BASTY TALAP — QARJYNYŃ TIIMDI JUMSALÝY

Tildiń qoldanys aıasyn keńeı­týdi qamtamasyz etýde oryn alǵan kem­shi­likterdiń sebebin anyqtaý maq­satynda respýblıka prokýror­lary tekserýler júrgizip keledi. Prokýrorlyq tekserýler qory­tyndysyna qarasaq: - kóptegen memlekettik or­gandar men mekeme basshylarynyń tildiń qoldanys aıasyn keńeıtýge qatysty jumysty uıymdastyrýy óte tómen deńgeıde ekenin; - qyzmetkerleriniń memlekettik tildi jetik bilýine jáne is qaǵaz­daryn memlekettik tilde júrgizýine óz dárejesinde nazar aýdarmaı­tynyn; - sonyń kesirinen isjúrgizý men qujat aınalymynyń 75 paıyzy tek resmı tilde júrgiziletinin anyq­tady. Sońǵy tórt jylda jalpy res­pýblıka aýmaǵynda prokýratýra organdary júrgizgen tekserýler nátıjesinde 1000-ǵa jýyq zań bu­zýshylyqtar anyqtalyp, olardyń aldyn alýǵa jáne joıýǵa baǵyttal­ǵan 819 usynys, 17 narazylyq en­gizilip, olardy qaraý qorytyndy­sy­men 368 jeke tulǵa ákimshilik jáne tártiptik jaýapkershilikke tar­tyldy. Budan basqa, til máselesi boıynsha 253 zańǵa túsindirýler berildi. Júrgizilgen tekserýler nátı­je­sinde jyl saıyn kezdesetin jáne bir-birine uqsas zań buzýshylyq fak­tileri anyqtaldy. Mysaly, keıbir óńirlerde halyqqa qyzmet kórsetetin memlekettik mekemeler óziniń kún­de­likti jumysynda memlekettik tildi qoldanbaı, tek kózboıaýshylyq re­tin­de kesteler, mańdaıshalar, kórnekti aq­parattar ornalastyrýmen shek­tel­gen. Munyń sebebi, keıbir mem­le­kettik mekeme basshylary jumysty memlekettik til­diń qoldanys aıasyn keńeıtýge baǵyttamaı, ony basty maqsatqa aınaldyrmaı, tek til qol­da­ny­syn tekseretin ýákiletti organ­nyń aldynda esep berý úshin kózaldaý jasap otyr. Kóptegen quzyrly oryndar sóz júzinde mem­lekettik tilge 2-3 jyl buryn kóship qoıǵanymen, áli de aýdar­ma­shy­­lar­dyń qyz­metine júginý­men keledi. Osy oraıda “Til týraly” zańna­ma­da (9-bap) kórsetilgen ak­tilerdiń mem­lekettik tilde ázirlenip, qajet bol­ǵan jaǵdaı­da, múmkindiginshe, basqa tilderge aýdarylýy qam­tamasyz etile oty­ryp, olardy ázirleý orys tilinde júrgizilýi múmkin degen normanyń keri áseri baıqalady. Sóıtip, bir­tutas til saıasa­tyn júrgizý úshin memlekettik organdar men basqa da uıymdardyń kúsh-jigeriniń úılesimdiligin arttyra túsý qajet bolyp otyr. Iаǵnı, elimizdiń Parlamenti osy ýaqytqa deıin bir ǵana zańdy (“Kóshi-qon týraly”) qazaq tilinde qabylda­ǵa­nyn eskere otyryp, keleshekte Úki­met zań jo­ba­laryn Parlament­ke memlekettik tilde usynsa, bul is-sharanyń osy úr­disti jalǵastyrýǵa oń áserin tı­gizeri sózsiz. Joǵaryda, memleket tarapynan tildiń qoldanys aıasyn keńeıtýge, oqytýǵa jáne damytýǵa kerek qara­jat qajetti deńgeıde bólinip jat­qa­nyn aıttyq. Osy bólingen qara­jat tek tıpti kitaptar, lıngofon­dyq quraldar, sózdikter satyp alýǵa jáne taǵy basqa ádisteme­ler­men qamtýǵa arnalǵan. Alaıda, pro­kýrorlyq tekserýler keı aımaq­tar­da osy qarajat memlekettik tildiń da­mýyna múlde qatysy joq baǵyt­tarǵa jumsalatynyn anyqtady. Mysaly, Jambyl oblysynyń tilder bas­qar­masy janyndaǵy tildi oqytý or­talyǵy azamattarǵa qazaq tilin oqytý úshin: “Nochnaıa baboch­ka”, “Kto je vıno­vat”, “Moı drýzıa golovorezy” jáne “Iа-vor v zakone” atty orys tilinde jazylǵan kitaptardy oqý ádis­temesi retinde satyp alǵan. Bu­dan basqa, atalǵan ortalyq oblys­tyq bıýdjetten tildi oqytýǵa bólin­gen 18 mıllıon teńgeniń jartysyn, ıaǵnı 9 mıllıon teńgeni ǵımaratty jaldaýǵa jumsaǵan. Osy mysal keı óńirde til týraly baǵdarlamaǵa óz deńgeıinde kóńil bólmeıtinin jáne bıýdjetten bólingen qarajattyń tıimsiz maqsatqa jumsalǵanyn kór­se­tedi. Sonymen qatar, memlekettik qyzmetshilerge tildi oqytýǵa bıýd­jetten úlken qarjy bólingenimen, qazirgi tildi úıretýdiń tásilin tamy­rymen ózgertpese, oqytýshy agent­tikterdiń jaýapkershiligin kúsheıt­pese, olardyń qandaı nátıjege jet­keni tekserilip turmasa, memlekettiń aqshasy bosqa shashyla bermek. Oqyǵan azamattar is qaǵazdaryn memlekettik tilde júrgizýge, qujat­tar­dy resimdeýge jáne til úırený tájirıbesin ári qaraı nyǵaıtýǵa eshqandaı áreket jasamaıdy. Al, elimizdegi jumys istep jatqan shetel kompanııalary azamattardy jumysqa qabyldaý kezinde mindetti túrde aǵylshyn tilin bilýin talap etedi. Osy kompanııalarda jumys isteımin, joǵary aılyq alamyn degen azamat­tar aǵylshyn tilin oqytatyn kýrs­tarǵa qatysyp, eki-úsh aı ishinde to­lyq meńgerip, shetel kompanııa­laryna jumysqa ornalasady. Bul mysal bizdiń memlekettik tildiń qa­jet­tiligin arttyra almaı otyrǵany­myz­dy, sondaı-aq, memlekettik tildi úıretýge baǵyttalǵan búgingi ádis­temelik quraldardyń tómen deńgeıde ekenin kórsetedi. “Til týraly” Zańnyń 23-babynda memlekettik tildi belgili bir kólemde jáne biliktilik talap­taryna sáıkes bilýi qajet kásip­ter­diń jáne laýazymdardyń tiz­be­si zańdarmen belgilenedi delingen. Degenmen, zań kúshine engennen bastap osy mer­zimge deıin atalǵan biliktilik talap­tary boıynsha zań aktisi qabyldan­baǵan, al memle­ket­tik qyzmetke úmitkerlerden qazaq tili boıynsha testileý for­mal­dy túrde júrgiziledi. Til salasyndaǵy zań buzýshy­lyq­tardyń týyndaýynyń negizgi sebep­teri mynadaı: birinshiden, mem­le­kettik qyzmetshilerdiń qazaq tilin meń­gerýine basshylar talap qoı­maıdy; ekinshiden, Zańnyń 24-babyna sáıkes, “Til týraly” zańdy buz­ǵany úshin laýazymdy tulǵa­lar­dyń jaýap­tylyǵy qarastyrylǵan. Alaıda, munda birinshi basshynyń jaýap­ker­shiligi kórsetilse de, ýákiletti organ­nyń quzireti naqty aıqyndalmaǵan. Osynyń saldary­nan, osy kúnge deıin bir de bir memlekettik organ til týraly zańdy buzǵany úshin jaýapkershilikke tartylmaǵan, sebebi, zańnamada jaýapkershilik kózdelmegen. Son­dyqtan, Til týraly Zańnyń osy mehanızmin jetildirý qajet; úshin­shi­den, qazaq tiliniń qolda­nys aıa­syn keńeıtýge baǵyt­talǵan shara­lardy iske asyrýda memlekettik organdar kóbine jedeldete oqytý kýrs­taryn uıym­dastyrý jáne bó­lingen bıýdjet qarajatyn ıgerý týraly esep berýmen shekteledi. Biraq, mem­lekettik tildi qolda­nysqa tereńdep engizýdegi negizgi qıyndyq qarjy tapshylyǵynda emes, sol qarajattyń tıimdi jum­salýynda. Sonyń nátıjesinde qansha adamnyń memlekettik tilde is qaǵazdaryn erkin júrgizip, taza sóıleıtin dárejege jetýinde bolýy tıis. Qysqasy, memlekettik tildiń qoldanys aıasyn keńeıtý joldary retinde myna máselelerge nazar aýdarý qajet: Birinshi, qazaq tilin oqytýdyń jańa, tıimdi jolyn uıymdastyrý; ekinshi, tildi oqytatyn orta­lyqtar­dyń jaýapkershiligin arttyryp, ýákiletti organdardyń formaldy túrde sertıfıkattar berýiniń jo­lyn kesý; úshinshi, tildi oqytý qu­qyǵyn til oqytý ádis­temesi, peda­gogıkalyq, kadrlyq múmkindigi, tájirıbesi bar ıns­tıtýttarǵa bekitý; tórtinshi, zań jobalaryn qazaq tilinde daıyn­daýǵa qabiletti mamandardy daıarlaý, t.b. “Til týraly” zańnyń 4-babyna sáıkes, Qazaqstan halqyn toptas­tyrý­dyń asa mańyzdy faktory bo­lyp tabylatyn memlekettik tildi meńgerý Qazaqstan Respýblıkasy­nyń árbir azamatynyń paryzy ekenin únemi este saqtaý kerek. Mine, osy jaǵdaıda ǵana mem­le­ket­tik organdarda qujat aınalymy­nyń qazaq tilinde júrgizilýin qam­tamasyz etý múmkindigi arta túsedi. Muhtar JО́RGENBAEV, Bas Prokýrordyń orynbasary.