Ádisteme ǵylymynyń ishinde eń kúrdelisi ‒ tildi oqytý. О́ıtkeni adam balasyna tán barlyq qasıet til arqyly aıqyndalady. Adamnyń sanasy, bolmysy, tanymy, oı-órisi jáne t.b. onyń tili arqyly kórinedi.
Tildi oqytý ádistemesi zaman talabyna qaraı damyp, jetilip otyrady. Biraq bilim berý júıesi ózgergenmen, onyń oqytý men tárbıege qoıylatyn talaby jańarǵanmen, óziniń ómirsheńdigin joımaıtyn, ár kezeńde qazyq bolyp, túp negizin quraıtyn ıdeıalar men ádistemeler bar. Oǵan qazaq tilin oqytý ádistemesiniń negizin qalaǵan Ahmet Baıtursynuly, Maǵjan Jumabaev, Júsipbek Aımaýytuly, Qudaıbergen Jubanov jáne t.b. uly tulǵalarymyzdyń eńbekterin jatqyzamyz.
Qazaq tili men ony oqytýdyń tuǵyry bolyp tabylatyn ulylardyń ıdeıalaryn ári qaraı jetildirip, óziniń búkil zertteýleriniń ózegine aınaldyrǵan, «Rýhyn saqtaǵan el ómirsheń bolady. Ult ta, ulttyń rýhy da eń áýeli til arqyly tanylady. Tilin saqtaı alǵan el ózin, óziniń erteńi men bolashaǵyn qamtamasyz ete alady» degen ustanymdy ustanǵan, osyndaı qıyn da qyzyqty salanyń bilgir mamany, ozyq oıly, ádisker-ǵalym ‒ Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń professory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, UǴA korrespondent-múshesi, Pedagogıka ǵylymdary Halyqaralyq akademııasynyń akademıgi Faýzııa Shámsıqyzy Orazbaeva.
«HIH-HH ǵasyrdyń qazaqy beınesin álem jadynda qalyptastyrǵan Abaı Qunanbaev, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatov, Maǵjan Jumabaev, Júsipbek Aımaýytuly, Muhtar Áýezov, Qudaıbergen Jubanov, t.b. arystar men alyptar jaratylysyn tanyp, taldaı otyryp, ulylyq tórkininde qashanda «ózińdi óle súıip», «ózgeni qurmetteý» sezimi jatqanyn, «ózińdi tereń tanyp», «ózgeni jatsynbaý» prınsıpi turǵanyn jańa býyn urpaq bilýi tıis» degen tujyrymdy óziniń ómirlik kreodasyna aınaldyryp, ony teorııa men praktıka júzinde dáleldep kele jatqan da ‒ Faýzııa Shámsıqyzy.
Ǵalymnyń «ózińdi óle súıip» ustanymyn uly tulǵalardyń eńbekterin zerdelep, ondaǵy basty qundylyqtar men ıdeıalardy búgingi urpaqtyń sanasyna tereń sińirýge baǵyttalǵan tujyrymdarynan kóremiz. «Til men rýh» atty maqalasynda «Abaı men Shákárimniń tildik tulǵasy men tildik murasy ulttyq órkenıettiń damýy men nyǵaıýyna yqpal» etetinin, «jahandaný prosesinde el men eldi, ult pen ulysty saqtaýdyń qaınar kózi» bolyp tabylatynyn dáıekteıdi. «Jalpy adamzatqa tán ortaq qundylyqtardy saqtaı alǵanda ǵana ár urpaq óz mindetin adal atqaratynyn» esimizge salady.
Búgingi tańda qoǵamda beleń alǵan, qazaq halqynyń bolmysyna tán emes túrli jaǵdaıattardyń oryn alýy adamzatqa tán qundylyqtardy saqtaýǵa mán bermeı ketkenimizdiń nátıjesi ekeni kózi qaraqty adamdardyń barlyǵyna belgili. Osy túıindi máselelerdi sheshýdiń joldaryn ǵalymnyń «Uly dalanyń rýhanı murasy» dep atalatyn maqalasynan tabamyz. Ádisker-ǵalym urpaq tárbıesine tilshi men ádebıetshi de, fılosof pen psıholog ta, barlyq mamandyq ıeleri jaýapty, ol úshin bárimiz bir maqsatty sheshýdiń jolynda birlesip jumys isteýimiz qajet degen ıdeıany usynyp, «Uly dalanyń rýhanı murasyn, taǵylymdy tarıhyn, tamyryn tereńnen tartar shejiresin qazirgi zamanmen sátti sabaqtastyrý; barymyzdy shashaý shyǵarmaı, jahandaný jaǵdaıynda ulttyq rýhanııatymyz ben mádenıetimizdiń damý baǵytyn órkenıettik úlgide qalyptastyrý, ony ult bolashaǵy úshin tıimdi paıdalaný» qajettigin aıtyp, rýhanı murany tildik aspekti turǵysynan zertteýdiń úsh baǵytyn usynady:
1) fılosofııalyq-ádisnamalyq (metodologııalyq) baǵyt;
2) tildik-tanymdyq baǵyt;
3) psıholıngvıstıkalyq baǵyt.
Ǵalym atalǵan úsh baǵyttyń qarastyratyn máselelerin de aıqyndap beredi. Eger elimizde ǵalym usynǵan úsh baǵytty negizge alyp, «ultymyzdyń uly perzentteri usynǵan ómirtaný, qoǵamtaný, adamtaný, ulttaný, jaratylystaný, ǵalamtaný haqyndaǵy oı-tolǵaýlary men pikir-qózqarastaryn, konseptýaldy tujyrymdary men kúrdeli fılosofııalyq tolǵanystaryn» bilim berý júıesinde qoldanatyn bolsaq, bilim sapasyn arttyryp, sanaly da bilimdi urpaq tárbıeleıtin edik. О́kinishke qaraı bilim berýde ózimizde bardy baǵalamaı, «...eksheý ‒ tanymdy, tanym ‒ taǵylymdy, taǵylym ‒ ultty» tárbıeleıtinin eskermeı, ózgeniń utymsyz ıdeıasyn qoldanýdan asa almaı kelemiz.
Faýzııa Shámsıqyzy ult ustazy Ahmet Baıtursynulyn «ult tilin oqytý ádistemesiniń irgetasyn qalaýshy, negizin salýshy» retinde tanytyp, ǵalymnyń til, sóıleý, jazý, saýattylyq, oqytý jáne t.b. tujyrymdaryn tuǵyr retinde alyp, qazaq tilin tek oqytý turǵysynan ǵana emes, termındik turǵydan da damytty. Ǵylymı aınalymǵa tildik qatynas, sóılesim, baıanshy, qabyldaýshy, tyńdalym, oqylym, aıtylym, jazylym, tildesim termınderin engizdi.
«Jyrdyń altyn tamyry» atty maqalada ǵalym Jambyl Jabaevtyń óleńderine taldaý jasap, «búgingi jas urpaq Jambyl babamyzdyń ósıetteri men naqyl sózderin oqyp-bilip, zerdeleý arqyly elimizdiń rýhanı mádenıetin, qoǵamnyń saıası-áleýmettik ereksheligin tanyp-biletinin», «sóz óneri qaı kezde de ult oıy men parasatynan habar berer basty ólshem bolyp» tabylatynyn, aqynnyń «sóz saptaý tabıǵatyn jan-jaqty zertteý, jyraýdyń til órnegin jas urpaqqa túsindirý ulttyq qundylyqtarymyz ben izgi dástúrlerimizdi saqtaýǵa, tanýǵa, taldaýǵa» kómektesetinin, «ulttyq bilimniń negizderi onyń mazmunyndaǵy eldik rýhpen, ulttyq dilmen sabaqtasyp jatsa ǵana tyń sıpatqa ıe bolyp, shyn maǵynasynda táýelsizdiktiń sımvolyna» aınalatynyn aıtady.
Al qazirgi qoldanystaǵy «Negizgi bilim berý deńgeıiniń 5-9-synyptaryna arnalǵan «Qazaq ádebıeti» pániniń jańartylǵan mazmundaǵy úlgilik oqý baǵdarlamasynda» 7-synypta «Tolǵaýy toqsan qyzyl til» leksıkalyq taqyrybynda Jambyl Jabaevtyń «Zildi buıryq» óleńi ǵana berilgen. Onyń ózinde Sh.Qanaıulynyń «Zar zaman», S.Aronulynyń «Súıinbaı men Qataǵannyń aıtysy» bir taqyryp aıasynda usynylǵan. Bul jalpy bilim beretin mektepterge arnalǵan oqý baǵdarlamasyn ulttyq qundylyqtar turǵysynan qaıta qaraýdyń qajettigin kórsetedi.
«Til tanýdy ult tanýmen» ushtastyra bilgen Qudaıbergen Jubanov týraly ǵalymnyń tujyrymdy oılaryn «Ult bıigine kóterilgen tulǵa» maqalasynan tabamyz. Ádisker professor Q.Jubanovtyń óz eńbekterinde túıindi máselege kóńil aýdarý, sózben sýretteý, kórnekilik, ómirge úńildirý, eńbek prosesimen baılanys, júıeli oıǵa tóseldirý, oqýshynyń aldyna problema qoıa oqytý, bir pándi ıgertý úshin oǵan ekinshi pándi qural etý ádisterin qoldanǵanyn faktiler arqyly dáıektep, ǵalymnyń oqytý úderisiniń sapasyn arttyrýda oqýlyqtyń rólin aıryqsha baǵalaǵanyn aıtady. Faýzııa Shámsıqyzynyń ǵalymnyń oqýlyq daıyndaýda qoıylatyn talaptaryn jalpy bilim beretin mektepter, joǵary oqý oryndaryna arnap jazylǵan oqýlyqtar men oqý quraldaryn ázirleýde iske asyrǵany málim.
Professor F.Sh.Orazbaevanyń qazaq tiliniń teorııasy men ádistemesin damytýǵa úles qosqan tulǵalar Shamǵalı Sarybaev, Sársen Amanjolov, Máýlen Balaqaev, Nyǵmet Saýranbaev, Ahmedı Ysqaqov, Rabıǵa Syzdyqova, Ábdýálı Qaıdar, Káken Ahanov, Seıilbek Isaev, Altaı Amanjolov, Qanıpa Bitibaeva, Asqar Jubanov, Múslıma Jubanova, Tóken Jumajanova, Jamal Mankeeva, Zeınep Bazarbaeva, Berdibaı Shalabaı jáne t.b. týraly maqalalary salmaqty taldaý, salıqaly, tujyrymdy oılarymen qundy. Atalǵan maqalalar ǵalymnyń aldyńǵy býyn ókilderi men úzeńgiles qatarlastarynyń eńbekterin jiti zerttep, baǵalaı alýynyń kórsetkishi, «ózińdi óle súı» ustanymynyń nátıjesi der edik.
Ǵalymnyń «ózińdi tereń tany» ustanymy sonaý stýdenttik shaqtan, 1971 jyldan bastalǵany tańǵaldyrady. S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń besinshi kýrs stýdenti kez kelgen adamnyń qolynan kele bermeıtin qıyn taqyrypty – «Oǵyz-nama» dastanyn zertteý nysany etip alǵan. «Ańyz... Dáýir... Aqıqat»; «Oǵyz-nama» tekstiniń transkrıpsııasy men aýdarmasy»; «Sherýli ǵasyrlar shejiresi»; «Jyrdaǵy kórkemdik aıshyq. Sóz órnegi» dep atalatyn tórt bólimnen turatyn zertteý jumysy ‒ jas zertteýshilerge úlgi bolarlyq eńbek. Faýzııa Shámsıqyzynyń dıplomdyq jumysyn ǵylymı jetekshisi Myrzataı Joldasbekov joǵary baǵalap, «Faýzııa Orazbaeva taqyrypty óz deńgeıinde ıgerý úshin kóp oqyp, kóp izdengen. «Oǵyz-nama» jyrynyń tarıhyn túrki jurtynyń uly tarıhymen sátti, saýatty sabaqtastyra otyryp qarastyrǵan...Túrkologııada áli kúnge zertteýshilerdi bir toqtamǵa júgindirmeı, ár
alýan pikirsaıystarǵa arqaý bolyp kele jatqan Oǵyz hannyń kim ekendigi, qandaı dáýirde ómir súrgendigi týraly daýly máseleler jóninde de shákirtimiz ǵylymı dodalarǵa jasqanbaı aralasyp, óz kózqarasyn ashyq aıtady ári osyndaı tustarda óz oıy men pikirin dáleldeı otyryp, «ataǵynan at úrketin» kórnekti ǵalymdarymyzben de oryndy polemıkaǵa barady...» deıdi.
Ǵalym-ádiskerdiń «ózińdi tereń tany» ustanymy «Tildik qatynas» eńbeginde tolyq kórinis tapqan. Tildiń tabıǵatyn tereń zerdelep, onyń qatysymdyq qyzmetin jan-jaqty dáıektegen bul eńbek qazaq tili teorııasy men ádistemesine tyń ózgerister engizdi. Sóz, sóılem, mátindi qatysymdyq birlik retinde tanýǵa, tanytýǵa jáne ony qatysymdyq ádis arqyly oqytýǵa arnalǵan kóptegen ǵylymı-ádistemelik zertteýge negiz boldy. Ǵalym «tildik birlik pen qatysymdyq birliktiń eń basty aıyrmashylyǵy olardyń atqaratyn qyzmeti men qoldaný órisine baılanysty» ekenin dáleldedi. Olardyń arajigin ashyp kórsetip qana qoımaı, ony meńgertýdiń joldaryn usyndy.
Tildik qatynas pen eltanymnyń sabaqtastyǵyn «eltanymnyń etnomádenı sıpaty dıalogtik qarym-qatynasta keńinen oryn alǵan. Kommýnıkatıvtik aktke qurylǵan dıalogtyq qatynas sálemdesý/amandasý (sálem ‒ sózdiń anasy), tildesim (adam tildeskenshe, jylqy kisineskenshe), sóılesim (sóıleı-sóıleı sheshen bolasyń), surastyrý (suraı-suraı Mekkege barasyń), habarlama (alysqa at shaptyryp, saýyn aıtý), qoshemet etý (úlkenge ‒ izet, kishige ‒ qurmet), pikirtalas (sózsaıys, oıjarys), qaıshylyq (qyryq kisi bir jaq, qyńyr kisi bir jaq) sekildi sóılenis túrlerinen turady» dep tildik faktiler negizinde dáıekteıdi. Tildik qatynas pen ólketanymnyń sabaqtastyǵyn zerdelep, «týǵan ólkege qatysty ańyz-ertegiler, ondaǵy keıipkerler, jer-sý ataýlary jas urpaqtyń týǵan jerge degen ishki sezim ıirimderin oıatýda oqıǵa jelisin jetkizip qana qoımaı, sózderdiń maǵynasyn túsinip, til nárin ıgerýge sebep» bolatynyn aıtady.
Faýzııa Shámsıqyzy tildi oqytýdyń sapasyn arttyrýdy ár ýaqytta nazarda ustap, soǵan barlyq ǵumyryn arnap keledi. Álemdik ádistemede óziniń tıimdiligin dáleldegen máselelerdi qazaq tilin oqytýǵa beıimdep, ony ári qaraı damytyp, jetildirip kele jatqan bilikti ádisker-ǵalym.
«О́zgeni jatsynbaý» ustanymyn ana tiliniń órkendeýi úshin negiz etip alǵan tulǵa. Professor Faýzııa Orazbaevanyń jetekshiligimen elimizdiń úzdiksiz bilim berý júıesinde tuńǵysh ret Qazaq tilin deńgeılik oqytýdyń tujyrymdamasy, Til standarty, Oqý baǵdarlamasy men Oqýlyqtar jáne Oqý-ádistemelik keshender daıyndaldy. 2007 jyly qazaq tilin óz betimen úırengisi keletin til úırenýshilerge arnalǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń kópulttyq sıpaty men ózindik ereksheligin jáne tildik bilimdi baǵalaýdyń halyqaralyq, Eýropalyq standarttary TOEFL, DALF\DELF, ALTE, IELTS negizinde alty deńgeıden turatyn oqýlyqtar men oqý-ádistemelik keshender ázirlendi. Atalǵan quraldar qosymsha elektrondy oqýlyq túrinde de usynyldy. Ár til úırenýshige elektrondy oqýlyqtaǵy test tapsyrmalary arqyly qazaq tilin meńgerý deńgeıin anyqtaýǵa múmkindik berildi. Eýropalyq standartta qamtylǵan termınderdi ǵalym-ádisker qazaq tiliniń sózjasamdyq normasyna sáıkes aýdaryp, jańa termınder jasady. Atap aıtqanda, qarapaıym deńgeı (A1 Bastapqy ıgerim); negizgi deńgeı (A2 Qalyptasqan ıgerim); orta deńgeı (V1 Ilgerileı qalyptasqan ıgerim); ortadan joǵary deńgeı (V2 Tereńdetile qalyptasqan ıgerim); joǵary deńgeı (V2, S1 Erkin ıgerim); jetik deńgeı (V2 + S2+ Erkin jáne kásibı ıgerim) dep ataldy. Deńgeılik oqytýdyń qaǵıdattary óristik, naqtylyq, shapshańdyq, árekettestik, sabaqtastyq degen ataýlarmen, ıaǵnı jańa termındermen tolyqty. Elektrondy oqýlyqta «Jeti qazyna» taqyrybymen berilgen «Maqal ‒ sózdiń atasy», «Kósemsóz», «Oılan, tap!», «О́leń ‒ sózdiń patshasy», «Ǵıbratty ǵumyrlar», «Án ‒ kóńildiń ajary», «Altyn tamyr» aıdarlarynyń ataýlaryn da ǵalym ózi qoıyp, onda qamtylǵan máselelerge aıryqsha mán berdi.
Ǵalym «Rýhymyz, uǵym-tanymymyz, halyqtyq qalybymyz, ulttyq sıpattarymyz, qysqasy bizdi planetanyń ózge jurttarynan daralap turatyn belgi-nyshandarymyzdyń qaı-qaısy da, eń áýeli, osy til deıtin basty qundylyǵymyzǵa tikeleı baılanysty ekenin esten shyǵarmaýymyz kerek» degen qaǵıdany tý etip ustap, jahandaný zamanynda búgingi urpaqtyń «óz memlekettigimizdi saqtap qalý deıtin eń irgeli mindetti arqalap» otyrǵanyn, «Alash kósemderiniń pikir-kózqarastary men ustanymdaryn «Rýhanı jańǵyrý» jaǵdaıynda elimizdiń damýyna, órkendeýine tirek bolatyn mádenı-rýhanı negiz» dep qabyldaýdyń qajettigin úlken minberlerden únemi aıtyp keledi. «HH ǵasyr basyndaǵy Alash qaıratkerleri til máselesin ult bolashaǵymen, urpaq tárbıesimen baılanystyryp, ana tiliniń damýyna erekshe» kóńil bólgenin esimizge salyp, «Qazaq eli sekildi úlken óriske, órkenıet aıdynyna bet alǵan memleketke Batys pen Shyǵys mádenıetin qatar ıgerý qalaı qajet desek, bosaǵasyn jańa attap otyrǵan ǵasyrymyzda da mekteptiń eki úlgisin qatar damytý tıimdi ekenin ýaqyt suranysy ózi kórsetip otyr» dep, «ózgeni jatsynbaýdy», ozyq ádistemelerdi ıgerip, qoldanysqa engizý kerektigin dáleldep keledi.
Professor F.Sh.Orazbaevanyń «Tildik kommýnıkasııa men qatysym ádisiniń ǵylymı-teorııalyq negizderi» atty doktorlyq dıssertasııasynda (1996 jyl) joǵaryda sóz bolǵan 4K modelindegi barlyq daǵdylar jan-jaqty negizdelgen. «Tildik qatynas ‒ til arqyly baılanys, sóıleý tili arqyly adamdardyń bir-birimen qarym-qatynas jasaýy; qoǵamdyq, ulttyq til arqyly uǵynysý, túsinisý; ıaǵnı adamzattyń til arqyly sóılesim áreketin meńgerýi» dep anyqtama bergen.
Bir maqalanyń aıasynda ustazymyzdyń barlyq eńbeginiń tildi damytý men oqytýǵa qosqan úlesin qamtý múmkin emes. Ǵylymda da, ómirde de adaldyq men adamgershilikti, «ózińdi óle súı», «ózińdi tereń tany», «ózgeni jatsynbaý» ustanymyn óziniń ómirlik kredosy sanaıtyn, tereń parasat pen tekti bolmystyń ıesi, bárimizge bilim berýshi, tárbıeleýshi, ómirge baǵyt silteýshi, uıymdastyrýshy, teń dárejede pikirlesýshi, oqýshynyń jan dúnıesin túsinýshi, ári sypaıy minezdi, bekzat bitimdi tárbıeshi, ári meıirimdi ana, syrlas jetekshi – aramyzda júrgen ardaqty ustazymyz – biz úshin qaı kezde de úlgili jan, ónegeli tulǵa.
Raıgúl RAHMETOVA,
pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, Abaı atyndaǵy Qaz UPÝ-dyń assosıatıvtik professory
