynda 15 kún boıy saýyqtyrý jıyny ótti. Sondaı shýaqty kúnderdiń birinde saltanatty jıyn uıymdastyrylyp, Bostandyq aralynda júlde alǵandardyń barlyǵyna KSRO-ǵa eńbek sińirgen sportshy ataǵy berildi. Sol jerde tek meniń esimim atalmaı qaldy. Sóıtsem, osy iske jaýapty azamattar meniń qujattarymdy tıisti mekemege ótkizbepti. Bul qasaqana túrde jasalǵan áreket ekeni túsinikti. Barlyq pále ózgelerden emes, ózimizden keldi. Osylaısha, barlyq sportshy qýanyp jatqanda, men elge kóńili qulazyǵan kúıde oraldym.
– Sonda sol ataq sizge múlde buıyrmady ma?
– Buıyrmady. KSRO quramasy sapynda óner kórsetip júrgen kezimde jarystar men jıyndardan qolym bir bosamady. Al sport salasynyń tizginin ustaǵan basshylardyń bul ispen aınalysýǵa zaýqy soqpady. Sodan Keńes Odaǵy kelmeske ketti. Áıteýir, araǵy 26 jyl ótkende ádildik ornady. 2012 jyly Qazaqstanǵa eńbek sińirgen sportshysy ataǵy maǵan tabys etildi.
– 1985 jyly qos birdeı baıraqty básekeden oljaly oraldyńyz. Býdapeshtte ótken Eýropa chempıonaty men Seýlde uıymdastyrylǵan álem kýbogynda qola medaldi ıelendińiz. Osy jarystarda bas júlde úshin talasýǵa ne kedergi boldy dep oılaısyz?
– Býdapeshttegi birinshiliktiń bastapqy básekelerinde qarsylastarymdy aıqyn basymdyqpen utyp, jartylaı fınalda germanııalyq Rene Braıtbartpen kúsh synastym. Ony eki ret nokdaýnǵa jibergenimen, ózim eki ret eskertý aldym. Nátıjesinde jeńis nemis boksshysynyń ýysynda ketti. Seýlde taılandtyq Shýpap Voondordqa ese jiberdim.
– Odan keıingi jyldary taǵy qandaı belesterdi baǵyndyrdyńyz? Jalpy Seýl Olımpıadasyna qatysýǵa múmkindigińiz boldy ma? Sony bileıin degenim ǵoı...
– 1986 jylǵy KSRO chempıonatynda qola medaldi ıelendim. Shırek fınalda Iýrıı Arbachakovtan aılamdy asyryp, jartylaı fınalda Nshan Mýnchıandy sabadym. Alaıda tóreshiler uzaqqa deıin keńesip, aqyry eshkimniń qolyn kótermedi. Ekeýimiz eki jaqqa kettik. Bul jerde bir shıkiliktiń baryn meniń ishim sezdi. Erteńinde armenııalyq boksshy aqtyq synda máskeýlik Aleksandr Mahmýdovpen aıqasty. Sol jyly Máskede alaýy tutanǵan Izgi nıet oıyndarynda kúmis medaldi enshiledim. 1987 jyly KSRO kýbogynda bas júldeni oljalap, 1988 jyly KSRO chempıonatynda qola medaldi ıemdendim. Osy jarystarda top jara almaǵandyqtan, Olımpııa oıyndarynan shet qaldym.
– Seýl Olımpıadasyna da jolyńyz túspegennen keıin sharshy alańnan múlde kórinbeı kettińiz ǵoı...
– Ádiletsizdik ataýly meniń jolymda kóp kezdesti. Kóp jaǵdaıda qarsylastardan emes, tóreshilerden «taıaq jedim». Bizdiń kezimizde asa jeńil salmaqta ishki jarystyń ózinde básekelestik óte kúshti boldy. Shámil Sabırov, Rashıd Kabırov, Nshan Mýnchıan, Artýr Dımaksıan, Lernık Papıan, Iýrıı Arbachakov, Aleksandr Mahmýdov, Sergeı Iýn, Anatolıı Fılıppov, Rýdık Kazandjıan, Keneshbek Dúısheev, Shaıbek Qaraǵazıev... qaı-qaısyn alsańyzdar da myqty boksshylar. Aldy – Olımpıada men álem chempıonattaryn utsa, qalǵandary keminde KSRO birinshiliginde júldegerler qataryna qosyldy. Ár jyldary men osylardyń barlyǵyn da uttym. Keıinnen Mýnchıan men Aleksandr Mahmýdovtyń tasy órge domalady. Álemdik deńgeıdegi dodalarǵa ekeýi alma-kezek baryp júrdi. Seýldegi oıyndar qarsańynda ótetin oqý-jattyǵý jıyndarynda ózimniń myqtylyǵymdy san márte dáleldedim. Armenııalyq boksshymen «jan alysyp, jan berisip» aıqassaq, Reseı ókiliniń eki aıaǵyn bir etikke tyǵatynmyn. Alaıda qurama bapkerleriniń ishteri maǵan bir jylymaı-aq qoıdy.
– Úlken sportan qol úzgen eki jyl aralyǵynda nemen shuǵyldadyńyz?
– Ol kezderi QazMÝ-diń zań fakýltetiniń stýdenti edim. Oqýymdy jalǵastyryp, qolyma dıplom aldym. Bar bitirgen sharýam sol.
– 1990 jyly Lýskidegi KSRO chempıonaty esimizde. Sharshy alańǵa qaıta oralǵan Kárimjan myqtylardy sypyra utyp, kúlli qazaq jankúıerlerin taǵy bir qýantty...
– Onyń da óz tarıhy bar. 1989 jyly jaqyn dosym Tileýǵazy Seksenbaev jáne taǵy birneshe jigit KSRO chempıonatyn kórý úshin Bishkekke sapar shektik. Barlyq básekeni basynan aıaǵyna deıin tamashaladyq. Asa jeńil salmaqta Nshan Mýnchıan top jarsa, Aleksandr Mahmýdov kúmis aldy. Qyrǵyzstannyń qos boksshysy úshinshi orynǵa jaıǵasty. 51 kılo salmaq dárejesinde bolashaq álem jáne Eýropa chempıony, kásipqoılar arasynda eń beldi nusqalar boıynsha kóptegen altyn belbeýdi ıelengen Iýrıı Arbachakovqa teń keler eshkim tabylmady. Osynyń bárin kórgen Tileýǵazy: «Kezinde osy jigitterdiń barlyǵy da Kárimjannan taıaq jegen edi. Al qazir olar – juldyz, al seni jankúıerler umyta bastady», – dep til qatty. Dosymnyń osy biraýyz sózinen keıin men kádimgideı oılanyp qaldym. Sharshy alańǵa qaıta oralýǵa bekindim. Nesi bar, qartaıyp turǵanym joq. Jasym nebári 26-da. Kúsh-qýatym boıymda. О́zim qatarly, tipten menen de eresek jigitter judyryqtasyp júr ǵoı. Olardan qaı jerim kem? Osylaı oı túıindedim de, Almatyǵa oralǵan bette qaıta jattyǵý zalyna bettedim.
– Uzaqqa sozylǵan úzilisten keıin babyńyzǵa qaıta kelý qıyn bolǵan joq pa?
– Ol kezde salmaǵym 65 kıloǵa jetip qalǵan. Men úshin eń qıyny osy boldy. Artyq salmaqtan arylý úshin janymdy salyp jattyqtym. Kúnde Medeýge júgirdim, saǵattap monshada býlandym, sport zalynda aıanbaı ter tóktim. Shyny kerek, kópti kórgen kánigi mamandardyń ózderi alǵashynda maǵan kúle qarady. Eshkim senbedi. Biraq men alǵan betimnen qaıtpadym. Jankeshti jattyǵýlardyń arqasynda salmaǵym retke keldi. Sodan soń elishilik irikteý jarysynda dara shyqtym. Joldamaǵa ıelik etkennen keıin Lýskige attandym. Aıtýly jarysta barlyq jekpe-jekte jeńiske jetip, fınalda chıtalyq Anatolıı Fılıpovtan basym tústim. Sóıtip KSRO-nyń eki dúrkin chempıony atandym. Al 1991 jyly qazanda ótken Odaq birinshiliginde qola medaldy enshiledim. Sóıtip, 27 jasymda bylǵary qolǵabymdy shegege ildim.
– Úlken sporttan qol úzgennen keıin birden bapkerlik qyzmetti tańdadyńyz ba?
– 1992-1999 jyldar aralyǵynda asa aýyr salmaqta judyryqtasqan ózimniń dosym ári jerlesim, KSRO chempıonatynyń eki dúrkin qola júldegeri, birqatar halyqaralyq jarys pen KSRO-AQSh matchtyq kezdesýdiń jeńimpazy Serik О́mirbekovti jattyqtyrdym. Ol Qazaqstan chempıonaty men Galledegi asa iri týrnırdiń bıik tuǵyryna kóterildi. 1997 jyly álem chempıonatynda shırek fınalǵa deıin jetti. Iá, ol dosymnyń áleýeti óte zor, júreginiń túgi bar edi. О́zi susty, soqqylary da óte aýyr. Oǵan qarsy shyqqandardyń eshqaısysy ashyq aıqasqa barmaıtynyna dúıim jurt kýá. Barlyǵy Serikten seskenetin. Biraq О́mirbekovtiń de joly aýyr boldy. Ol da talaı jaýapty jarystan shettetilip, sharshy alańdaǵy óz nesibesin tolyqtaı ala almaı ketti. Sodan sporttan qol úzdi. Al men jattyqtyrýshylyqpen qatar, qazylyq qyzmetti de atqardym. AIBA tóreshisi jáne Qazaqstannyń ulttyq komandasynyń bapkerler shtabynda boldym. Qazirgi kezde Almaty qalasynda ornalasqan «Shańyraq» shaǵyn aýdanyndaǵy sporttaǵy daryndy balalarǵa arnalǵan mamandandyrylǵan mektep-ınternatta eńbek etip júrmin.
– Áńgimeńizge rahmet.