Ǵylymı atlastyq kartografııanyń tamasha týyndysy

Ár jyldary Qazaqstan Ulttyq Ǵylym akademııasynyń vıse-prezıdenti, Tóralqa múshesi qyzmetterin atqara júrip, ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń jumysyna jetekshilik etýime týra keldi. On jylǵa taıaý ýaqyt Jer týraly ǵylymdar bóliminiń akademık hatshysy boldym. Mine, osy ýaqytta ǵylymı ınstıtýttardyń baǵyttaryn anyqtaýmen, olardyń zertteý jumys­taryn uıymdastyrýmen jáne úılesti­rýmen aınalystym.

Ár jyldary Qazaqstan Ulttyq Ǵylym akademııasynyń vıse-prezıdenti, Tóralqa múshesi qyzmetterin atqara júrip, ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń jumysyna jetekshilik etýime týra keldi. On jylǵa taıaý ýaqyt Jer týraly ǵylymdar bóliminiń akademık hatshysy boldym. Mine, osy ýaqytta ǵylymı ınstıtýttardyń baǵyttaryn anyqtaýmen, olardyń zertteý jumys­taryn uıymdastyrýmen jáne úılesti­rýmen aınalystym.

Ǵylymda ártúrli mazmundaǵy taqyryptyq kartalardy qurastyrý, geologııa, gıdrogeologııa men geoekologııa, geografııa – ǵylymı ınstıtýttary atqaratyn zertteý jumystarynyń negizgi nátıjeli bóligi bolyp tabylady. Kartografııalyq jumystardy jasaýdyń baı ári mol tájirıbesiniń nátıjesinde Geografııa ınstıtýty sońǵy jyldary «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq Atlasy», «Mańǵystaý oblysynyń aımaqtyq Atlasy» jáne salalyq «Tabıǵı jáne tehnogendik qaýipter men tótenshe jaǵdaılar Atlasyn» daıyndap jaryqqa shyǵardy.

Elimizdiń memlekettiligin karta túrinde aıqyndaıtyn Ulttyq atlastyń jaryq kórýi tek egemendik alǵannan keıin ǵana múmkin boldy. Qarastyrylyp otyrǵan jumys sıkly – shoqtyǵy bıik týyndylar qataryna jatqyzylyp, teńdessiz irgeli jáne qoldanbaly mańyzy bar, álemdik qoǵamdastyqtyń memleketter júıesindegi elimizdiń ataýly ýaqıǵasy bolyp sanalady dep batyl tujyrymdaı alamyn. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Ulttyq Atlas tutynýshylaryna arnaǵan sózinde: «Sizder qysqasha beınelengen kartografııalyq nusqadan júzden astam halyqtar ókilderiniń beıbitshilik jáne tatýlyqta ómir súrip jatqan elimizdiń tabıǵaty, halqy, ekonomıkasy jáne ekologııasy týraly jan-jaqty aqparattar taba alasyzdar», – dep atap ótýi jaı emes.

Shyndyǵynda, osy bir sóz, tabı­ǵat­taný men qoǵamnyń túrli salalarynda eńbektenip júrgen Qazaqstan ǵalymdary men zertteýshileriniń kóp jyldyq eńbek­teriniń mán-mazmunyn aıqyndap tur.

Geografııa ınstıtýty qurastyrǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq Atlasy», «Mańǵystaý oblysynyń Atlasy» jáne «Tótenshe jaǵdaılar Atlasy» eńbekteri – kartalar, dıagrammalar, grafıkter, ǵaryshtyq túsirilimder men fotosýretter sııaqty kartografııalyq materıaldardy túgeldeı qamtyǵan zamanaýı kartografııalyq aqparat. Bul atlastarda ulttyq (mem­lekettik), aımaqtyq jáne salalyq deń­geıde bolmys qubylystarynyń keńis­tiktik ornalasýy, qasıetteri, baılanystary men ýaqyttyq ózgeristeri grafıkalyq túrde beınelengen. Úsh tomnan turatyn jınaqta elimizdiń tabıǵaty, halqy, ekonomıkasy, saıası-ákimshilik qurylymy men ekologııalyq jaǵdaıy jan-jaqty sıpattalǵan.

Atlastyń 118 kartadan quralǵan birinshi tomy aqparatqa asa baı ári Qazaqstannyń tabıǵı jaǵdaıy men resýrstaryn qabyldaýǵa jeńil áserli kórkem kartografııalyq túrde beril­gen. «Geofızıkalyq jaǵdaıy, tektonıka, seısmıkalylyq» bóliminde Qazaq­stannyń jer qyrtysy qurylymy men erekshelikteri, onymen qosa, qazirgi zamanǵy dınamıkasy jaıly sońǵy jańa túsinikter beınesin tapqan. Jer silkinisi oshaqtary jáne seısmıkalyq aýdandas­tyrý kartasy elimizdiń seısmıkalyq jaǵdaılaryn túgeldeı eskere otyryp qurastyrylǵan.

Stratıgrafııa, lıtologııa jáne petrologııanyń zamanaýı málimetterimen dáldengen Qazaqstannyń geologııalyq qurylymy men mıneraldyq-shıkizat­tyq negizine kóp kóńil bólingen. Qazaq­stannyń geologııalyq tarıhyndaǵy naqty ken oryndarymen baılanysty bolyp keletin iri kezeńder sıpattalǵan. Kaspıı teńiziniń jaǵalaý bederi men qaırańynyń kelbeti, qalyptasýy jáne damýy qarastyrylǵan.

Atlasta sońǵy jyldarda ózektiligi arta túsken sý resýrstarynyń kólemi men sapasyn baǵalaý máselelerine tereń nazar aýdarylǵan, jer asty men jer betindegi barlyq tabıǵı sýlar jan-jaqty zerdelengen. Ásirese, ózender aǵyndylary resýrstary jaıly materıaldardyń qun­dylyǵy joǵary, oǵan qosa, ózen­derdiń gıdroenergetıkalyq áleýeti de baǵalanǵan. Kaspıı, A ral, Balqash jáne Alakól sýqoımalarynyń damý dınamıkalary túpkilikti saralanǵan. Jer asty sýlary alaptary boıynsha gıdrogeologııalyq tolyqqandy kartalar daıyndalǵan. Klımattyq jaǵdaılarǵa jan-jaqty nazar aýdarylǵan.

Klımattyq jáne orografııalyq erek­shelikterine baılanysty qalyptasqan Qazaqstannyń kúrdeli topyraq jamyl­ǵysy, alýan túrli ósimdik jáne janýar­lar álemi jaıly aýqymdy aqparatty Ulttyq Atlastyń sáıkes kartalarynan alýǵa bolady.

Búgingi tańda, ornyqty damý ózara baılanysty ári táýeldi ekonomıka, áleýmettik sala jáne ekologııa syndy úsh tirekpen negizdeletini belgili. Júıelilik pen sebep-saldarlyq osy prınsıp, sáıkesinshe 116 jáne 119 kartadan turatyn QR Ulttyq Atlasynyń ekinshi jáne úshinshi tomdarynda aıqyn kórinis tapqan.

Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­dentiniń «Qazaqstan 2050» Joldaýynda adam, onyń densaýlyǵy, qaýipsizdigi men amandyǵy eldiń basty baılyǵy sanalatyndyǵy basa aıtylǵan. Osyǵan oraı, Atlastyń ekinshi tomy jańa myń­jyldyqta Qazaqstanda bolyp jat­qan demografııalyq úderisterdi zert­teýge arnalǵan. Demografııalyq jaǵdaıdyń jan-jaqty sıpattamasy berilip, jumyspen qamtamasyz etý, ekonomıkalyq belsendilik máseleleri tolyq qarastyrylǵan.

Qazaqstannyń aýmaqtyq jáne jeke aımaqtarynyń damýy josparynda áleýmettik salany damytýǵa aıryqsha nazar aýdarylǵan. Ǵylymı jáne mádenı-aǵartýshylyq mekemeler, halyqtyń baspasóz basylymdarymen, aqparat jáne baılanys quraldarymen qamtamasyz etilýi kórneki túrde kórsetilgen.

Sońǵy 10 jylda Qazaqstannyń ındýstrıaldyq damýy bazalyq keshender boıynsha da, iri, orta jáne shaǵyn bıznes kásiporyndary boıynsha da turaqty oń sıpat aldy. Áńgime ózegine aınalyp otyrǵan eńbekte Qazaqstan ónerkásibiniń jetekshi salalary bolyp tabylatyn munaı, gaz, kómir, temir keni, hımııa, qara jáne tústi metallýrgııa, mashına jasaý, jeńil jáne tamaq ónerkásipterine sıpattama berilgen.

Atlasta Qazaqstan táýelsizdik alǵan jyldardan keıin úlken ózgeristerge ushyraǵan aýyl sharýashylyǵyna keń oryn berilgen. Respýblıkada kóliktiń róli kúnnen kúnge ósýde.

Týrıstik klasterdi damytýǵa ekinshi tomda qarastyrylǵan rekreasııalyq resýrstar men týrızm negiz bola alady. Qazaqstannyń tarıhy men arheologııasy máselelerine arnalǵan bólim de úlken qyzyǵýshylyq týǵyzady. Mun­da, adamzattyń Qazaqstan aýma­ǵyn sonaý tas dáýirinen bastap qonys­tan­ǵany, al ońtústik aýdandar ejelden otyryqshylyq eginshilik pen qala mádenıetiniń ortalyqtary bolǵany kórsetilgen.

Atlasta Qazaqstannyń 14 oblysynyń ekonomıkasy men áleýmettik salasyna aıtarlyqtaı mańyzdy oryn berilgen. Sonymen birge, atlastyń biraz bólimderi álemdik qoǵamdastyq uıymdar tolyǵymen moıyndaǵan respýblıkamyzdyń syrtqy baılanystaryna arnalǵan.

Halyqtyń ómir súrý deńgeıin anyqtaýshy Qazaqstannyń shyǵý tegi men ózektilik dárejesi ártúrli qazirgi ekologııalyq máseleleri úshinshi tomdaǵy kartalar serııasynda kórinis tapqan. Kartografııalyq túrde klımatpen, sý aǵyndarymen, eoldyq úderistermen, jer bederi jáne geologııalyq jynystardyń quramymen baılanysty qubylystar beınelengen.

Eńbekte Qazaqstannyń búkil 14 oblysynyń ekologııalyq jaǵdaıy qarastyrylǵan. Tabıǵı ortanyń kúıin anyqtaý úshin aýmaq birligi retinde ákimshiliktik aýdandar men qalalyq ákimshilikterge qarasty aýmaqtar alyn­ǵan. Ekologııalyq jaǵdaı, kórsetkish­terdiń 20 toby boıynsha jeke baǵalaýlar­dy qamtıtyn bes baldyq shkala boıynsha anyqtalǵan.

Qazaqstannyń Ulttyq Atlasyna engen negizgi kartalardyń, qosymsha qımalardyń, dıagrammalar men sýretterdiń tereń oılastyrylǵandyǵyn erekshe atap ótkim keledi. Kartalardyń kompıýterlik rásimdelýi keremet, polıgrafııalyq daıyndalýy álemdik standarttardyń deńgeıinde.

Atlastyń eń bir mańyzdy jetistigi, ondaǵy kóptegen geografııalyq ny­sandarǵa tarıhı ataýlarynyń qaıta­ry­lýy der edim, qazaqsha ataýlardy orys tiline aýdarǵan kezde jiberilgen kóptegen translıterasııalyq qatelikter túzetilgen.

Mundaı kópqyrly jáne birtutas ǵylymı týyndyny jaryqqa shyǵarý Qazaqstannyń jetekshi ǵalymdarynyń orasan zor eńbegin talap etti. Joǵaryda aıtylǵannyń barlyǵy Mańǵystaý oblysynyń Atlasyna da qatysty, sebebi, ol da respýblıkalyq sııaqty, qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde ja­rııa­lanǵan jáne aımaqtyń qazirgi ta­bıǵaty, halqy, ekonomıkasy jáne máde­nıeti týraly maǵlumat beretin tolyq jáne birtutas jınaq, sonymen birge, qur­lyq pen teńizdiń ekologııalyq jaǵ­da­ıyna baılanysty shıelenisti máse­lelerdi de qamtıdy. Bul Atlas ejelgi tarıhy men jarqyn damý keleshegi bar ólkeniń biregeı tabıǵı jáne áleýmettik- ekonomıkalyq jaǵdaılaryn tereń zert­teýdi qajet etetin ákimshilik, jospar­lyq jáne jobalyq uıymdar, ónerká­siptik jáne aýylsharýashylyqtyq mekemeler, ǵylym jáne bilim júıesi úshin uzaq ýaqyt boıy paıdalanýǵa bolatyn 212 taqyryptyq kartadan quralǵan.

Tótenshe jaǵdaılar Atlasy halyqty, tabıǵı jáne sharýashylyq nysandaryn qorǵaý máselelerin josparlaý jáne basqarýdy kartamen qamtamasyz etip, ómirlik qajetti baǵyttyń memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa septigin tıgizedi.

Sonymen, avtorlar ujymynyń basshylyǵymen Qazaqstanda biregeı ǵylymı týyndy jasaldy. Atlastyq kartografııa konsepsııasy: ulttyq, salalyq jáne aımaqtyq atlastar bizdiń respýblıkamyzdyń atlastyq kartalaryn qurastyrýǵa ǵylymı negiz bolyp, ony álemniń jetekshi elderiniń aldynda kartografııalyq derjavaǵa aınaldyrdy.

Usynylyp otyrǵan atlastyq kartografııanyń tujyrymdamasy «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq Atlasy», «Mańǵystaý oblysynyń Atlasy» men «Tabıǵı jáne tehnogendik qaýipter men tótenshe jaǵdaılar Atlasyn» qurastyrýdyń teorııalyq-ádisnamalyq jáne ádistemelik tásilderin obektıvti túrde aıqyndap tur.

Atlastyq taqyryptyq kartalar kóp eńbek pen yqtııattylyqty qajet etetin dalalyq zertteýler. Jerdi ara­qa­shyqtyqtan zerdeleý ádisteri men baspaǵa ázirlenetin kartalardyń avtorlyq maketterin kameraldyq karto­grafııalyq daıyndaý men redak­­sııalyq túzetýlerdi engizýdiń nátıjesi bolyp tabylady.

Osy irgeli jumysty ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Qazaqstan Respýb­­lıkasynyń Memlekettik syılyǵyn alýǵa ábden laıyqty dep sanaımyz.

Sultanbek QOJAHMETOV,

Qazaqstan Respýblıkasy UǴA akademıgi, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor.