Men jaqynda Jabaıy tabıǵatty qorǵaý álemdik qorynyń «Reseıdegi WWF jaqtaýshylary» jobasynyń úılestirýshisi Marına Serıakovadan aqbókendi qorǵaýǵa qatysty hat aldym. Ol «Saharanyń botakózin qorǵaýǵa qatysýyńyzdy suraımyn!» dep jazypty.
Elbasy Nursultan Nazarbaev «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda: «Bizdiń ata-babalarymyz qorshaǵan ortamen etene ómir súrip, ózderin tabıǵattyń ajyramas bólshegi sanaǵan. Bul basty turmys qaǵıdaty Uly dalany mekendegen halyqtardyń dúnıetanymy men qundylyqtaryn qalyptastyrdy. О́z jazýy men mıfologııasy bar Qazaqstannyń ejelgi turǵyndarynyń ozyq mádenıeti boldy», dep jazdy. Qorshaǵan ortaǵa kózimizdiń qarashyǵyndaı qaraıtyn ozyq mádenıetimizdi ashkózdik atty dúnıeqońyzdyqtyń sheli basyp ketti me?
«Aqbóken Eýropadaǵy eń júırik antılopa. Ol saǵatyna 80 shaqyrymǵa deıin jyldamdyqpen júgire alady. Qazir júırik sheteldik motosıkl men djıp mashınalaryn mingen brakonerlerge ol ońaı olja. Sondyqtan janýarlardy qorǵaýshy ınspektorlarǵa júırik kólik pen senimdi ǵaryshtyq baılanys jelisi qajet. «Dalalyq» qoryqqa jetispeıtini osy», dep jazady Marına Serıakova.
Reseı tabıǵat qorǵaýshylary janýarlardy qorǵaýshylar úshin el aýmaǵy ǵana emes, álemdik qaýymdastyqtardan, jekelegen demeýshilerden qarjy jınap jatyr.
Marına Serıakovanyń aıtýynsha, osydan 40 jyl buryn Kaspıdiń Soltústik- Batys jaǵalaýynda jarty mıllıonnan astam aqbóken bolǵan. Qazir bes myńǵa da jetpeıdi. Qyryq jylda 100 esege azaıǵan!
Asa súıkimdi bókenniń qas jaýy brakonerler. Olar bókendi atalyǵynyń múıizi úshin qyryp salady. Máselen, qazir Qytaıdyń jáne Ońtústik Shyǵys Azııa elderiniń qara bazarynda bes jupqa deıingi kıik atalyǵynyń bir kılo múıizi myńdaǵan dollarǵa satylady. Sebebi ol shyǵys medısınasynda dárilik shıkizat retinde paıdalanylady. Aqbóken Eýrazııa alqabyndaǵy baqylaýsyz keń dalada sheksiz kólemde aýlanady. Ekolog ǵalymdardyń paıymdaýynsha, búginde tabyndaǵy atalyq sany shamamen normaǵa sáıkes 18-20% bolýy tıis bolsa, qazir 10 paıyzǵa da jetpeıdi. Mundaı jaǵdaıda kıik tabyndary tuqymsyz qalady.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda uıymdasqan qylmystyń ishindegi qoǵamnyń jaýy retinde brakonerlikke erekshe toqtaldy. «Qazirgi kezdegi ań aýlaýshylar barynsha jabdyqtalǵan, qarýly, ózderiniń jazasy berilmeıtindigine senimdi. Brakonerler elimizdiń ulttyq baılyǵy – tabıǵatymyzdy aıaýsyz qurtýda», deı kelip, oǵan qarsy halyqtyq kúreske shaqyrdy.
Kıik – kıeli janýarlardyń biri. Ony el arasynda aqbóken dep te ataıdy. Kıikter mamyr aıynda tóldeı bastaıdy. Sol kezde aýa raıy buzylyp, sýyq jel turyp, jaýyn-shashyn bolady. Muny qazaqtar tabıǵattyń bolmysyna súısinip «Quralaıdyń salqyny» deıdi.
Kıiktiń adam úlgi alýǵa bolatyn eń bir ereksheligi – olar eshqashan jetim laǵyn tastamaıdy. Kez kelgen kıik mańyrap shyqqan jetim quralaıdy kezdestirse, qasyna baryp emizip, ózimen ilestirip alyp ketedi. Kıiktiń júıriktigi sondaı, týǵanyna eki kún bolǵan quralaıdy mashınamen qýyp jetý ońaıǵa túspeıdi.
Qazaqstanda kıiktiń sany kúrt azaıyp bara jatqandyqtan 2006 jyly Qyzyl kitapqa engizildi. HH ǵasyrdyń 90-jyldary Betpaqdala, Ústirt, Oral aımaqtaryn bir mıllıonnan astam aqbóken meken etken. 2003 jyly 21 myń basqa deıin tómendep, bul janýarlardy saqtap qalý úlken problemaǵa aınaldy.
Kıikterdiń sanyn arttyrýǵa kedergi keltiretin ózekti máseleniń biri – janýarlardyń juqpaly aýrýlarǵa sezimtaldyǵy. 2010-2013 jyldary BQO, Qostanaı, Aqmola oblystarynda pasterellezden bókender jappaı qyrylyp qaldy. 14 myńnan astam janýar qyryldy. Tıisti mınıstrliktiń málimetinshe, kıikterdiń derti jetkilikti deńgeıde zerttelmegen. Sondyqtan bul jaǵdaı olardyń kóbeıýine qater týdyryp otyr. Osy oraıda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti men Bilim jáne ǵylym mınıstrligi 2012 jyldan bastap kıikterdiń ınfeksııalyq indetterin zertteý boıynsha ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamany júzege asyrýda. Bul baǵyttaǵy jumystar ınfeksııalyq dertterdiń aldyn alýǵa negizdelgen.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimetine qaraǵanda 2015 jyly Qazaqstandaǵy kıikterdiń úshten ekige jýyǵy qyrylyp qaldy. Jyl basynda 275 myńǵa jetken kıik sany jyl aıaǵynda 108 myńǵa deıin kemip ketti. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi jylda 10 sáýir men 30 sáýir aralyǵynda kıik sanaǵyn júrgizedi. Onyń naqty sany tólderi qaraqulaq bolǵan soń shilde aıynda naqtylanady.
2015 jyly Oral, Betpaqdala, Ústirt óńirinde 150 myńǵa jýyq kıik qyrylǵanda resmı málimet kıik ólimine pasterellez aýrýy sebep ekenin aıtqan. Keı ǵalymdar kıik qyrǵynyna basqa da aýrýlardyń qatysy bolýy múmkindigin joqqa shyǵarmaıdy. «Shyndyq» ekspedısııasyn quryp, kıik qyrylǵan Aqmola, Qostanaı, Aqtóbe oblystaryn aralap shyqqan astanalyq belsendiler Qyzyl kitapqa engen janýarlardyń ólimine reseılik «Proton» zymyrandarynan bólingen ýly geptıl otynynyń áseri bar» degen tujyrym jasaǵan.
Mamandar sońǵy jyldary kıik sanynyń artyp kele jatqandyǵyn aıtady. Ústirttiń ózin úsh myńǵa jýyǵy mekendeıdi. Janýarlardyń beıqam jaıylyp, erkin tóldeýine Jezqazǵan – Beıneý temir jolynyń salynýy da kedergi keltiredi. Sebebi, aqbókenderdiń jyldaǵy tóldeý oryndary Arqaǵa asyp Torǵaı oıpatyna Qorǵaljyn qoryǵyna ótetin temir joldyń arnaıy ótkelderi ornalasqan tustary áli de talapqa saı emes.
«Kıiktiń kıeli janýar ekenin kórsetetin bir jaǵdaı bar. Mamyrdyń 22-28 kúnderi Uly daladan qazaqtar «túıetaban» dep atap ketken ósimdikti kórýge bolady. Keremettigi sonda, onyń asa úlken jasyldaý-qyzǵylt tústi japyraqtary kıiktiń jańa týǵan quralaıyn jasyryp turady. Solaısha qyraǵy búrkittiń ózi tabıǵattyń ózi jasyrǵan quralaıdy baıqamaıtyn kórinedi. Eń qyzyǵy sol, quralaılar aıaǵyna minisimen-aq álgi túıetaban ósimdigi kelesi kóktemge deıin joǵalyp ketedi eken.
Reseı jerindegi saharanyń botakózin saqtap qalýǵa qarlyǵashtyń qanatymen sý sepkendeı janushyrǵan Marına Serıakovaǵa ne jaýap qaıtararymdy bilmeı tyǵyryqqa tirelip otyrmyn. Osy ǵasyrda qazaqqa tán beıqamdyǵymyzben, dúnıege qyzyqqan ashkózdigimizben talaı án men kúıge arqaý bolǵan, ejelgi zamannan tuıaǵy ketilmeı kele jatqan tumsa tabıǵattyń tóli quralaıymyzdan kóz jazyp qalmasaq bolǵany.
Eskendir ERTAI
