Sot sheshimi qaıtse sapaly bolady?

О́ńirdegi ahýal

Batys Qazaqstan oblysynyń sottary 2019 jyldyń 9 aıynda 15 247 azamattyq isti qarap, onyń ishinde 1357 azamattyq is tatýlasý rásimderimen aıaqtalǵan. Onyń ishinde 130 tarap bitimgershilikke kelse, 1213 is medıasııa tártibimen qaralǵan. 14 is partısıpatıvtik rásim tártibimen sheshilgen. 11 770 ákimshilik is qaralyp, onyń 939-i medıasııa zańyn qoldaný arqyly qysqartylǵan.

– Jyl basynan beri ótken 9 aıda oblystyq sotqa apellıasııalyq shaǵym nemese prokýrordyń ótinishhatymen 278 is túsip, 258-i qaraldy. 33 is boıynsha qaýly buzylyp, 4 is boıynsha qaýly ózgertildi. 6 is qaıtarylsa, 10 shaǵym keri alyndy, – deıdi Batys Qazaqstan oblystyq sotynyń tóraǵasy Bek Ámetov.

Bek Ámetulynyń aıtýynsha, elimizde sot júıesin odan ári damytý boıynsha jeti basym mindet saralanǵan. Onyń basty maqsaty – sot tóreligine senimdi arttyrý, sot tóreliginiń ádildigin, onyń jaýapkershiligi men táýelsizdigin, sot sheshimderiniń joǵary sapasyn jáne sýdıalardyń biliktiligin arttyrý arqyly quqyq ústemdigin qamtamasyz etý.

Mejege jetkizer jeti mindet

Sottardyń mártebesin bıiktetetin jeti mindet degen ne?

Joba boıynsha birinshi mindet – «minsiz sýdıa» dep atalady. Halyq senimi men qurmetine ıe bolý úshin sýdıanyń jeke basyna, qoǵamdaǵy minez-qulqyna, moraldyq ornyqtylyǵyna, óz oıyn jetkizý qabiletine asa mán beriledi.

Ekinshi basymdyq – «úlgili sot». Sot jumysyn ońtaıly uıymdastyrý, servıs­ter sapasy, sot personaly, materıaldyq-tehnıkalyq qamsyzdandyrý, júkteme, resýrstardy tıimdi paıdalaný – bári osy mindet aıasyna kiredi.

«Ádil prosess» dep atalatyn úshin­shi baǵyt – bizdiń búgingi taqyryby­myzǵa tikeleı baılanysty. Iаǵnı, sot praktı­kasynyń ádildigi men obektıvtiligine qoǵam qanaǵattana ma? Sot tóreligin naqty baǵalaý mehanızmin daıyndaý, sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alý, sýdıalar etıkasy normalaryn saqtaý, sýdıalar qyzmetin baǵalaý máseleleri óte mańyzdy.

Tórtinshi mindet «smart sot» dep atalady. Bul arqyly sotta 100% IT qyzmetin paıdalanýǵa jaǵdaı týǵyzylmaq. Joba negizinde sot salasynda elektrondy júıe­ler keńinen qoldanylyp, qaǵaz aınalymy barynsha azaıatyn bolady.

Bul mejege qazirdiń ózinde qol jetti deýge bolady. Batys Qazaqstan oblysy boıynsha Sottar ákimshisiniń basshysy Nurlan Qajǵanovtyń aıtýynsha, jyl basynan beri ótken 9 aıda sottarǵa túsken barlyq talap aryz ben ótinish, ákimshilik materıal men shaǵymnyń 100 paıyzǵa jýyǵy «Sot kabıneti» servısi arqyly joldanǵan. Oblys boıynsha barlyq 67 sot májilis zaly tolyǵymen dybys-beıne jazý júıesimen jabdyqtalǵan. Beınebaılanys júıesi arqyly qashyqtan sot otyrysyn ótkizý múmkindigi 1302 sot otyrysynda paıdalanylǵan. «Vırtýaldy sot», «elektrondy qylmystyq is» sekildi bastamalar da ádettegi jaǵdaıǵa aınalǵan.

Besinshi, «Ońtaıly orta» baǵdarlamasy qoǵam men sottar arasynda tıimdi qarym-qatynasty ornatýǵa arnalǵan. Bul jerde BAQ ókilderimen tyǵyz baılanys, áleýmettik jeliler áleýetin paıdalaný – basty orynda tur.

«Sapaly nátıje» atalǵan altynshy basymdyq sot aktileriniń túsinikti jazylýy men olardyń oryndalýyna kóńil aýdarady. Sýdıalardyń sot sheshimin jarııalaǵan soń, taraptarǵa ne sebepten naq osyndaı sheshim qabyldanǵanyn túsindirýi de osy baǵytqa kiredi.

Kez kelgen daýdyń muraty – bitisý. Sot múddesi de taraptardy tatýlastyrý ekendigi anyq. Bul jetinshi mindet. «Tatýlasý: sotqa deıin, sotta» dep atalatyn jetinshi joba medıasııa qyzmetimen tikeleı baılanysty. «Daýlasýshy taraptardy tatýlastyrý – barlyq jaqqa da tıimdi ári qajetti sharýa. Qazir barlyq aýdan men aýyldyq okrýgterde medıasııa kabıneti ashyldy. Daýlardy sotqa deıin medıatıvtik kelisimmen sheshý aıasy keńeıip keledi», deıdi Bek Ámetuly.

Sot sheshimderiniń sapasy

Degenmen, qarapaıym halyq sot jumy­syn qalaı baǵalaıdy? Sot sheshim­deriniń sapasy sottyń birinshi satysynda shyǵarylǵan sheshimderdiń ózgermeı, sol kúıinde qalýymen baǵalana ma? Jalpy, sot jumysyn qadaǵalaıtyn, onyń jumysyna baǵa beretin organ bar ma?

– Zań boıynsha sot jumysyn qadaǵa­laıtyn organ joq. О́ıtkeni ol táýelsizdik prınsıpine qaıshy keledi. Naqty qandaı da bir is boıynsha sheshim shyǵarǵan kezde sýdıa táýelsiz bolady. Al jalpy sottyń ju­mysyna keletin bolsaq, ony ózinen jo­ǵarǵy turǵan organ ǵana qadaǵalaı ala­dy. Mysaly, birinshi satydaǵy sot she­shim­derin oblystyq sot qadaǵalaıdy. Oblys­tyq sottyń sheshimderin Joǵarǵy sot qaraıdy. Al basqalaı sot jumysyn syrttaı qadaǵalaıtyn organ joq, – deıdi Batys Qazaqstan oblystyq sotynyń baspasóz qyzmetiniń basshysy Nurgúl Qanatbaeva.

Logıkaǵa saısaq, birinshi satydaǵy sottyń sheshimi apellıasııada ózgerissiz qaldyrylsa, ózgertilmese, ol sheshimniń zańǵa sáıkes, durys qabyldanǵany deýge bolatyndaı. Zań durys qoldanylmasa nemese qate qoldanǵan sapasy joq sheshim bolsa, ol apellıasııa nemese kassasııamen ózgertiledi, nemese sheshim kúshin joıady. Sot jumysynyń sapa kórsetkishi osy, basqa kórsetkish joq.

Batys Qazaqstan oblystyq sottarynda bıylǵy 9 aı ishinde azamattyq ister boıynsha 1939 sheshim apellıasııada qaralǵan. Onyń 50-i kúshin joıyp, 69-y ózgertilgen. Ákimshilik is salasynda 258 apellıasııa tapsyrylyp, 33 qaýly buzylsa, 4 qaýly ózgertilipti. Qylmystyq ister boıynsha apellıasııa sany – 168, osynyń 11-i joıylyp, 17 úkim ózgertilgen. Kórip otyr­ǵany­myzdaı, apellıasııanyń 80-90%-y qana­ǵat­tandyrylmaıdy.

Syrt kózdiń pikiri

Sot jumysynyń sapasyn apellıasııa sanymen esepteý qanshalyqty durys? Sot sheshimderine shaǵymdy báribir sol sot organy ǵana qaraǵan soń, «qarǵa qarǵanyń kózin shuqymaıdy» degenniń keri bolmaı ma? Buǵan ózge saladaǵy zańgerler ne deıdi eken?

– Sottyń jumysyn tek qana sot qadaǵa­laıdy. Álemdik tájirıbede solaı: sot táýelsiz bolýy kerek, onyń ju­my­syna eshkim qol suqpaýy qajet. Ras, bul máse­leniń ekinshi jaǵy da bar. Bir kor­po­ra­sııanyń ishinde bolǵan soń korpo­ra­tıvtik múdde bolýy múmkin. Mundaı kez­de «sot jumysyna qoǵamdyq baqylaý bol­sa» degen oı keledi. Biraq onyń aıaǵy sot ju­­mysyna aralasyp ketetin «kedergi» ke­ńes­ke aınalýy ábden múmkin, – deıdi Batys Qazaq­stan oblystyq advokattar al­qasy­nyń múshesi, advokat Mádı Myrzaǵaraev.

Mádı Jomartulynyń aıtýynsha, sot júıesiniń basyna Jaqyp Asanov kelgeli oń ózgeris baıqalǵan. Sonyń biri – sottyń barlyq sheshimderi ashyq bazaǵa salynyp, kez kelgen adam qaraı alatyndaı qoljetimdi boldy. Ekinshiden, qazir ár sýdıa ózi shyǵarǵan sheshimdi túsindirip berýi tıis. Osy eki jańalyqtyń ózi qoǵamnyń sot jumysyn qadaǵalaýyna múmkindik týdyryp otyr.

– О́z oıymsha qoǵamdyq uıymdar, úkimettik emes mekemeler sot jumysyn saraptasa, bir kategorııadaǵy isterdi alyp, respýblıka boıynsha zerdelese dep oılaımyn. Sol kezde birdeı másele boıynsha taǵaıyndalǵan jazalardyń ártúrliligi anyqtalsa, ony joǵary sottyń nazaryna usynýǵa alatyn múmkindik týar edi. Sol sheshimdi shyǵarǵan sýdıanyń áreketi de halyqtyń talqysyna túser edi. Bul da qoǵamdyq baqylaýdyń bir túri ǵoı. Sheshim shyǵarylǵan, bazaǵa engen isterdi saraptaý – sotqa qysym bolyp sanalmaıdy. Biraq osyndaı saraptama bolatynyn bilse, sýdıa da óz sheshimine óte saq, jaýapkershilikpen qaraıtyny sózsiz, – deıdi advokat.

Bir qyzyǵy, Mádı Myrzaǵaraev «sot she­shi­miniń sapasy» degen uǵymǵa qarsy eken.

– «Sot sheshiminiń sapasy» degen tirkes­ke qarsymyn. Sot sheshiminiń ádil­digi degen bolýy kerek. Sapaly, sapasyz deı­tindeı, sot ónim shyǵaryp jatqan zaýyt emes qoı. Bul jerde kóz qyrynda eń aldy­men sot sheshiminiń ádildigi qaperge alynýy tıis. Bizde ókinishke qaraı, «sapasyna» qaraıdy. «Sot ádildiginiń sapasy» degen kórsetkish qýalaýdyń saldarynan jabýly qazan jabýly kúıinde qalatyn jaǵdaılar bolady. Mysaly, aýdandyq sot sheshim shyǵarady, ony apellıasııa boıynsha oblystyq sot qarap jatady. Shyndyǵynda álgi sheshim zańǵa azdap tompaq kelip tur deıik. Iаǵnı, ol sheshim buzylý kerek. Biraq ol sheshim buzylsa, «aýdandyq sot sýdıasynyń jumysy sapasyz, qate sheshim shyǵarǵan» dep sanalady. Sosyn araǵa kisi salý, qolqalaý, «meniń sheshimim edi, buzbańdarshy, kúshinde qalsa eken» degen ótinishter, kózge kórinbeıtin áreketter júrip jatady. Aınalǵanda sot sheshimi buzylmaıdy, kúshinde qalady. Biraq ol sheshimdi «sapaly» deýge bola ma?! Shyndyǵynda bul ádiletsiz sheshim ǵoı! Mine, sondyqtan da sot sheshiminiń buzylýy, ıakı buzylmaýy sapaǵa áser etpeýi kerek! – deıdi advokat.

Sýdıa isti qaraǵan kezde zań men, álbette, ishki jeke túısigine de súıene otyryp sheshim qabyldaıtyny jazylǵan. «Sondyqtan sýdıa eshkimge jaltaqtamaı, «erteń bul sheshim buzylyp ketedi-aý, sosyn meniń ústimnen tártiptik is qozǵalady-aý, qyzmetimnen alyp tastaıdy-aý» dep qaýip­tenbeýi kerek. Sýdıa sheshimderiniń sapa­sy ol qabyldaǵan jekelegen sheshim­niń buzylǵany, buzylmaǵanyna emes, jal­py jyl qorytyndysyna ol shyǵarǵan sheshim­derge jasalǵan shaǵym sanynyń paıyzdyq mólsherine qarap eseptelýi tıis. Árıne sotta daýlasqan eki tarap bol­ǵan­dyqtan, olardyń biri sheshimge rıza bol­maýy aqıqat. Biraq sýdıa óz sheshimin óte ádil shyǵaryp jáne sony jeter jerine de­ıin jetkizip túsindirip, nege osylaı shyǵar­ǵanyn aıtyp berse, shekten shyqqan daýkes bireý bolmasa, kópshilik sózge toq­taıdy ǵoı. Menińshe, sot jumysyn osylaı tarazylaý qajet» deıdi Mádı Jomartuly.

Sot esigi ashyldy

Osy maqalamyzdy jazyp jatqanda Batys Qazaqstan oblysyndaǵy túrli sot qurylymdarynyń tóraǵalary tuńǵysh ret «Ashyq esik» kúnin ótkizdi. Tóraǵalar bıylǵy 9 aıda atqarǵan jumystary týraly turǵyndarǵa aqparat berdi. «Ashyq esik» kúnine Batys Qazaqstan oblystyq sotynyń tóraǵasy Bek Ámetov, qalalyq sottyń tóraǵalary men sýdıalary, sottar ákimshisiniń basshylyǵy men bólim basshylary túgel keldi.

– Sot salasynda júrgizilip jatqan refor­malar oń nátıjesin berýde. Sýdıa­­lardyń júktemesin azaıtýǵa baǵyttal­ǵan zańnamalyq aktiler qabyldan­dy. Halyqqa quqyqtyq kómek kórsetý, quqyq­tyq mádenıetti arttyrý, azamattardyń sot júıesine degen senim deńgeıin kóterý, sonymen qatar sot tóreligine qoljetim­dilik­ti qamtamasyz etý maqsatynda «Ashyq esik» kúnin ótkizip otyrmyz. Oral qala­syndaǵy tórt sot tóraǵasy turǵyndardyń saýalyna jaýap beredi. Azamattyq qoǵam ókilderi belsendi bolsa, «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy aıasynda qoǵamdyq qabyldaý ótkizýge daıyn­byz. Sýdıalardyń halyqpen júzdesýi aza­mat­tarǵa dáıekti jaýap alýǵa, ádil sot tóre­ligine degen senimdi arttyrýǵa múm­kin­dik beredi, – dedi sharany ashqan oblys­tyq sottyń tóraǵasy B.Ámetov.

Osy kúni Oral qalalyq soty, qalalyq №2 sot tóraǵasy, Oral qalasynyń maman­dandyrylǵan ákimshilik sotynyń tóraǵasy, mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekono­mı­kalyq sotynyń tóraǵasy el aldyna shyǵyp, sot tóreligin júzege asyrý bo­ıynsha qyl­mys­tyq, azamattyq jáne ákimshi­lik isterdiń nátı­jeleri týraly aıtyp, turǵyndardyń aza­ma­ttyq-quqyqtyq retteý, alıment tó­leý, eńbek zańnamasynyń buzylýy haqyn­daǵy suraqtaryna jaýap berdi. Kelý­shi­lerdiń keıbiri sot aktilerimen kelis­peı­tinin ashyq aıtty. Olarǵa da zań norma­lary túsindirilip, ár saýalǵa alqa tóraǵa­lary tolyq jaýap berdi. Munyń ózi sot organdarynyń halyqqa meılinshe jaqyn bolýǵa tyrysqan áreketin áıgilep turdy.

Mine, sot salasyndaǵy reformalardyń nátıjesin jeke óńirdiń, bir oblystyń mysalynda saraptap kórdik. «Sóz túzeldi, tyńdaýshy sen de túzel» degendeı, sot organdary halyqqa betin buryp, barynsha ashyqtyq tanytýda. Endi joǵaryda advokat Mádı Myrzaǵaraev aıtqandaı, qoǵam tarapynan saýatty is-qımyl, sarabdal saraptama qajet-aq. Sot jumysynyń sapasy nemese sot ádildigi osylaısha qalyptassa kerek.

Batys Qazaqstan oblysy