B. Sultanovtyń aıtýynsha, qazan aıynyń basynan 12 qarashadaǵy jaǵdaı boıynsha áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń baǵasy 1,1%-ǵa ósti. Bul rette egin jınaý maýsymyna qaramastan, birneshe taýarlardyń baǵalarynyń on shaqty paıyzǵa ósýi baıqalady.
Máselen, qaraqumyq jarmasy – 46,3%-ǵa, al jyl basynan 62,9%-ǵa; kúrish – 0,7%-ǵa, jyl basynan beri 32,3%-ǵa; un – 10,2%-ǵa, jyl basynan 27,8%-ǵa ósken.
Qazan men qarasha aralyǵynda baǵanyń tómendeýi mynadaı taýarlar boıynsha baıqalady: kúnbaǵys maıy 0,4%, kartop 3,4%, sábiz 4,5%, pııaz 5,8%, qyryqqabat 7,7% jáne qant 7,9%.
Jyl basynan beri áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlaryna baǵanyń maksımaldyq ósýi Atyraý (13,5%), Pavlodar (12%) oblystarynda, Nur-Sultan qalasynda (11,8%), Jambyl jáne Aqtóbe oblystarynda (11,4%) baıqalýda.
«Bul rette barlyq óńirlerde negizinen kókónisterge, etke, nan men qaraqumyqqa shekti mánderdiń 15% asqany baıqalady. Áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń shekti mánderiniń eń kóp sany Qyzylorda, Shymkent jáne Túrkistan qalalarynda 6 taýar boıynsha tirkelgen, bul kókónister, un, nan jáne sıyr eti. Almaty, Aqtóbe qalalary, Aqmola, Soltústik Qazaqstan jáne Jambyl oblystarynda – 5 taýar boıynsha», — dedi mınıstr.
Maýsymaralyq kezeńde áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń baǵalaryn turaqtandyrý jáne múmkin bolatyn alypsatarlyq sekirýlerdi boldyrmaý úshin jedel sharalar qabyldaý maqsatynda, 2018 jylǵy mamyr aıynda ákimdikterge áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń baǵasyn retteý boıynsha fýnksııalar berildi. Alaıda, B. Sultanovtyń aıtýynsha, búginde is júzinde ákimdikter bul fýnksııany paıdalanbaı otyr.
Baǵanyń ósý sebepterin anyqtaý úshin taldaý nátıjeleri
Birinshiden, azyq-túlik naryǵynda ártúrli saýda ústeme baǵalary bar kóptegen dıstrıbıýtorlardyń jáne basqa da tıimsiz deldaldardyń sanynyń kóp bolýy, jetkizý sharttarynyń oryndalmaýy, saqtaý arnalarynyń joqtyǵy bolyp tabylady. Nátıjesinde bul keıbir taýarlardyń baǵalarynyń ósýine alyp soqtyrady.
Ekinshi sebep, eksport kóleminiń ósýi. Onyń arqasynda ımporttalaǵan taýarlarǵa baǵanyń ósimi baıqalady. Máselen, aǵymdaǵy jyly qaraqumyq elimizdegi egis alqaptarynyń 30% qysqarýynyń saldarynan qymbattady. Sonymen qatar, Reseı Federasııasynda 5 jyl ishinde ónimniń az bolýyna baılanysty baǵanyń ósýi baıqalady.
Kúrish baǵasynyń ósýi О́zbekstan men Túrikmenstan tarapynan qazaqstandyq kúrishke suranystyń ósýine baılanysty baıqalady. Osylaısha atalǵan elderge eksport 22 esege ósti. Reseıde kúrishtiń baǵasy 14%-ǵa, ıaǵnı bizdiń valıýtamen eseptegende 368,5 teńgeden/kg 420,2 teńge deıin ósti.
«Degenmen, óńiraralyq taýarlardy jetkizý boıynsha taldaý júrgizý kezinde, biz ákimdikterdiń óz óńirlerinde qandaı taýarlar óndiriletinin jáne qaıdan ákeletinin jıi bilmeıtinin baıqadyq», — dedi B. Sultanov.
Taldaý kórsetkendeı, kóptegen taýarlar boıynsha korrelıasııa 90% astam quraıdy. Eýrazııalyq Ekonomıkalyq Odaǵy aıasynda saýda shekaralarynyń ashyq bolýyna baılanysty Reseıde baǵanyń ósýi aıasynda bizdegi baǵa da, eksport kólemi de ósýde.
«Sonymen qatar, barlyq azyq-túlik taýarlary boıynsha Reseıdegi baǵalar aıtarlyqtaı joǵary bolýyna baılanysty ishki qazaqstandyq baǵany joǵary kóteredi», — dedi mınıstr.
Áleýmettik mańyzdy azyq-túlik taýarlarynyń baǵasyn turaqtandyrý boıynsha qabyldanyp jatqan sharalar týraly
B. Sultanovtyń aıtýynsha, áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlaryna baǵany tejeý jáne olardyń ósý sebepterin kezeń-kezeńmen joıý maqsatynda Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen jáne jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip jumys júrgizýde. Baǵany tejeýdiń ártúrli tetikterin ázirledi. Búgingi kúni baǵany turaqtandyrýdyń negizgi tetigi turaqtandyrý qorynyń qyzmeti bolyp tabylady
Azyq-túlik taýarlarynyń kólemi barlyǵy 45 myń tonna, bul óńirlerde halyqtyń qajettiliginiń 3% quraıdy. Bul rette, satyp alý kóleminiń tómendigine qaramastan, 17 óńirdiń 12-si turaqtandyrý qoryna bólingen 2,7 mlrd teńgeni Ekinshi dárejeli bankterdiń depozıtterinde ustaıdy. Is júzinde bul aqsha óńirlerdegi áleýmettik azyq-túlik korporasııalaryn ustaýǵa arnalǵan.
«Áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń baǵa belgileýge tolyqqandy áser etý úshin turaqtandyrý qorlaryn satyp alýdy halyqtyń qajettiginen 15-20% deıin ulǵaıtý qajet», — dep túsindirdi B. Sultanov.
Budan ózge, B. Sultanov baǵany ustap turý boıynsha bıýdjetten qomaqty qarajatty talap etpeıtin balamaly tetikter týraly aıtyp berdi.
Birinshiden, «aınalym shemasy» — áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlaryn belgilengen baǵa boıynsha satýdyń qarsy mindettemeleri bar saýda jelilerine jeńildetilgen qarjy berý iske asyrylýda. Aǵymdaǵy jyly «aınalym shemasy» tórt pılottyq aımaqta iske asyrylýda.
Atap aıtqanda, Almaty qalasynda «Magnum» JShS-men 1,5 mlrd teńgege shart jasaldy, biraq áli kúnge deıin óńirlik erejeler bekitilmegen, bul ákimdiktiń baǵany turaqtandyrý jónindegi jumysyna qaýip tóndiredi.
Nursultan, Qyzylorda jáne Qostanaı qalalarynda bıýdjet qarajaty kózdelgenine (ÁKK qarajatyna) qaramastan, áli kúnge deıin saýda jelilerimen sharttar jasalmaǵan jáne ákimdiktermen baǵany tómendetý boıynsha naqty jumystar júrgizilmegen.
Sondaı-aq, 7 óńir osy ýaqytqa deıin óńirlik erejelerdi bekitpegen, osyǵan baılanysty olar «aınalym shemasyn», turaqtandyrý qorlary jumysynyń jeńildetilgen tetigin de paıdalana almaıdy.
Ekinshiden, qazirgi zamanǵy formattaǵy qoımalardyń tapshylyǵyn eskere otyryp, Áleýmettik Kásipkerlik Korporasııalary áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlaryn forvardtyq satyp alýdy júzege asyrýǵa múmkindigi bar.
«Baǵa ósiminiń negizgi sebebi qaıta satyp alýshylar bolyp tabylatyndyǵyn eskere otyryp, biz úshin saýda men taýarlardy saqtaýdyń qazirgi zamanǵy ınfraqurylymyn qurý mańyzdy», — dedi B. Sultanov.
Osyǵan baılanysty, kóterme-taratý ortalyqtarynyń qurylysy bastaldy, olar ónimderdi saqtaý, oraý, ótkizý jáne tasymaldaý boıynsha óndirýshilerge qyzmet kórsetetin bolady.
Mysaly, búginde Qaraǵandy qalasynda kóterme-taratý ortalyǵynyń qurylysy aıaqtalýda. Jambyl, Pavlodar, Soltústik, Shyǵys jáne Batys Qazaqstan oblystarynda uqsas obektiler qazirgi kúni qurylýda, biraq olardy Qaraǵandy oblysynyń standartaryna áli de jetkizý qajet.
«Bıylǵy 16 qarashada biz zań júzinde kóterme-taratý ortalyqtarynyń túsinigin jáne Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginiń olarǵa qoıylatyn talaptardy bekitý boıynsha quzyretin aıqyndadyq. Qazir biz Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men Azııa Damý Bankimen birlesip, kóterme-taratý ortalyǵyna qoıylatyn jańa talaptardy belsendi túrde pysyqtap jatyrmyz», — dedi B. Sultanov.
«Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıasynda qarapaıym zattar ekonomıkasy sheńberinde kóterme-taratý ortalyqtaryn salý úshin nesıe alý jáne sýbsıdııa alý múmkindigi jasaldy.
Kóterme-taratý ortalyqtarynyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrý úshin biz kóterme-taratý ortalyqtarynyń qurylysyn ınvestısııalyq basym jobalarǵa jatqyzýdy usynamyz. Aldyn-ala esepteýler boıynsha óńirlik kóterme-taratý ortalyqtarynyń qurylysyna talap etiletin ınvestısııalar kólemi 5,8 mlrd teńgege jýyq.
Mobıldi qosymshany iske qosý týraly
Osy jyldyń qarasha aıynyń sońynda Qaraǵandy qalasynda pılottyq rejımde «BTS Digital» JShS ázirlegen Price Scanner mobıldi qosymshasy iske qosylady.
Price Scanner fýnksıonaly taýardyń qunyn jáne qalanyń barlyq dúkenderinde olardyń sapasy týraly pikirlerdi kórýge, sondaı-aq, taýardy salystyrýǵa jáne eń tómen baǵamen satyp alýǵa múmkindik beredi. Budan ári Price Scanner mobıldi qosymshasy basqa óńirlerde iske qosylady.
