Qumarshyq – nárli taǵam hám jeńsik as

Áli esimde, elýinshi jyl­darǵa taıaý kezeńde anam Qaǵaz, tátem Otarbaı ekeýi meni qas­taryna baryp kel, alyp kelge jum­saıtyn serik etip ertip, Taı­soıǵan qumynyń jota-jota shaǵyldy alqaptarynan qumarshyq qaǵatyn. Ony ta­ýy­p, túbirinen úzý bar, alashany jaıyp jiberip ústine úıil­gen qumarshyqtyń dánin úlken kespeltek aǵashpen urǵylap, saýý bar, qaýyzy men kebeginen arshyp, ushyrý bar, qýyrý bar, kelimen túıý bar... qumarshyq aýyzǵa tıgenshe jumysy jetip artylatyn edi-aý.

Aldymyzdaǵy tostaǵan­nan úıdiń jastary kishi­leý jaǵymyz táp-tátti qumar­shyq­ty talasa-tarmasa jeı­tinbiz. Tańdaıymyzdan dámi ketpeı, bolsa taǵy-taǵy qarpı túskimiz keletin. Shirkin, til úıiretin mundaı nárli taǵam, jeńsik as sırek qoı.

Meniń atam Sarbuqa (shyn aty Aıbasáli) qıyn-qystaý jyldarda ózimizge qarasty otbasyna, tóńiregindegi aǵaıyn-týmaǵa, kórshi-kólemge ash ózek­terine talǵajaý etetin iship-jemdi tabıǵat aıasynan taýyp be­rýge qamqorlyq jasaǵan, sol úshin janyn salyp, jumys is­tegen adam kórinedi. Árıne, onysyn men kórgenim joq, meniń eki jasymda o dúnıelik boldy. Ol áńgimeni budan on-jıyrma jyldaı ýaqyt buryn ómirden ótken jasy 100-ge ne­bári bir qadam jetpegen she­shemiz Qalıma Bısalyqyzy, sondaı-aq aǵalarymyz Qýa­nysh Ýáshuly, Qojaǵalı Aq­sereńuly, Dáýletbaı, Otar­baı Sarbuqauldary jyr qy­lyp aıtqandaryn estip, tań­da­nys­qanbyz. Tańdansaq tań­da­natyndaı-aq, atamyz qum arasynan tereń aran qazyp, betine tal shybyqty ildaldalap tastap, ústine balaýsa shóp sebelep, oǵan sekeńdep kelgen qoıan baıǵustar orǵa túsip, qolǵa iligip, aýyl-úıdiń azy­ǵyna aınalǵan. Oıyl, Ja­rypshyqqan ózenderinen muz astynan qarmaqpen ba­lyq aýlaý ádisin de sol kisi meńgeripti. Qoǵanyń, qamystyń aq súı­rik tamyry sanalatyn atshoń­qaıdy qazyp, qýyryp azyq etýdi de jaqsy bilipti. Jazda ózen jaǵasy men qum eteginiń túıisken jerlerine qaýyn, qar­byz, kartop egip ósirip, rı­zyqty molaıtqan desedi. Eń bastysy, qumarshyq qa­ǵyp, ony óńdeýdiń kánigi she­beri bolǵan. О́zi bilip qana qoı­maı qumarshyq qaǵýdyń ádis-tásilderin tóńiregindegi óz­gelerge de úıretken.

Atyraý oblystyq mem­le­­­kettik muraǵatynyń 11 qo­ryn­­daǵy 1 tizbeniń 281 isin­de saqtalǵan 1922 jyl­ǵy Qyzyl­qoǵa, Qarabaý, Blan, Qara­kól, Taısoıǵan, Ker­maqas bo­lystyqtarynyń esep­ti baıandama-hattamalarynda Qara­baýdaǵy mektep atalyp, Kermaqas-Qarabaý qum­daryn­da qumarshyqtyń mol shy­ǵýy kórsetilgen. De­mek, budan qu­marshyqtyń sol kezde tirshilik kóziniń biri bol­ǵandyǵy aıqyndalady.

Qumarshyq qaǵý úrdisi kúni keshege deıin jalǵasty. Atyraý oblysynyń teriskeıindegi Qyzylqoǵa aýdany tabıǵaty erekshe óńir. Aýdan aýmaǵynyń ortasynan aǵyp ótip jatqan Oıyl ózeniniń eki jaǵynda eki qum –Taısoıǵan men Búı­rek. Ataqty aqyn Nurym Shyr­shyǵululy:

Taısoıǵan, Búırek – eki qum,

Adasyp júrdim eki kún.

Ash kiside ar bar ma,

Aryq qoıda maı bar ma,

Asata almaı jep qoıdym...,

– dep bastap, jyryna qosqan aımaq. Taısoıǵannyń jalpy uzyndyǵy 83, eni 40 sha­qyrymdy quraıdy, al Búırek­tiń uzyndyǵy 50 shaqyrymǵa sozylyp jatyr da, eni 15-20 sha­qyrym tóńireginde. Eke­ý­­in­de de qumarshyq ósedi. Osy qumdardan at shaptyrym jer­de Aqtóbe oblysyna qa­ras­ty Oıyl aýylynyń qubyla betinde kólemi 34 myń gektardan asatyn Barqyn qumy taǵy bar. Asharshylyq jyldary aıaq artar at-kólikteri bar qyzyl­qoǵalyqtar oǵan da baryp qumar­shyq qaqqan.

Taısoıǵan tórinen túlep ushqan aqpa aqyn Marat Otar­álıevtiń:

Qumnan da qazyna tabylǵan,

Shaqyrdy bizdi qansha úmit.

Qumarshyq qaqtyq shaǵyldan,

Jelkegin jedik tamsanyp.

Kóz jasy sel bop qýraǵan,

Ol kezde jetim, jarty ómir.

Sonda da bizdi bul dala

Ash qylmaı qoıdy, áıteýir...,

– dep qumarshyqtyń taryq­qanda ash qursaqqa qorek bol­ǵan qudiretin óziniń jyr joldaryna rızalyqpen shabyttana synalap qosýy da kóp nárseni ańǵartsa kerek.

О́tken ǵasyrdyń alpysyn­shy-jetpisinshi jyldary Qy­­­zylqoǵa aýdanynyń or­ta­­lyǵy Mııaly aýylynda aýdan­­nyń aıtýly azamaty Nábı Sháýitkenovpen bir kó­shede kórshi turdyq. Aǵamyzdyń egde tartqan anasy Aq­sulý tamaqty tańdap, talǵap ishe­tin syrbaz kisi edi. Sol úı­diń dastarqanyna oqta-tek­te qu­marshyq qoıylatyn. Kó­sheniń úlkender jaǵy Iznı Nurqasymov, Tasbolat Talas­baev, Hares Zeınýllın, olar­dyń zaıyptary Aqzııa, Zııada, Torǵyn apaılar bar... bári aldaryndaǵy sáýirdiń sary ma­ıyna bylǵanǵan tátti qumar­shyqtan qushyrlana aýyz tıisip, oı-ı kelip maqtasatyn.

– Mamam bul qumarshyqty jylda eń kemi bir ret toıa jep turmasa ishken asy boıyna batpaıdy, jemese qatty ańsaıdy, – dep aqkóńil, aqjarqyn Nábı aǵamyz aǵynan jarylatyn. Kórshilerdiń ishindegi jas jaǵy­nan kishisi men bir sáti tús­kende suraq qoıyp:

– Qaıdan aldyrasyzdar? – degenimde Nákeń:

– О́zimizdiń Taısoıǵanda óspeı me? Keıde atajurtymyz Naryn qumyna ádeıi baryp, qaqtyryp ákelemiz, – dep maq­tanyshpen keýde keretin.

Shirkin, qumarshyqtyń jóni bólek edi-aý. Ol – qunarly da nárli taǵam. Ol – tańdaıyńnan dámi ketpeıtin jeńsik as. Uzaq jyldar boıy mal baqqan aǵasy Qoıshyǵul Sultanuly men anasy Tynyshtyqqa (aýyl-aımaqta Tynshym degen janama atpen tanymal) qolǵanat bolǵan, keıin joǵary oqý ornyna túspesten buryn úsh jyl­daı shopan bolǵan, dıplom alyp aýylǵa oralǵan soń fer­mada zootehnık, Halel Dos­muhamedov atyndaǵy asyl tuqymdy qarakól qoı zaýytynda seleksıoner-zootehnık bolyp jumys istegen Taı­soıǵan qumynyń tól balasy Amanjan Muǵalimuly 2019 jylǵy sáýir aıynda áńgimeleskenimde:

– Qumarshyq tamaqtyń kókesi, bile bilgen adamǵa tary, bıdaıdan da artyq dámdi. Tek qur­ǵaqtaı jeı al­maısyń, qaı­maqqa byl­ǵap jeısiń. Ashtyq, keshegi soǵys kezinde bizdi, taısoı­ǵandyqtardy aman alyp qalǵan osy qumarshyq pen atshońqaı. Osy daqyldy jan-jaqty zerttep, ǵylymı tujy­­rym jasaǵan eshkim joq. Taısoıǵan tuıaqkesti bol­ǵanda joıy­lyp kete jazdady. Ol maıly, óz maıy ózin­de, óz qatyǵy ózinde bar daqyl. Ha­lyq­tyq uǵymda «Paıǵam­bardyń narynyń súti tamǵan jerde shyǵady» degen sóz bar, – degen edi. О́te oryndy pikir.

О́kinishke qaraı, keıingi urpaq qumarshyqtyń qadir-qasıetin múlde bilmeýge aınaldy. Tipti onyń ne ekeninen habarlary joq. Ony umytpaı dáriptep, eskerý kerek-aq.

Tólegen JAŃABAIULY,

 Qazaqstannyń  qurmetti jýrnalısi, Úzdik ólketanýshy