Elbasy fenomeni

Elbasynyń sarabdal saıasatynyń arqa­synda Qazaqstan Ortalyq Azııa óńiri men TMD-da aldyńǵy oryn­ǵa shyq­ty. Áleýmettik-baǵdarly ekonomı­kalyq baǵyttaǵy bastamalarymyz zamanaýı, qarqyndy damýshy memleket qurýdy qamtamasyz etti.

Osydan 22 jyl buryn Elbasy el damýynyń dańǵyl jolyn baıyptaıtyn uzaq merzimdi «Qazaqstan-2030» Strate­gııalyq baǵdarlamasyn usynǵany málim. Salmaqty qujatta ótken jolymyz baǵamdalyp, bolashaq enshisindegi irgeli ister mejelendi. 1997 jyly osy baǵ­darlamany jarııa etkende Elbasy­myz: «Biz neni qurǵymyz keledi, tań­daǵan maqsatymyzǵa jetkizetin damýy­myz­dyń traektorııasy, magıstrali qandaı bolýy tıis, sony anyq bilýimiz jáne aıqyn túsinýimiz kerek» degen edi. Aıtqany aınymaı keldi. Qazaq­­stan halqy aıanbaı eńbek etip, eldik áleý­mettik-ekonomıkalyq damýy kósh bas­tap keledi. Zamana syn-qaterin esker­gen «Qazaqstan-2050» Strategııa­lyq baǵ­dar­lamasy jańa belesimizdi anyqtady.

Qoǵam men álemdik damýdyń jań­ǵyrý­men elimizde tabıǵı sabaqtas­tyq­taǵy bılik tansformasııasy júrdi. El­ba­sy Nursultan Nazarbaev 19 naý­ryz­da prezıdenttik ókilettigin óz er­kimen toqtatyp, Aqorda eldik min­berine osyǵan deıin talaı saıası synnan ótken halyqaralyq deńgeıdegi qaırat­ker Q.K.Toqaev kóterildi. Nur Otan partııasynyń kezekten tys ótken XIX sezinde osy tulǵa aldaǵy Prezıdent saılaýyna túsetini málim etildi. Senim men jeńis tarazynyń basyn teń qyldy. Bul kóregendikti barsha halyq moıyndady.

2019 jylǵy 2 qyrkúıekte Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Parlament palata­larynyń birlesken otyrysynda óziniń alǵashqy «Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» atty Qazaqstan halqyna Joldaýyn jarııalady.

Erteńgi baǵytyn, júretin jolyn, ósý jolyndaǵy muratyn anyq bil­gen elderdiń qandaı jeńisterge jet­kenin tarıhtan bilemiz. Bizdiń elimiz táýelsizdigine endi qol jetkizip jatqanda aldaǵy 30 jylyn oılasa, endi júrisin durystap, tynysyn jóndep alǵanda syndarly murattardy alǵa qoıdy. Syndarly murat degen – halyqtyń jaǵdaıy, ol – eldiń órleýi, ol – jarqyn ómirdiń sabaqtastyǵy.

Memleket basshysy qazirgi ýaqytta bizge táýelsizdiktiń jetistikterin eselep, elimizdi damýdyń jańa sapaly kezeńine shyǵarý múmkindigi berilip otyrǵanyn basa aıtty.

«Biz buǵan Elbasy saıasatynyń sabaqtastyǵyn saqtap, júıeli reformalar júrgizý arqyly qol jetkize alamyz. О́zderińizge belgili, osynyń bári meniń saılaýaldy baǵdarlamamnyń negizi boldy. Qazir memlekettik organdar ony júzege asyrý úshin tıis­ti jumystar júrgizýde. Men halyq­qa bergen ýádelerimdi mindetti túrde oryndaımyn», dedi Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev.

Elbasy Nursultan Nazarbaev qa­sıetti Otanymyzdy damytý jolynda eldegi turaqtylyq pen beıbitshilik­ti temirqazyq etip aldy. Ásirese elimizdi Eýropa tórine shyǵarýda Tuńǵysh Pre­zı­dent eńbegi eren. Búginde Qazaq­stan Eýrazııa keńistigindegi strate­gııa­lyq qýaty kúshti, mańyzy zor mem­leket retinde moıyndalyp otyr. Dálel­men aıtsaq, Azıada alaýyn jaǵýy­myz, EQYU-ǵa tóraǵalyq etip, halyq­ara­lyq sammıt ótkizýimiz, Islam Yn­ty­­maqtastyq Uıymy men Shanhaı yn­ty­maqtastyǵy uıymyna tóraǵalyq etýi­miz, álemdik din qaıratkerleri sezin turaqty uıymdastyrýymyz, halyq­aralyq EHRO-2017 kórmesin uıym­dastyrýymyz – bári de zor maqtanysh, aıryqsha abyroı.

Osy kúnge deıingi jetistikterimiz Qazaqstannyń bolashaǵyn jańasha mejeleýge múmkindik berip otyr. Kele­si kezeńde, ıaǵnı 2050 jylǵa deıingi Strategııada ınnovasııa, óndiristik-ekonomıkalyq serpin temirqazyq etip alynady. Buıyrsa, taıaý bolashaqta halqymyzdyń ómir súrý sapasy ortasha eýropalyq deńgeıge sáıkespek. Elbasy muny senimmen aıtty, halyq eldik iske bir kisideı jumyldy.

Eli qadirlegen, álem ardaqtaǵan El­basy Nursultan Nazarbaev bar qa­jyr-qaıratyn, parasat-paıymyn mem­leketimizdiń ıgiligine jumsap, ýaqyt kóshinen alǵa ozyp, keler urpaqqa jar­qyn ómirdiń negizin qalap júrgenin halyq­aralyq qyraǵy sarapshylar men saıasatkerler jazyp, baǵalap keledi.

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev 1992 jyly jeltoqsan aıyn­da ótken Qazaqstan halqy forýmynda elimizdegi birlik pen kelisim­niń uıytqysy – Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurý týraly bastama kóterdi. Búginde Assambleıa qyzmeti El­basy úmitin aqtaǵany eldegi bere­ke-birlikten kórinedi. Ár etnos ókil­deri bir úıdiń balasyndaı, bir qol­dyń salasyndaı tirshilik etip, jasam­pazdyq týyn joǵary kóterdi. Bul rette osy názik salany ǵylymı-ádiste­me­lik jaǵynan qoldaý úshin respýblıka­da tuń­ǵysh ret arnaıy kafedra Eýrazııa ult­tyq ýnıversıtetinde ashyldy. Qazir respýblıka boıynsha osyndaı ka­fedra­lardyń sany 30-ǵa jýyqtady. QHA kafedralary birlik pen baıandy­lyqty saraptaıtyn ǵylymı-tájirıbe alańdaryna aınaldy.

Astana ekonomıkalyq forýmy – Eýrazııa keńistiginde jyl saıyn ótetin salmaqty shara ekeni belgili. Osy jıynǵa álemdik ekonomıkalyq qaýym­dastyq ókilderi, qazirgi jáne burynǵy memleketter basshylary, Nobel syı­lyǵynyń laýreattary, ǵylym áleminiń ǵulamalary men iri kásipkerler kele­di. Elbasy osydan 8 jyl buryn el táýel­sizdiginiń 20 jyldyǵy saltana­tynda Astana ekonomıkalyq forýmynyń negizinde «G-global» suhbat alańyn qurýdy usyndy. Búginde osy suhbat alańy álemniń 128 elinen 10 myńnan astam qatysýshyny biriktirse, Qazaq­stan­daǵy osy sharanyń bel ortasynda Elbasy negizin qalaǵan L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti ǵalymdary men bilim alýshylary júrgenin maqtanyshpen aıtamyz. Keli­sim men keshirim, úılesim men tole­ranttylyq arqaýyn maqsat etken Elbasy Qytaı, Reseı, Tájikstan, О́z­bek­stan prezıdentterimen birlesip, uzaq merzimdi beıbitshilik pen birliktegi óńir qurý týraly deklarasııaǵa qol qoıdy. Shanhaı yntymaqtastyǵy uıy­myna múshe memleketterdiń árbir bere­ke-birlik qadamy da – Tuńǵysh Prezı­dent Nursultan Nazarbaev nazarynda.

Elbasynyń «Jalpyǵa ortaq eńbek qoǵamyna qaraı 20 qadam», «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵ­dar­lamalyq maqalalary – keshe de, búgin de, bolashaqta da mańyzyn joımaıtyn izashar tuǵyrnama. Bul tulǵa eńbek ar­qyly nátıjege jetýdiń jolyn, jú­ıesin kórsetti. Mysaly, osydan týyn­daǵan «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy, onyń bes jylǵa uzartylýy, «Áleýmettik bes bastama» halyqqa bereri ólsheýsiz dep bilemiz.

Elbasy tarıhty saralap, Qazaq eliniń memleketshil muraty – «Máń­gilik el» dep erekshe aıtqanda da, el­dik bereke-birlikti, óńirlik dos­tyq jáne ekonomıkalyq qarym-qatynas­ty, dúnıejúzilik óris pen órleýdi kóz­degenin umytpaǵan abzal. Bul rette aıtqan: «Baq ta, taq ta talasqan­ǵa bu­ıyr­­maıdy, halyqtyq iste jaras­qan­ǵa bu­ıy­rady» degen sózi búgin de, bola­shaq­ta da álemdi, eldi uıystyrady dep esepteımiz.

Al «Uly dalanyń jeti qyry» at­ty tujyrymdamalyq maqalasy – ult­tyq abyroı bastaýyn nusqaıtyn, eldi ónege órisine bastaıtyn jol, jań­ǵyrǵan Qazaqstannyń baıandy baǵ­dary. Elbasynyń bul maqalasyn strate­gııalyq mańyzy bar jáne ǵylymı meto­do­logııalyq maqala dep túsinýimiz kerek. Bul kezdeısoq shyǵa qalǵan maqa­la emes, bul Elbasynyń júıeli, maqsat­ty qyzmetiniń jalǵasy. О́ıtkeni budan buryn Elbasy «Mádenı mura» baǵ­dar­lamasyn usynǵan bolatyn, sodan keıin «Halyq: tarıh tolqynynda», «Bol­ashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵ­dar­lamalary usynyldy. Mine, osylaı júıemen kele jatqan baǵdarlama. Son­dyqtan da Elbasynyń bul eńbegin osy úlken istiń jalǵasy dep bilýimiz kerek.

Árbir memlekettiń, árbir oblystyń, árbir qalanyń tarıhynda jaýapty kezeńder bolady. 2018 jyly 19 maýsymda Elbasy Jarlyǵymen burynǵy Ońtústik Qazaqstan oblysy Túrkistan oblysy bolyp túrlenip, onyń orta­ly­ǵy retinde Túrkistan qalasy bekitildi. Elbasynyń bul sheshimi – Túrkistannyń qaıta túlep, elimizdiń ósip-órkendeýine úles qosatyn jańa ortalyqqa aınalýyna jol ashty. Oblys ortalyǵy atanǵan Túrkistan qalasy endigi jerde elimizdiń ǵana emes, búkil Ortalyq Azııanyń, tutas túrki áleminiń belgili saýda-eko­no­mıkalyq jáne rýhanı-mádenı orta­lyq­tarynyń biri bolary sózsiz.

Ár qazaqtyń júreginde maqtanysh sezimin uıalatqan Túrkistan tek bizge ǵana emes, kúlli túrki jurtshylyǵyna qa­sıetti ári qadirli meken. Aqyn Maǵ­jan Jumabaev «Túrkistan – eki dúnıe esigi ǵoı, Túrkistan – er túriktiń besigi ǵoı» dep beker jyrlaǵan joq. Halqy­myzda «Mádınada – Muhammed, Túrki­standa – Qoja-Ahmet» degen sóz bar. Osyndaı san alýan faktorlar Túrki­standy tutas túbi bir túrki jurty­nyń rýhanı ortalyǵyna aınaldyrdy.

Nursultan Nazarbaev Jarlyqqa jarııa túrde qol qoıý rásiminde sóı­legen sózinde: «Oblys ortalyǵy ǵasyr­lar boıy Qazaq handyǵynyń jáne búkil túrki áleminiń saıası ári rýha­­nı ortalyǵy bolǵan Túrkistan qala­syna kóshiriledi», dedi. Dara sheshim. Dara sheshimdi dara tulǵalar ǵana qabyldaıdy. Dara tulǵany zaman týdy­ratynyn tarıh árqashan esimizge salyp otyrady. Al tarıhı tulǵany óz zamanyndaǵy túrli sheshýshi oqıǵalar­dan múlde bólip qaraýǵa bolmaıdy.

Túrkistan shyn máninde eki ǵasyr boıy Qazaq handyǵynyń astanasy bolǵan, tarıhy tereńde jatqan shahar. Naqtyraq aıtqanda, Qazaq eliniń rýhanı júregi, qazaqtyń kóptegen aıaý­ly perzentteri máńgige jaı tapqan qasıetti meken. Bul qalada ultymyzdyń taǵdyry talqylanyp, túrli sheshim qabyldanǵan. Qazaqtyń nebir uly tulǵalary dúnıege kelgen. Osynda jerlengen 164 áıgili tulǵanyń 21-i el basqarǵan han, 30-dan astamy qol bastaǵan batyr, aýqymdy sóz bastaǵan bı ekenin eskersek, Elbasy sheshiminiń durystyǵyna taǵy da kóz jetkizemiz.

Qashanda tyndyrymdy ister men tııanaqty nátıjelerdi basty maqsat etip ustanǵan L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti stýdent­ter sanynyń artýyna baılanysty jańa jataqhana salatyn bola­dy. Bes qabatty 2467 orynǵa arnal­ǵan úsh zamanaýı Stýdentter úıi Ahmet Baı­tursynuly men Kenen Ázirbaı­uly kósheleriniń qıylysynan boı kótermek. Bul Elbasynyń Bes áleýmet­tik basta­masy negizinde júzege asqaly otyr. Olaı deıtinimiz, Nursultan Nazarbaev Parlament palatalarynyń birlesken otyrysynda stýdentterdi jataqhanamen qamtýdy tolyqtaı sheshýdi tapsyrǵan bolatyn.

«Biz álemdik standarttarǵa saı bi­lim berý júıesin qalyptastyra oty­­­ryp, stýdentterdiń bilim alýyna jáne turatyn jerine jaǵdaı jasaý­ǵa tıisti nazar aýdarýymyz qajet. 2022 jyl­dyń sońyna deıin stýdent­terge ar­nap keminde 75 myń oryn­dyq jańa ja­taq­hana salýdy tapsy­ra­myn. Bul aldaǵy jyldarda óse túsetin sura­nys­ty esker­genniń ózinde jataq­hana tap­shy­ly­ǵyn birjola sheshedi», dedi Elbasy.

Bul bilim salasynyń basshylaryn ǵana emes, elimizdegi barlyq stýdent-jastardy jáne olardyń ata-analaryn qatty qýantty. Demek, 2019-2020 jyl joǵary oqý ornymyz úshin tabysty jyl deýge negiz bar. Qazirgi tańda bolashaqta salynatyn jataqhanalardan bólek, bas ǵımarat pen oqý-zerthanalyq ǵımaraty arasynan zamanaýı sport-saýyqtyrý ortalyǵynyń qurylysy bastalyp ketti.

Aldymyzdaǵy basty maqsat – eli­miz­­degi qolǵa alyp otyrǵan jańa re­for­­malarǵa baılanysty ýnıversı­tetimiz­degi bilim berý men ǵylymı ju­mys­tardy álemdik standarttarǵa saı jetil­dirý, oqý-ádistemelik baǵdarla­ma­lardy jańartý, jaqsartý. Qazirgi ınnovasııalyq talaptarǵa saı sapaly mamandar daıarlaý jumystary jan-jaqty jalǵasyn tabady. Fakýltetter men kafedralardyń materıaldyq-teh­nıkalyq bazasyn nyǵaıtyp, elimizge qajetti sapaly mamandar daıarlap berý úshin bilim berýdiń tereńdetilgen oqý-ádistemelik júıeleri men ǵyly­mı-zertteý jumystarynyń jańa baǵ­dar­lamalaryn qalyptastyrý basty strategııalyq baǵyt-baǵdarymyz bolyp qala bermekshi.

Jalpy, táýelsizdik degende el sana­synda órkendi halqymyz ben Tuń­ǵysh Prezıdentimiz týraly tanym-túsinik jańǵyrýy tıis. Qazaqstan mem­leketiniń irgetasyn qalaýshy – Tuń­ǵysh Prezıdent, Elbasynyń bolmysynda ultymyzdyń asyl murattary men álemdik jáne ulttyq órkenıet je­tis­tikteri toǵysqan. Ol Qazaqstan halqy úshin kún-tún demeı janyn shú­berekke túıip, sol kemeldikke abyroımen jetken jasampaz tulǵa.

Tarıhı qaıratkerdiń qadaý-qadaý ekonomıkalyq, áleýmettik, mádenı reformalaryna álem óz baǵasyn berip úlgerdi, al qoǵamnyń bar jigine serpin bergen «Rýhanı jańǵyrý» jáne «Uly dalanyń jeti qyry» baǵdarlamalyq eńbekteri el rýhyn asqaqtatyp, el táýelsizdiginiń jańa múmkindikterin aıqyndady.

Azattyqtyń eleń-alańyndaǵy Or­da­basydaǵy jıynnan keıingi Túrki­stan­nyń túleýimen jalǵasyp, baıtaq jeri­mizdiń bar ıgiligi jańa elordamen ese­­lenip Elbasy fenomeniniń baıandy ekenin kórsetti. Bul – jaqsylyq pen ja­­ra­symdyqtyń úndesýi. Bul – tarıh tolqynyndaǵy bilik pen bıliktiń, dás­túr men jasampazdyqtyń úılesimi.

Qoryta aıtqanda, Tuńǵysh Prezı­dent kúni – Qazaqstan halqynyń márte­beli merekesi. Bul – tarıhı tańdaý kúni, barsha otandastarymyzdyń Elbasy tóńiregine toptasý kúni.

«Eri joq bolsa, el – jetim, eli baǵa­la­­masa, er – jetim» deıdi halyq dana­ly­ǵy. Táýbe, bizde elin órge súıreıtin Er de, azamatyn qurmet tutatyn El de bar.

Muny dúnıe júzi sarapshylary aıtady, biz oǵan maqtanamyz, qýanamyz.

Eldik maqtanysh, álemdik mereı baıan­dy bolǵaı!

Erlan SYDYQOV,

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory, UǴA akademıgi