Foto: Quralaı Sadyqovanyń jeke muraǵatynan
Mamandardyń aıtýynsha, alǵashqy kezeńdegi Konstıtýsııa memlekettiń negizin bekitý mindetin atqardy. Sol kezeńde negizgi nazar bılik ınstıtýttaryn qalyptastyrýǵa, memlekettik basqarý júıesin ornyqtyrýǵa jáne jańa memleket úshin turaqtylyqty qamtamasyz etýge aýdaryldy. Bul tabıǵı qubylys edi. О́ıtkeni táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary el aldynda ekonomıkalyq qıyndyqtar, áleýmettik ózgerister jáne ınstıtýsıonaldyq qalyptasý sııaqty kúrdeli mindetter turdy.
Prezıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasy Basqarý ınstıtýtynyń dırektory, PhD Quralaı Sadyqovanyń pikirinshe, jańa Konstıtýsııa jobasy burynǵy quqyqtyq júıeniń tájirıbesin saqtaı otyryp, onyń mazmunyn jańa deńgeıge kóterýdi kózdeıdi.
«Konstıtýsııalyq reformalar aıasynda ázirlengen jańa Konstıtýsııa jobasynyń mańyzdy ereksheligi – onyń adamǵa baǵdarlanǵan sıpatynda. Adam basqarý obektisi emes, basqarý sýbektisi retinde memlekettik-quqyqtyq qurylymdar men ınstıtýttardan joǵary, olardy qalyptastyrýshy negiz retinde ınstıtýsıonaldyq deńgeıge qoıyldy. Joba mátininde adam quqyqtary keńeıtilip, naqtylana tústi. Atap aıtqanda, sıfrlyq ortadaǵy quqyqtardy qorǵaý, "Mıranda erejesiniń" konstıtýsııalyq deńgeıde bekitilýi, advokatýraǵa arnalǵan jeke baptyń engizilýi, bir quqyq buzýshylyq úshin qaıta jaýapqa tartýǵa tyıym salýdyń kúsheıtilýi, zańdardyń keri kúshine tyıym salý qaǵıdatyn naqtylaý quqyq qoldaný tájirıbesinde azamatty qorǵaý tetigin kúsheıtedi», deıdi sarapshy.
Qazirgi qoǵamda quqyq máselesi tek klassıkalyq quqyqtyq normalarmen ǵana shektelmeıdi. Tehnologııalyq ózgerister, sıfrlyq ekonomıka jáne aqparattyq keńistiktiń keńeıýi adamnyń quqyqtyq qaýipsizdigine jańa talaptar qoıa bastady. Sondyqtan jańa Konstıtýsııa jobasynda sıfrlyq ortadaǵy quqyqtardy qorǵaý máselesine erekshe nazar aýdarylǵan.
Sarapshylardyń paıymynsha, bul ózgerister memlekettiń sıfrlandyrý úderisine beıimdelýin ǵana emes, azamattardyń derbes derekterin qorǵaýǵa qatysty jaýapkershilikti de kúsheıtedi. Qazirgi ýaqytta jeke aqparattyń qaýipsizdigi, sıfrlyq kommýnıkasııalar jáne derekterdi paıdalaný máseleleri búkil álemde quqyqtyq talqylaýdyń negizgi taqyryptarynyń birine aınalǵan.
Quralaı Sadyqova bul ózgeristerdiń mánin adam quqyqtarynyń memleket qyzmetindegi basymdyqqa aınalýymen baılanystyrady.
«Osylaısha, «adamǵa arnalǵan memleket» paradıgmasy konstıtýsııalyq tuǵyrda jarııalanyp otyr. Adam quqyqtarynyń keńeıýi tek quqyqtyq kepildikterdi arttyrý emes, memlekettik bılikti zańdastyrý tabıǵatyn qaıta paıymdaý retinde kórinedi», dedi ol.
Jańa Konstıtýsııa jobasynyń taǵy bir ereksheligi – onyń tarıhı jáne mádenı ólshemderge nazar aýdarýy. Qujattyń kirispe bóliminde ulttyq memlekettiliktiń tarıhı sabaqtastyǵyn bildiretin uǵymdar kórinis tapqan. Mundaı tásil quqyqtyq qujattyń tek normatıvtik akt retinde ǵana emes, qoǵamnyń tarıhı jadymen baılanysty sımvoldyq maǵynaǵa da ıe ekenin kórsetedi.
Sarapshylardyń pikirinshe, bul normalar memleket tarıhynyń úzdiksizdigin kórsetýge baǵyttalǵan. Tarıhı sabaqtastyq ıdeıasy tek ótkendi dáripteý emes, qazirgi memlekettiń qundylyqtyq negizderin aıqyndaý maqsatyn da kózdeıdi.
Quralaı Sadyqova osy máselege toqtala otyryp bylaı deıdi:
«Baıyrǵy qazaq jerinde», «Uly Dalanyń myńjyldyq tarıhy» sekildi aıqyndaýlar tarıhı qundylyqtarǵa mańyz berip, negiz quraýshy qaǵıdattardyń biri retinde tarıhı-mádenı murany saqtaýdy bekitedi. Bul tarıhı sabaqtastyq – tek ótkenge silteme jasaý emes, sonymen birge memlekettiliktiń ózgermeıtin irgetasyn aıqyndaý. Ulttyq biregeılik – sımvolıkalyq, deklaratıvti baǵdar emes, alǵash ret konstıtýsııalyq deńgeıdegi qundylyqtyq-qaǵıdattyq negizge aınalyp otyr. Joba mátininde Egemendik, Táýelsizdik, ýnıtarlyq uǵymdary da myzǵymas qundylyqtar retinde bekitildi. Preambýladaǵy «Ádiletti Qazaqstan», «Zań men Tártip» qaǵıdattary tarıhı sabaqtastyqty quqyqtyq-azamattyq mazmunmen tolyqtyrdy. Ulttyq biregeılik tarıhı mazmunmen qatar quqyqtyq memleketpen, ádiletti qoǵam ıdeıasymen ushtasady», dedi sarapshy.
Konstıtýsııa jobasynda bilim, ǵylym jáne ınnovasııa máselelerine erekshe nazar aýdarylǵany da sarapshylar nazarynan tys qalǵan joq. Qazirgi kezeńde memleketterdiń básekege qabilettiligi kóbine ıntellektýaldyq áleýetpen jáne ǵylymı damýmen ólshenedi. Sondyqtan bul baǵyttyń konstıtýsııalyq deńgeıde bekitilýi memlekettiń strategııalyq basymdyqtarynyń ózgerip jatqanyn kórsetedi.
«Sonymen birge, etnosaralyq, konfessııaaralyq tatýlyq qaǵıdattary ulttyq biregeıliktiń ortaqtastyrýshy sıpatyn kórsetip, birtutas Qazaqstan halqy uǵymyna negizdelgen azamattyq tutastyqqa súıenedi», dedi Basqarý ınstıtýtynyń dırektory.
Jalpy alǵanda sarapshylar jańa Konstıtýsııa jobasyn quqyqtyq júıeniń evolıýsııalyq damýynyń kelesi kezeńi retinde sıpattaıdy. Qujat burynǵy turaqtylyqqa negizdelgen basqarý modelin saqtaı otyryp, oǵan jańa mazmun engizýdi kózdeıdi. Bul mazmunnyń negizgi baǵyttary – adam quqyqtaryn keńeıtý, ulttyq biregeılikti bekitý jáne qoǵamdyq senimdi nyǵaıtý.
Quralaı Sadyqovanyń pikirinshe, osy ózgeristerdi birtutas úderis retinde qarastyrýǵa bolady.
«Jańa Konstıtýsııa jobasy eldiń saıası-quqyqtyq damýyn tyń deńgeıge shyǵarýdy maqsat etedi. Osyǵan deıin qoldanylyp kelgen turaqtylyqqa negizdelgen modeldi odan ári nyǵaıtyp, adam quqyqtary, ulttyq biregeılik, ádildik pen qoǵamdyq senim sııaqty irgeli ustanymdar arqyly zamanaýı syn-qaterlerge jaýap bere alatyn basqarý júıesimen tolyqtyrylady», deıdi Quralaı Sadyqova.
