Attan túspegen azamat (Qaıratker Jandar Káribaıuly týraly bir úzik syr)

Bári de balalyq shaqtan bastalady ǵoı, onyń balalyq shaǵy keremet tátti bolmasa da, anaý aıtqandaı ashy da bolǵan joq. Tátti bolmaǵany, Jandar soǵys Jeńispen aıaqtalǵan jyly mektepke barǵan. El áli esin jınaı qoımaǵan kez. Kóp nárse jetispeıdi. Ásirese oqý quraldary. Al balalardyń oqýǵa ynta-yqylasy erekshe. Ashy bolmaǵany, Ámireqyz ananyń bar tileýi jalǵyz uldyń ústinde. Otaǵasy erte qaıtys bolǵan. Jandardyń aldyndaǵy 5 qyz turmysta. Úıde analy-balaly ekeýi ǵana. Áli múshelge de tolmaǵan 12 jastaǵy balaǵa 14 shaqyrym jerdegi aýdan ortalyǵy Vannovkaǵa (qazirgi T.Rysqulov) jaıaý qatynap oqý ońaı emes. Osyny eskergen mektep dırektory, Lenın ordendi ustaz Serj Ámirhanov aǵaı oǵan mektep janyndaǵy ınternattan oryn bergizgen.

«Anashym da eki kózi tórt bolyp yntyǵa, qara jolǵa qaraýmen bolady-aý deımin. Ony men kelgende «keldiń be, qulynym!» dep qushaǵyna alǵan kezde daýsynyń dirilinen, janarynda mól­til­dep mańdaıyma tyrs-tyrs tamǵan jasynan baıqaıtyn edim. Dastarqan jaıyp baryn aýzyma tosady. Ásirese, jumyrtqa týrap beretin, men jaqsy kóre­tin nansalma. Ne ápkelerim, ne jeńge­lerim, tamaqty tatymdy etip isteı­tin. Qudaı qosqan qo­sa­ǵym da osy kúnge deıin qansha tyryssa da, dál anamdaı nansalmany dámdi daıyndaı alǵan emes. Anamnyń tamaǵyn ańsaýmen ómir súrip kelemin.

«Anama ne jaqsylyq jasadym?» dep jıi-jıi oıǵa qalamyn. «Tún uıqysyn tórt bólip, shyǵarǵa jany beıil, aýyryp qalsam báıek bolyp birge aýyrǵan, jalǵyz ulynyń amandyǵyn Alladan jalbaryna tilegen, ýaıymmen júdegen onyń bir kúni túgili bir sátin de óteı almadym-aý» dep ókinemin. Kanıkýl kezinde oǵan járdem bolsyn dep álime qaraı kolhozda jumys istedim. Kezek kelgende padanyń malyn baqtym. О́giz jekken majar arbamen fermaǵa shóp tasydym, úıdiń tirligine qarastym. Qarlyǵashtyń qanatymen sý sepkenindeı bolsa da, anama paıdam tısin dep qarap otyrmadym. Onynshyny bitirgen soń Serj aǵaı «Almatydaǵy shet tilder ıns­tıtýtyna bir oryn berip jatyr, nemis tilinen beretin apaıyń Lıdııa Ivanovna Shtraýs seni usynyp otyr, barǵanyń durys, shyraǵym» dep aqylyn aıtqanda, «Rahmet, aǵaı, anam egde tartyp qaldy. Alysqa uzaı almaımyn. Jambyldaǵy zootehnıkalyq-maldárigerlik tehnıkýmǵa barǵym keledi» degenmin. Ustaz sál oılanyp, «munyń da jón» dep quptaǵan-dy.

Ana bitken perzentiniń jaqsy bol­ǵanyn qalaıdy ǵoı. Ulynyń mektep­ti úzdikter qatarynda jaqsy úlgerimmen bitir­genin biletin Ámireqyz ana: «Jan­dar­jan, jalǵyzdyń jary – Qudaı, maǵan alańdaımyn dep oıdaǵy oqýyńdy oqı almaı qalma» degen mektep bitirip jatqanynda. Biraq uly óz qalaýymen «mal doqtyrdyń» oqýyna baratynyn aıtqan. Shyn máninde, júrek túkpirinde «QazMÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetinde oqysam ǵoı» degen arman jatqan-dy. «Oǵan keıin úlgere jatarmyn. Ázirge erterek mamandyq alyp, apama nan jegizsem» degen taǵy bir oı ony Jambyl zootehnıkalyq-maldárigerlik tehnıkýmyna jeteleı jónelgen. Bul oqý orny sol kezde osy tóńirektegi myqtylardyń sanatynda.

Bul Jandar aǵanyń «Anashym – arda­ǵym» atty estelik-essesinen úzindi.

Tehnıkýmdy vettehnık mamandyǵy boıynsha qyzyl dıplomǵa bitirgen Jan­dar apasynyń aqylymen Jambyl obly­sy Jambyl aýdany Tanty aýyldyq keńe­si­niń tóraǵasy qyzmetindegi naǵa­shy­­sy Aıtaban Tileýqabylovqa barǵan. Ol kisi: «Sen erteń Jambyl aýdandyq atqa­rý komıtetiniń tóraǵasy Aıtbaı Nazar­bekovke bar, dıplomyńdy kórset, jaǵ­daıyń­dy aıt, ol jaqsy adam, kómek­te­se­di», – dedi. Bardym. Kórikti, bııazy kisi eken. Muqııat tyńdady da, bireýge telefon shalyp: «Qazir saǵan bir jigit barady, ony «Oktıabr» kolhozyndaǵy vetýchaskige jiber», – dedi. Bardym. Bastyq qolyma buıryqty ustatty.

Alǵashqy aılyǵymdy alǵanda qýany­shym qoınyma syımaı jeldeı esip aýyl­ǵa kelip anamnyń alaqanyna saldym. Sol túni anam ekeýmiz qýanyshtan tańǵa kóz ilmedik. Anam «ulym jigit boldy» dep qýanǵan shyǵar, «men anama alǵashqy nanymdy jegizdim-aý» dep qýandym. Taǵ­dyr­dyń jazǵany da, qýanyshymyz uzaqqa bar­mady. Eki aptadan soń, 1960 jyldyń 21 mamyr kúni, «anań qaıǵyly qazaǵa ushy­ra­dy» degen habar keldi. Men ákelgen aqshaǵa alǵany bir qorap sháı, bir kılo qant, qal­ǵany qaltasynda eken. О́mirim astan-kesten boldy, jalǵyz qaldym. Ápkelerim, atamnyń inisi, naǵashylarym ózderimen-ózderi. Qorjyn tamda keshke deıin patefon oınatyp tyńdaıtynym – Qurmanǵazynyń «Qaıran sheshem» kúıi.

Búginde seksenniń seńgirine shyǵyp otyr­ǵan qazynaly qarııa Jandar Kári­baı­uly, ári qaraı anasy dúnıeden ozǵan­­nan keıin artynda alańdaıtyn eshteńe qalmaǵan Jandar baıaǵy bir armannyń jalyna jarmasyp, QazMÝ-ge qujat tap­syr­ǵan. 1965 jyly osy oqý ornynyń fılologııa fakýltetin qyzyl dıplomǵa bitirip, joldamamen Jambyl oblysyna keldi. Oblystyq bilim bólimi Merki aýdanyna jumsaǵan. Jandardyń Jambyldan alys­qa uzaǵysy joq. Júrek túkpirinde sol baıaǵy «jýrnalıst bolsam» degen oı buǵyp jatyr. Biraq, joldamamen kelgen maman keminde eki jyl jumys isteýi kerek. Oblys Jambyl aýdanynyń orta­lyǵy Asa aýylyndaǵy mektep-ınter­nat­qa nemis tilinen muǵalim bolyp barýdy usyn­ǵan.

Muǵalim bola júrip ártúrli taqyrypta jazǵan maqalalary aýdandyq, oblystyq gazetterde ara-tura jarııalanyp turǵan. Jýrnalıst bolýdan úmiti úzilgen emes.

Sabaqty ıne sátimen, jazǵandary joǵarydaǵylardyń nazaryna ilikken Jandar Káribaev bir kúni oblystyq par­tııa komıtetinen shaqyrtý aldy. Shaqyrǵan – úgit-nasıhat bólimi baspasóz sektorynyń meńgerýshisi, aqyn Jaqsylyq Sátibekov. Ol kisiniń qabyldaýynda sol kez­de ordabuzar otyzdyń ortasynan as­qan, kózildirikti kisi otyr eken.

– Budan buryn jabylyp qalǵan Jambyl aýdany qaıtadan ashylǵaly ja­tyr, – dedi Jaqsylyq Sátibekov aman­dyq-saýlyq surasqannan keıin. – Aýdan ashylǵannan keıin onyń organy bola­tyny belgili. Myna kisi sol organ  aýdandyq «Shuǵyla-Radýga» gazeti­niń re­dak­torlyǵyna taǵaıyndalǵan Saǵat Ary­nov aǵań. Seniń jazatynyńdy eske­rip, osy gazet redaksııasynan qyzmet us­yn­­­ǵa­ly otyrmyz. Kelisesiń be?

Kelispegende she, qýana kelisken. Jýr­na­lıst bolý Jandardyń armany ǵoı. Sol arman oryndalǵaly otyrǵanda!..

– Árıne, kelisemin! – dedi qýanyshyn jasyra almaı.

– Kelisseń, ári qaraı jumys jaǵdaıyn redaktoryń sheshedi, – dedi Jaqsylyq aǵasy «áńgime bittini» ańǵartyp.

Jandar Káribaev «jýrnalıstıkanyń mekte­bi» sanalatyn aýdandyq gazet redaksııasynda qyzmetti bet oqýshydan basta­ǵan. Sodan korrektor, ádebı qyzmetker, aǵa tilshi, bólim meńgerýshisi, jaýapty hatshy, redaktordyń orynbasary, redaktor syndy qyzmet satylarynyń bárinen ótti.

– Tilshi kezimde maqala daıyndaý úshin aýdannyń keıbir sharýashylyqtaryna jaıaý barǵan sátterim bolǵan. Kózben kórip, kóńilge túıip jazǵan maqala kóp­shilik kóńilinen shyǵatyny sózsiz. Jýr­na­lıst úshin eń jaqsy jetistik te osy. Qazir ınternetten alyp jazylǵan maqala onsha tushym­dy bola bermeıtinin oılasa eken sol «jazǵysh­tar».

Birde «Qarakemer» sovhozynyń Ja­man­­kól shuratyndaǵy taýarly-sút ferma­synan tańǵy saýyn týraly reportaj daıyndaý jóninde tapsyrma aldym. Bir kún buryn baryp, qona jatyp jazatyndaı onda meniń qaıbir naǵashymnyń úıi bar. On sha­qyrymdaı shamasyndaǵy fermaǵa tún jamylyp barýǵa týra keldi. Abyroı bolǵanda, aı jaryq. Tańerteńgi saýynǵa úlgerdim-aý áıteýir. Saýynshylardyń keıbiri tańǵalyp, endi bireýleri aıap jatyr. Sol jolǵy reportajym sátti ári shynaıy shyqty. Redaktor da, bólim meńgerýshisi de rıza. Sol rızashylyq sharshaǵanymdy, kórgen mehnatymdy da umyttyryp jiberdi, – deıdi Jandar aǵa óziniń tilshilik qyzmetinde bastan keshken bir oqıǵany eske alyp.

Keńestik kezeńdegi partııalyq tártip, qa­lyptasqan úrdis boıynsha redak­tor­lyq­tan Almaty joǵary partııa mektebine oqý­ǵa jiberilgen Jandar Káribaev bul oqý ornyn da qyzyl dıplomǵa biti­rip, aýdan­ǵa ıdeologııalyq hatshy bolyp oral­ǵan. Aýdandaǵy áleýmettik-tur­mys­tyq, bilim, mádenıet, medısına, saýda syn­dy salalardyń jumysyn jandandyrý, so­larǵa qoldaý kórsetip kómektesý – min­deti.

О́tken ǵasyrdyń ortasynda oblystyq partııa komıtetine úgit-nasıhat bóli­mi­niń meńgerýshisi bolyp aýysqan Jandar aǵa partııa taraǵanda oblystyq máde­nıet basqarmasyna basshylyqqa taǵaıyn­dal­ǵan.

– 1991 jyly partııa tarap, Keńes dáýiri kelmeske ketti. Men ol kezde obkomda kadr­larmen jumysty uıymdastyrý bóli­mi­niń meńgerýshisimin. О́mirbek Baı­geldi – oblys basshysy. О́mekeń ma­ǵan oblys mádenıetin basqarýdy tap­syr­ǵan. 1995 jyly Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Parlamentiniń depýtaty bolyp saı­lan­ǵanǵa deıin mádenıet basqar­ma­syna jetek­shi­lik ettim.

Oblysty mekendegen ondaǵan ult­tar men ulystar ókilderiniń rýhanı-má­denı suranystaryn qanaǵattandyrý maq­sa­tynda orys, ýkraın, túrik, kúrdi, ázer­baı­jan, nemis, tatar-bashqurt, taǵy basqa mádenı ortalyqtar qurylyp, nemistiń «Froındshaft», kúrdiniń «Naı­nýk», túriktiń «Destegıýl», dúngenniń «Chýn­tıan» ulttyq ansamblderi kórermender kóńi­li­nen shyǵyp, kózaıym etti. Oblystyń ár óńi­rinde aıtysker aqyndar Shorabek Aıdarovtyń, Ázimbek Janqulıevtiń, Serik Qalıevtyń mektepteri qalyptasty. Tyń­darmandaryn talanttarymen tań­dan­dyrǵan, qazirde eldi aýzyna qaratyp júrgen Aınur Tursynbaeva, Kúmiskúl Sársenbaeva, Shyrynbek Qoılybaev, Altynkúl Qasymbekova, Muhamedjan Taza­bekov – kezinde mektep oqýshylary ara­synda oza shaýyp báıge alǵan jeńim­paz­dar.

Jyl saıyn bir aýylda nemese qalada ótkiziletin etnografııalyq «Dostyq» fes­tı­vali oblystaǵy ulttar men ulys­tar­dyń salt-dástúrlerin, mádenı muralaryn qaıta jańǵyrtýǵa, ulttardy uıystyrýǵa tike­leı yqpal jasaǵan, keıinnen res­pýb­lıka kóleminde Qazaqstan halqy Assam­bleıa­synyń qurylýyna sebin tıgizgen shara bolǵanyn maqtanyshpen aıta alamyz.

Búginde óńirdiń abyz aqsaqalyna aınal­ǵan qaıratker aǵany qazaq qoǵamyndaǵy jaǵymsyz jaıttar tolǵandyrady, oılandyrady. Qoǵamdaǵy keleńsiz kórinister janashyr aǵanyń janyna batady. Tipti, «júregine shanshýdaı qadalady» desek te, artyq aıtqandyq bolmas.

– Ata Zańymyzda jazylǵan demo­kratııa­lyq, áleýmettik, quqyqtyq, zaıyrly jańa qoǵam ornatý jastardyń boıyna aǵa urpaq ustanǵan adaldyq, ádeptilik, jaýapkershilik, qaıyrymdylyq, ádildik, ımandylyq, adamgershilik, otanshyldyq syndy asyl qasıetterdi qanshalyqty sińire alǵanymyzǵa baılanysty. Zaman ózgergen, pıǵyl ózgergen tusta bul op-ońaı ózgere salatyn másele emes. Adam­nyń qadir-qasıetin, azamattyq bede­lin baılyqpen ólsheıtin dert atam zaman­nan kele jatqan qundylyqtar júıe­sin júde­tip, jas býynnyń qoǵamdyq-saıası be­delin tómendetetini shyndyq. Ol shyn­dyqty jasyrý – shyńyraýǵa qula­ǵa­nymyz.

Qazan tóńkerisine deıin abaqtysy, jetimder úıi, qarttar úıi bolmaǵan elde qazir ult­tyq keıpimizge kir keltirip, namy­symyzǵa daq túsirip júrgen kókek analar, túngi kóbelekter, tastandy balalar, qaraý­syz qarttardyń paıda bolýy dert­tiń úlkeni ǵoı. Bul – qoǵamdyq dert. Bul másele búkil qoǵamdy qobaljytyp otyr. «Qyzǵa qyryq úıden tyıý» degen halyqtyq qaǵıda ǵasyrlar boıy qalyń qaýymǵa ar júginiń aýyrlyǵyn moıyndatyp, bolashaq ananyń sútten aq, sýdan taza páktigin qadirlep-qasterleýdiń qajettigin san urpaqtyń sanasyna syna­lap sińirip kelmep pe edi?! Ult retin­de qalyptasyp, memleket bolyp otyr­ǵa­ny­myz sonyń nátıjesi ǵoı. Ertedegi Aq­jú­nister, Baıandar, Jibekter men Qamar­lardaı urpaqqa uran bolǵan aldyr­maıtyn qamaldardyń, maıdanǵa attan­ǵan azamat – Qudaı qosqan qosaǵyn óle-ólgenshe tosyp, aq tósegin aıalap, saǵy­ny­shyn saıalap adaldyǵyn baqıǵa ala ketken ana-danalardyń, búgingi qyzyǵy men qýanyshy sol shańyraqqa shyraı berip, berekesin eselep, ul-qyz ósirip, nemere-shóbereler súıip, ýyzdaı uıyǵan tatý­lyq­ty tý etip, ózgelerge ónege etip otyr­ǵan eneler men kelinder – myna fánı dúnıe­niń sáýlesi solǵyn tartpas shoq jul­dyz­dary sanalǵandardyń úrdisteri qalaı­sha umyt bolyp barady? Aı jaryq, kún jylyda ne kórindi bizge?!» – dep tolǵa­na­dy qashanda qoǵam múddesin jeke bas múd­de­sinen joǵary qoıatyn qaıratker.

– Adaldyq, ádeptilik, ımandylyq, arlylyq sekildi adamı qundylyqtardyń arzandaýyn bázbireýler naryq zamany alyp kelgen turmystyq aýyrt­pa­lyq­tar­men aqtaǵysy keledi. Biraq, halqymyz qan­daı qıyndyqtar basqa tússe de, tipti jaý­gershilik, asharshylyq, náýbet kezinde de qadir-qasıetin joǵaltpaı, ar-uıatty bárinen bıik ustamap pa edi?! Endeshe, máse­le kesel­ge ushyraǵan sanany emdeý­de bolyp otyr. Izgilik qundylyqtaryn jas urpaq sana­syna sińirýde otbasynyń, bala­­baq­sha­nyń,mektepter men oqý oryn­da­­ry­nyń, eńbek ujymdary men qazynaly qarttardyń, aq jaýlyqty áziz analardyń biregeı jumystary aýadaı qajet. Buǵan qoǵamdyq pikir qalyp­tas­ty­ryp, qozǵalys týǵyzatyn BAQ ókilderi belsene atsalyssa, nur ústine nur!, – dep túıtkildi máseleniń túıinin sheshýdi usy­na­­dy ómirden kórgeni, kóńilge túıgeni kóp kósemsózshi. Bul eshqandaı jyltyr sóz emes, bul – el degende et júregi eziletin qam­qor qarııanyń sózi.

Mine, oıyndaǵy osyndaı ıgilikti isterdi júzege asyrýda eki ret qatarynan Parla­ment Senatynyń depýtaty bolǵan Jandar Káribaıuly kóp tirlikter tyndyrdy. Senatta aımaqtyq damý jáne ózin-ózi basqarý jónindegi komıtettiń jaý­apty hatshysy bolǵan halyq qalaýlysy halyq múddesine saı keletin zańdar qabyl­danýyna belsene aralasyp, ózger­tý­ler men tolyqtyrýlar engizilgen keıbir zańdarǵa óziniń usynys-pikirin bildirgen kezderi kóp. Senator Jandar Káribaı­uly 20 zań jobasyn daıyndaýǵa jetek­shilik etken. Osy zań jobalary qaral­­ǵan komıtet otyrysynda ol óz tu­jy­­­rymdaryn dáleldi qorǵaı bildi. Qazaq­tyń «jeti ret ólshep, bir ret kesý» týra­ly qaǵı­dasyndaǵydaı, ondaıda on oıla­nyp, toq­san tolǵaný kerek.

Jandaı Káribaıuly jaýapty hatshysy bolǵan komıtette negizinen áleýmettik, densaýlyq, bilim, mádenıet, sport máse­le­le­ri qaralatyn. Sonda komıtet otyrys­ta­rynda senatordyń joǵarydaǵy oı tolǵa­nys­tary da nazardan tys qalǵan emes.

Jandar Káribaıulynyń «At tuıaǵyn qyzdyrǵan atameken» atty kitaby bar.Onda avtordyń depýtattyq qyzmetiniń qyr-syryn ashyp kórsetetin maqalalar da oryn alǵan. Olardy oqyp otyryp keıbir kóbikaýyz kópirmelerdiń «depýtattar qol kóterip qoıyp qarap otyrady» degen sıpattaǵy oıǵa iritki salatyn kereǵar pikirlerine jaýap alǵandaı bolasyń.

Jandar aǵa Senattaǵy depýtattyq ókilettigi aıaqtalǵan soń birqatar jyl «Qaztelekom» aksıonerlik qoǵamynda jaýapty qyzmet atqarǵan. Sońǵy kezderi Jambyl oblystyq qoǵamdyq keńesiniń tóraǵasy boldy.

Sanaly ǵumyrynda attan túspeı qyz­met atqarǵan azamat qazir de qoǵamdyq ju­mys­tardyń bel ortasynda. Ol – oblys­tyq ardagerler keńesiniń alqa múshesi. Bedeldi uıymnyń belsendisi.

Jandar aǵa – órkeni ósken áýlettiń ákesi. Shattyq uıalaǵan shańyraqtyń otaǵasy, qazynaly qarııa.

Bolat JAPPARULY,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi

Jambyl oblysy