Oral qalasyn alǵash kórgen, kóne dańǵyl boıymen asyqpaı bir júrip ótken adam ashyq aspan astyndaǵy murajaıda bolǵandaı áser alatyny ras. Onyń ústine shahar tarıhynan habary bar adam kezdesip, kórgenińizdi kóne tarıhpen baılanystyryp túsindirip jiberse, Jaıyq boıyndaǵy osynaý jasyl qalaǵa máńgilik baýyr basyp qalaryńyz anyq. 2019 jyly 20 naýryzda Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Nursultan Nazarbaevtyń esimin ıelengen dańǵyldyń basynan túsip aralap, arǵy-bergi tarıhy týraly sóz etip kóreıik.
Jaıyqtan – Iаıkqa
Dańǵyldyń basy Jaıyq ózenine tirelip jatyr. Bul jerde ózen órlep tasysa, qala halqyn tasqyn sýdan qutqaratyn bıik jal – bóget bar. Tarıhshylar men ólketanýshylar qazirgi Oral qalasynyń irgetasy dál osy kósheniń basynan – turǵylyqty halyq «Kýrenı» – «kúreń úı» atap ketken aýdannan bastalǵan dep sanaıdy. Qaladaǵy eń kóne qurylystar osy aýdanda ornalasqan. Máselen, Mıhaıl Arhangel shirkeýi – osy kezge deıin aman jetken eń eski ǵımarattyń biri. Onyń irgesi 1740 jyly qalanypty. El aýzyndaǵy áńgimelerde shirkeýdi turǵyzǵanda ortaǵasyrlyq kóne shahardyń kirpishteri paıdalanylǵan-mys. Bul saý aqylǵa syımasa da ras bolýy ábden múmkin: Jarty álemdi bılegen Altyn Ordanyń asqaq astanalary – Saraı Batý men Saraı Berke shaharlary da dál osylaı joıylǵan bolatyn...
Aıtpaqshy, 1773-1775 jyldary Reseıdi dúrliktirgen Don kazagy Emelıan Pýgachevtiń esimin osy jerde aıtýǵa týra kelip tur. Oral kazaktarynan, Iаık turǵyndarynan erekshe qoldaý kórgen búlikshi osy jerde ekinshi áıeli Ýstınıa Kýznesovaǵa úılenipti. Nekesin 1774 jyly joǵarydaǵy Mıhaıl Arhangel – Mákáıil perishte ǵıbadathanasynda qıdyrǵan. Ýstınıa týyp-ósken úı – qazirgi Nazarbaev dańǵylyndaǵy №35 ǵımarat búginde memleket qorǵaýyna alynǵan. Altyn Orda kezeńiniń kúıdirgen qyshtan qalanǵan eńseli ǵımarattary irgetasyna deıin qıratylyp alynǵanda, qaraǵaıdan qıyp salǵan qarapaıym úıdiń tórt ǵasyrǵa taıaý ýaqyt ótse de áli saqtalyp turǵanyna tańǵalasyń. Otarshyldyq tarıhymyzdy oıǵa alsaq, bári de túsinikti...
Han toǵaıy
Dál osy Pýgachev mýzeıiniń irgesinen kúnbatysqa qaraı – Han toǵaıy dep atalatyn tabıǵı múıis sozylyp jatyr. Jaıyq pen Shaǵan ózenderiniń qosylar tusynda 400 gektardaı alqapty alyp jatqan bul toǵaı da memleket qorǵaýynda.
Bul jer nege «Han toǵaıy» dep atalǵan? Árıne, munyń da óz tarıhy bar.
Dál osy jerde 1812 jyly 7 shildede Kishi júzdiń hany Ábilqaıyr bahadúrdiń nemeresi, Nuraly hannyń uly Bókeı sultan Ishki Ordanyń hany laýazymyn ıelenip, aq kıizge kóterildi. Tarıhı derekterde Bókeıdiń Quran ustap ant bergeni, ıyǵyna bulǵyn ishik jabylyp, ımperatordyń syılyǵy – óz esimi jazylǵan qylysh tapsyrylǵany aıtylady.
Arada 12 jyl ótkende – 1824 jyldyń 26 maýsymynda dál osy jerde Bókeı hannyń uly Jáńgir sultan da dástúr boıynsha aq kıizge kóterilip, ákesiniń taǵyna otyryp, han saılanǵan.
– Ortaǵasyrlyq Jaıyq qalasynyń irgesinde ornalasqan osy toǵaıdyń «Han toǵaıy» dep atalýy Bókeı men Jáńgirdiń han kóterilýinen buryn da kele jatýy ábden múmkin. О́ıtkeni Reseı ımperııasy ózi taǵaıyndaǵan qazaq bıleýshilerin halyq aldynda legıtımdi – dástúrge sáıkes dep qabyldanýy úshin osyndaı áreketke jıi júgingen. Áridegi áz-Jánibek, beridegi Qasym han jerlendi delinetin Saraıshyq ta bul jerden alys emes. Sondyqtan «Han toǵaıy» ataýynyń tamyry tereń dep oılaımyz, – deıdi tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Jańabek Jaqsyǵalıev.
Aıtpaqshy, 1891 jyly dál osy jerge bolashaq ımperator, Nıkolaı II de kelipti. Imperııanyń taq muragerine toǵaı qatty unap qalǵan. Jergilikti jaǵympazdar jalma-jan bul jerdi «Sesarevıch toǵaıy» dep ataýǵa sheshim shyǵarǵan. «Biraq bul ataý halyq arasyna tarala qoımady» dep ókinishpen jazady keıin ózge eldiń ólketanýshylary.
Taǵy bir derekte belgili etnograf Muhamed-Salyq Babajanovtyń ákesi Qaraýylqoja Babajanov osy Han toǵaıdyń irgesine meshit kótermek bolyp, patshadan ruqsat suraǵany, alaıda ótinishi qanaǵattandyrylmaǵany aıtylady.
Qazan alańy
Nazarbaev dańǵylynyń boıynda jatqan taǵy bir shaǵyn alań bir kezderi «Qazan alańy» dep atalypty. О́ıtkeni bul aýdan – tatar saýdagerleriniń úıleri toptasqan musylman oramy bolatyn. Bul jerde qazir belgili kópes Vanıýshınniń úıi, Batys Qazaqstan oblystyq bilim basqarmasynyń ǵımaraty – burynǵy «Qazan» qonaqúıi ornalasqan. Jalpy, Teke-qalada (Oraldy qazaqtar ertede solaı ataǵan – Q.Q.) 1897 jyly 3460 tatar turǵany aıtylady, bul qala halqynyń 10/1 bóligi edi. Oral – tatar ádebıetiniń klassıgi Ǵabdolla Toqaıdyń aqyndyq talanty ashylǵan, baýyrlas tatar halqynyń alǵashqy ult basylymdary – «Ál-ǵasyr ál-jadıd» («Jańa ǵasyr»), «Ýqlar» («Oqtar»), «Fıker» («Pikir»), t.b. shyqqan altyn besik. Mine, osy tatar aǵartýshylarynyń áserimen Oralda oqıtyn qazaq talabalary da órkenıetti óner – teatr oıynyna den qoıǵan.
Nazarbaev dańǵylyna bir buryshymen turǵan Vanıýshınder úıiniń de tarıhy qyzyq. Aǵaıyndy kópester HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda turǵyzǵan bul úıdiń sáýleti shyǵys arhıtektýrasyn eske túsiredi. Basqa tarıhyn bylaı qoıǵanda, bul ǵımaratta Uly Otan soǵysyna deıin aýyl sharýashylyǵy tehnıkýmy ornalasyp, 1937-1940 jyldary bolashaq aqyn Juban Moldaǵalıev oqyǵan eken.
Aqıqat úshin aıta keteıik, osy jerdegi shaǵyn alańda – burynǵy A.Pýshkın atyndaǵy Oral pedagogıkalyq ınstıtýtynyń bas ǵımaratyna qarsy tusta kúı alyby Qurmanǵazy men shákirti Dınanyń beınelerinen quralǵan ásem kompozısııa ornalasqan.
Oqyǵan jastardyń ordasy
Nazarbaev dańǵylynyń ár ǵımaratyn túgendesek, maqalamyz uzaqqa sozylyp ketetin túri bar. Sondyqtan aıtarymyzdy juptap, ǵımarattardy toptap tanystyrmasqa amal joq.
Oral qalasyndaǵy eń ádemi ǵımarattardyń biri – búginde Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı ólketaný mýzeıi ornalasqan, shyǵys stılinde doǵa terezeli, dýlyǵa munaraly, qos qabatty úı ekeninde daý joq. Resmı mekenjaıy Nazarbaev dańǵyly, 184-úı bolyp sanalatyn bul ǵımaratta burynǵy qazaq-orys qolóner mektebi ornalasypty. 1891 jyly salynǵan bul mektepte er balalar aǵash sheberi, temir ustasy, t.b. isterden bilim alǵan.
Birinshi erler gımnazııasynyń ǵımaraty, qazirgi Jahansha Dosmuhameduly atyndaǵy pedagogıkalyq kolledjdiń oqý korpýsy da qazaq tarıhy úshin erekshe qasterli shańyraqtardyń biri. 1880 jyldyń sońynda turǵyzylǵan bul ǵımaratta Oral áskerı gımnazııasy ornalasqan eken. Ár jyldary «Oral áskerı ýchılıshesi», «Erler klassıkalyq gımnazııasy», «alty klastyq Oral áskerı ýchılıshesi» bolyp atalǵan bul oqý ornynda belgili Alash qaıratkerleri Jahansha Dosmuhameduly, Halel Dosmuhameduly, Ǵubaıdolla Berdıev, Nurǵalı Ipmaǵambetov, Sabyr Sarǵojın, t.b. arystar bilim alǵany belgili. Tarıhı ǵımarattyń edenin basyp, aýasyn jutqyńyz kelse, Oraldaǵy Nazarbaev dańǵyly, 173-úıdi betke alyńyz.
Qazirgi Mahambet О́temisuly atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń bas korpýsy A.Pýshkın atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýttyń ǵımaraty retinde 1937-1939 jyldary máskeýlik arhıtektor Rogalskıı jobasymen salynǵan eken. Onyń ornynda buryn Qazan shirkeýi bolǵan. Ýnıversıtetke qarasty ǵımarattardyń birinde 1939-1940 jyldary «Qazaq halqyn qutqarýshylar uıymyn» qurǵan órimdeı stýdent Ǵubaıdolla Ánesov oqyp, jataqhanada turǵan. Ázirge eskere júretin bir tarıh osy.
Oralda oqyǵan qazaq jastary ár ýaqytta belsendi bolǵan. Ǵubaıdolla Berdıev bastaǵan bir top talaba 1911-1913 jyldary shyqqan «Qazaqstan» gazetine járdem berý úshin jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı, ózderi ashqursaq júrse de ulttyń tuńǵysh basylymyn qatarǵa qosý úshin qarjy jınaǵany belgili. Sol «Qazaqstan» gazetin shyǵarǵan redaktor Eleýsin Buırınniń turǵan úıin kórsetetin jan joq-aý! Shirkin, Chapaev, Fýrmanov, Frýnze bastaǵan qyzyl komıssarlardyń esimin ulyqtap, ár ǵımaratta qadalyp turǵan taqtalardyń ornynda Ǵumar Qarash, Baqytjan Qarataev, Shahzada Shonanova, Ahmet Mámetov, Sáken Seıfýllın, Qasym Amanjolov, Muqaǵalı Maqataev, t.b. syndy ult ulylarynyń da esim-soıy men is-úlgisi nasıhattalsa deısiń...
Nar úıdiń tarıhy
Oraldyń ózine tán ańyzdary da jeterlik. Máselen, ataqty kópes Ovchınnıkov pen Karevtiń arasyndaǵy baqtalastyqty jergilikti halyq áli kúnge deıin jyr qylyp aıtady.
HIH ǵasyrdyń aıaǵy, HH ǵasyrdyń basynda qalada ǵana emes, búkil Oral oblysynda belgili iri baıdyń biri bolǵan Ovchınnıkov Úlken Mıhaılov kóshesiniń (qazirgi Nazarbaev dańǵyly) boıynan óziniń úlken otbasyna arnap aýmaqty úı salǵyzǵan. Ol úı bir kvartalǵa sozylyp jatatyn. Ovchınnıkovtiń bir ádeti – eleń-alańda osy úıiniń balkonyna shyǵyp shaı iship otyryp, atqan tańdy qarsy alady eken.
Básekelesiniń osy saltanatyn kóre almaǵan mıllıoner kópes A.Karev Ovchınnıkovtiń úıiniń qarsy betine, kún jaǵyna bıik úı salýdy oılaıdy. Ol úshin alystan arhıtektor aldyryp, oǵan «kósheniń qarsy betindegi Ovchınnıkovtiń úıine tań sáýlesi túspeıtindeı etip salýdy» shart etedi. Sóıtip 1900 jyly Oraldyń kórkine kórik qosqan jańa ǵımarat dúnıege kelgen.
Qaraýlyqtyń aqyry qaıyrsyz, álgi Karev jańa úıiniń qyzyǵyn kóre almaǵan. Qurylysy aıaqtalyp kele jatqan úıdiń shatyryn tekserip júrip oqysta qulap, mert bolypty. Qurylysty kópestiń áıeli aıaqtaǵan. Áý basta úsh qyzyna arnalǵan úsh balkony salynyp, barlyq jaǵdaıy oılastyrylǵan bul úıdi Karev áýleti qaıyrsyz sanasa kerek, turmapty. Sóıtip sándi úı jalǵa berilgen, qonaqúıge aınalǵan. Kúni keshege deıin osy ǵımarattyń joǵarǵy tusynda «Nomera» degen jazý turýshy edi.
Endi osy úıdiń qazaqqa qatysty tarıhyn aıta keteıik. Patsha bıligi kezinde «Aqsúıekter jınalysy» ótetin, «It pen kırgızǵa kirýge tyıym salynady» degen jazýy bar ǵımarat Keńes ókimeti kezinde «Eńbek saraıy» atalǵan. Bir qyzyǵy, qazaqtar ony «Nar úı», «Karevtiń nar úıi» dep ketipti. 1920-jyldardyń basynda Oraldaǵy «Qyzyl tý» gazeti ujymy men qaladaǵy qazaq jastary tuńǵysh ret kásibı teatr quryp, tolyqqandy qoıylymdar qoıa bastaǵanda, dál osy ǵımarattyń sahnasyna shyqqan bolatyn.
Keıin kóp jyldar Oral oblystyq «Oral óńiri» gazetiniń redaksııasyna aınalǵan bul ǵımaratta búginde Juban Moldaǵalıev atyndaǵy Batys Qazaqstan oblystyq ǵylymı-ámbebap kitaphana, Ǵarıfolla Qurmanǵalıev atyndaǵy oblystyq fılarmonııa ornalasyp, qala turǵyndaryna óner men bilim shashyp otyr.
Bul kósheniń áý bastaǵy ataýy – Úlken Mıhaılovsk eken. Iаǵnı, jergilikti halyq erekshe qurmettegen Mákáıil perishte atyndaǵy shirkeý turǵan kóshege osy ǵıbadathananyń ataýy berilse kerek.
Dańǵyldyń dańqy
HIH ǵasyrdyń basynan beri osy ataýmen kele jatqan kóshe 1919 jyly, Keńes bıligi ornaǵanda ózgeriske ushyrady. Sovet kóshesi ataldy.
«Oralym, shyqtyń aldymnan,
Oralym meniń, Oralym,
Qol sozyp qyzyl vagonnan,
Ústińnen ótip baramyn.
Oralym, seniń qoınyńda,
Oınaqtap ótken jyldarym.
Jarqyldap Jaıyq boıynda,
Dostarmen saıran qurǵanmyn.
Shaǵannyń boıy kók shalǵyn,
Shalqamnan jatqam shańqaı tús.
Gúl bolyp meniń qushaǵym,
Keýdeme qonǵan bulbul qus.
О́mirdiń altyn kesesin
Tosqanmyn aıdyń nuryna.
Keshkenmin Sovet kóshesin,
Keýdemdi ashyp qurbyma...», – dep Qasym Amanjolov jyrlaǵan kóshe dál osy jer bolatyn.
1953 jyly aqyndar teń tappaǵan Stalın ómirden ótip, Oraldyń bas kóshesi kún kósemniń atymen atala bastady. Biraq onyń ǵumyry uzaq bolmady. 1956 jyly aqpanda SOKP-nyń HH sezinde Nıkıta Hrýshevtiń «Jeke basqa tabyný jáne onyń zardaptary» degen áıgili baıandamasynan keıin tırannyń aty joıylyp, Lenın esimin ıelendi. 1960 jyly kóshe oblys ortalyǵyndaǵy jalǵyz dańǵyl mártebesin aldy. Osy ataý myzǵymaı 2001 jylǵa deıin keldi. Táýelsizdiktiń onynshy jylynda ǵana jergilikti bılik oǵan Dostyq-Drýjba ataýyn bergeni esimizde. Al 2019 jyldyń 20 naýryzynan beri bul dańǵyl Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń atyna kóshti.
Sózimizdiń basynda kósheniń de óz ómiri, dáýirine tán taǵdyry bolatynyn aıtqanbyz. Kóne shahardyń eń qurmetti kóshesi táýelsizdik jyldary da túleı tústi. Hadısha Bókeevanyń esimin ıelengen altyn keregeli, aına terezeli teatr ǵımaraty salyndy. Qaradan shyǵyp han bolǵan Syrym Datulynyń at ústindegi eskertkishi de osy dańǵyl boıynda. Bolashaqta bul kósheni «ashyq aspan astyndaǵy mýzeı» ataǵyna laıyqtap, avtokólik júrmeıtin, jaıaý serýendeýge, velosıpedpen júrýge laıyqtalǵan ekologııalyq aımaqqa aınaldyrý josparda tur. Endeshe, tarıhy tereń kóshede kezdeskenshe!
Batys Qazaqstan oblysy
