2019 jyldyń 1 qańtaryndaǵy jaǵdaı boıynsha elimizde qyryqtan astam kópshilik kitaphana jabylǵan. Bul sońǵy jyldary aýyl turǵyndarynyń jappaı qalaǵa kóshýinen jáne óńirlerdegi kitaphana jelisin ońtaılandyrýdaǵy asyǵystyq saldarynan týyndap otyrǵan dúnıe. Al Aqmola, Almaty, Atyraý oblystary men Nur-Sultan qalasynda ashylǵan birli-jarym jańa kitaphanalar óńirlerdegi qordalanǵan máselelerdi sheship bermeıtini anyq. Ulttyq kitaphana dırektory, Qazaqstan kitaphanalar odaǵynyń tóraǵasy Baqytjamal Ospanovanyń aıtýynsha óńirlerdegi kitaphana jelisin ońtaılandyrý sharalarynda asyǵystyqqa jol bermeý kerek, sondaı-aq jaýapty isti naýqanǵa aınaldyrýǵa bolmaıdy.
«Máselen, kópshilik kitaphanalardyń eń kóp shoǵyrlanǵan jeri – Túrkistan, Batys Qazaqstan jáne Aqmola oblystary. Sońǵy jyldary, ókinishke qaraı, aımaqtardaǵy demografııalyq jáne basqa áleýmettik-materıaldyq qıyndyqtardyń saldarynan kópshilik kitaphanalary qyzmetiniń negizgi kórsetkishteri tómendese, keıbir óńirde jergilikti memlekettik basqarý organdary tarapynan kitaphanalar júıesin ońtaılandyrýǵa jete mán bermeý, taratý sekildi teris tendensııalar baıqalady. Sonyń saldarynan kópshilik kitaphanalar sany 44-ke qysqarǵan», deıdi Baqytjamal Ospanova.
Al kitaphana salasyn retteıtin arnaıy zańnyń joqtyǵy kitaphanalarǵa aqparattyq, mádenı jáne bilim berý qyzmetterin tolyq túrde júzege asyrýǵa múmkindik bermeı keledi. Elimizdegi barlyq júıeler men vedomstvolarǵa tıesili 11 myńnan astam kitaphana qyzmetin «Mádenıet týraly» Zańnyń jalǵyz 24-shi baby ǵana aıqyndaıdy.
«Shynynda da kitaphana isindegi eń birinshi másele – salanyń normatıvtik-quqyqtyq negiziniń jetilmegendigi. Arnaıy zań elimizdegi kitaphana isin damytýdy quqyqtyq retteýge, túrli deńgeıdegi kitaphanalar jumystaryn qalyptastyrýǵa múmkindik berer edi», degen maman «Kitaphana isi týraly» arnaıy zań ázirleý qajet ekendigin aıtady. Bul óz kezeginde respýblıkalyq jáne oblystyq kitaphanalardyń ádistemelik ortalyq retindegi mártebesin arttyrýǵa, oblys kitaphanalarynyń kitaphana qoryna basylymnyń mindetti tegin danasyn alý isin bir jolǵa qoıýǵa yqpal etken bolar edi.
Sıfrly Qazaqstan: Kitaphanalar skanerge jarymaı otyr
Qazaqstandaǵy eń kóne kitaphanalardyń biri – Semeı qalasyndaǵy Shyǵys Qazaqstan oblystyq Abaı atyndaǵy ámbebap kitaphana. Kemeńger aqyn Abaı kitaphananyń alǵashqy oqyrmandarynyń qatarynda bolyp, E.P.Mıhaelısteı pikirles dosyn tapqany barshaǵa málim. Atalǵan kitaphana dırektorynyń orynbasary Gúlmıra Muratqyzy kitaphana qoryn tolyqtyrýǵa baılanysty qıynshylyqtardyń kóp ekenin aıtady.
– Buryn baspanyń barlyǵy memlekettik bolǵan kezde mindetti dana barlyq kitaphanalarǵa beriletin-di. Qazir baspalardyń kóbi jekemenshik bolǵandyqtan, ondaı júıe joq. Tek Ulttyq memlekettik kitap palatasy men Ulttyq kitaphana qoryna ǵana beriledi. Osydan kelip áleýmettik mańyzy joǵary basylymdarǵa, kórkem ádebıetterge qol jetpeı otyr. Oqyrman eń kóp suraıtyn Qabdesh Jumadilovtiń «Daraboz» romanynyń keıingi basylyp shyqqandary múlde joq. Osyndaı kóp suralatyn kórkem ádebıetter jetpeı jatady. О́ıtkeni bizge bólinetin qarjy kólemi de az, – deıdi Gúlmıra Muratqyzy. Onyń aıtýynsha, 4,5 myńnan asa sırek basylymdar qory tıesili kitaphana áli kúnge deıin jóni túzý skanerge jarymaı otyrǵan kórinedi. Al Elbasy – Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen júzege asyrylyp jatqan «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasy aıasynda kópdeńgeıli áleýmettik-mádenı ınstıtýt retinde kitaphanalar aldyńǵy orynnan kórinetini ras.
– «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasy aıasynda kitaphana qoryn sıfrly formatqa kóshirý jumystary bastaldy. Osyǵan baılanysty oblystyq kitaphanalarǵa skaner alyp berse deımiz. Qazir bizge Ulttyq akademııalyq kitaphana bir skanerin ýaqytsha berip otyr. Abaı atyndaǵy ámbebap kitaphananyń qory óte baı. Zamanynda Abaı oqyǵan kitaptar, odan beridegi latyn álipbıimen jaryq kórgen basylymdardyń kóbi bizde saqtalǵan. Skanerdiń quny 23 mln teńge kóleminde eken, al ondaı qarjy bizge bólinbeıdi, – deıdi ol.
Aýdan kitaphanalaryna qarjy berilmeı keledi
Memlekettik qoldaýdyń jetimsizdigi, baspalardyń biryńǵaı taqyryptyq-tıptik josparynyń joqtyǵy Semeı kitaphanasyn ǵana emes, Pavlodar oblysyna qarasty birneshe kitaphanany da tuqyrtyp otyrǵanyn baıqadyq. Máselen, S.Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar oblystyq ámbebap ǵylymı kitaphanasynyń kitap qoryna jergilikti bıýdjetten bólinetin mindetti qarjy kólemi bıyl qysqaryp qalǵan.
– Jyl saıyn 5-6 mln teńge kóleminde qarjy beriletin edi, bıyl 3 mln teńge ǵana qarjy bólindi. Biraq aldaǵy jylǵy tapsyrysqa artyǵymen qosyp otyrmyz. Áıtse de kitaphanamyzdyń bazalyq-tehnıkalyq jabdyqtalýy respýblıkalyq kitaphanalardan kóp ozyq, – deıdi atalǵan kitaphana basshysynyń orynbasary Barshagúl Baıjanova. Onyń aıtýynsha, Pavlodar oblysyna qarasty Baıanaýyl aýdanyna (2015, 2019 jyldary), Ertis aýdanyna (2014, 2016 jyldary), Sharbaqty aýdanyna (2016, 2019 jyldary) qatarynan birneshe jyl jańa kitap satyp alýǵa múldem qarjy qarastyrylmaǵan.
– Ádette aýdandyq kitaphanalarǵa jylyna 1 mıllıon teńgeden astam qarjy bólinýi tıis. Keı aýdandarǵa tıisti qarjy keıde bólinbeı qalyp jatyr, – deıdi ol.
Mundaı qarjy tapshylyǵy Shyǵys Qazaqstan oblysy Aıagóz aýdanyna qarasty aýyldyq kitaphanalarǵa da tán másele bolyp tur. Aıagóz aýdanyndaǵy ortalyq kitaphanaǵa habarlasqanymyzda, kitaphanaǵa 2015 jyldan beri kitap satyp alýǵa tıisti qarjy bólinbegenin estidik. Tek bıyl ǵana jergilikti bıliktiń peıili túsip, kitaphana qoryna 375 dana kitap satyp alynǵan.
– Aýdanǵa qarasty 23 aýyldyq kitaphana bar. Búginde olardyń beseýi ǵana ınternet jelisimen qamtylǵan. Jergilikti bıýdjetten bıyl 758 myń teńge shamasynda qarjy berilip, suranystaǵy kitaptardy satyp aldyq. Oqyrmandar kóbine detektıv janryndaǵy kórkem ádebıetterdi surap keledi, – deıdi kitaphana dırektory Merýert Jaqsylyqqyzy. Al kitaphana qoryn sıfrly formatqa kóshirý aýdan kitaphanasyna ońaıǵa soqpaı tur, kitaptardy on-onnan 300 shaqyrym qashyqtaǵy О́skemen qalasyna tasýǵa májbúr.
«Qalaǵa 20 shaqty kitapty aparyp, A.S.Pýshkın atyndaǵy oblystyq kitaphanasynyń skanerinen ótkizgenbiz. Osy joly taǵy 10 kitapty aparyp tastadyq. Negizgi másele osy, basqa jaǵy jaqsy. Aıtarymyz, kitaphanalarǵa jańa kompıýterler berilip, ınternet jelisin tartsa eken», deıdi ol. Ámanda bılik nazarynan tysqary jatatyn Aıagóz aýdanynyń mynadaı jylarman halin estip, aýyl kitaphanalaryn jańǵyrtý baǵdarlamasy Aıagózdi aınalyp ótken be dep qaldyq.
Kitaphanalar júıesiniń qazirgi jaı-kúıine jasaǵan sholýymyz ortaq kitaphana standartyn belgileý, aqparattyq elektrondy derekkóz júıesin biryńǵaı formatqa keltirý, sondaı-aq arnaıy jabdyqtarmen qamtamasyz etý, kitaphana qyzmetkeriniń quzyreti máseleleri qaıta qaraýdy qajet etetinin kórsetip otyr. Úlken megapolısterdegi jaǵdaı jaqsy, «baqytty» kitaphanalardy atamaǵanda, óńirlerdegi kitaphanalar qory halyqty aqparatpen qamtýdyń zamanaýı talaptaryna jaýap bere almaı otyrǵanyn moıyndaýymyz kerek. Bir-birinen oqshaý jumys atqaratyn jáne vedomstvolyq turǵydan da bytyrańqy kúıdegi elimizdiń kitaphanalary aqparattyq resýrstaryn bir júıege túsire almaı keledi. Kitaphanalar Qaýymdastyǵy Halyqaralyq Federasııasynyń (IFLA) standartyna sáıkes kópshilik kitaphanalardyń qory únemi jańartylyp otyrylýy tıis, onyń quramyna jylyna 5% jańa ónim túsýi kerek. Kitaphanalardy qarjylandyrýdyń aıyrmashylyǵy saldarynan kitap qorynyń kólemi men sapasy da ala-qula. Sondyqtan qorlardy mádenı, ǵylymı jáne kórkemdik qundylyǵy joǵary sheteldik qujattarmen jáne basqa da aqparattyq resýrstarmen tolyqtyrý qanshalyqty deńgeıde oryndalyp jatqany taǵy beımálim. Atalǵan máselelerdiń jaı-japsaryn surastyryp mardymdy jaýap ala almadyq. Áıtse de «Qazaqstan Respýblıkasynda kitaphana isin damytýdyń 2025 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan tujyrymdamasyn» ázirleý boıynsha jumys toby qurylyp, onyń quramynda Nur Otan partııasynyń strategııalyq bastamalar ınstıtýtynyń qyzmetkerleri men kitaphanalar qaýymdastyǵynyń ókilderi jumys atqaryp jatqan kórinedi.
