Táýelsizdikke daıyndyq qalaı júrdi?

Bir nárse aıqyn. KSRO Joǵary bıligi memlekettiń strategııalyq saıasatyna qazaq tárizdi ulttardyń ókilderin aralastyrǵysy kelmegen.

KSRO-nyń dáýreni júrip turǵan kezde Damask qalasyndaǵy ál-Farabı babamyzdyń basyna Quran oqyp qaıtqan qazaq dıplomaty Saılaý Batyrshauly bizben áńgimesinde aıtqandaı, Kreml eshqashan syrtqy saıasatqa, Syrtqy ister mı­nıs­trliginiń, Qorǵanys mınıs­tr­­liginiń Memlekettik qaýipsiz­dik komı­te­ti­niń jáne Ishki ister mınıs­tr­l­­­i­gi^­niń jumysyna basqa ult­tar­dy aralastyrmaýǵa tyrysty. Ka­dr­­lar­dyń basym bóligi orystar men belarýs, ýkraın bolyp keldi. Odaq­tas respýblıkalarǵa, tipti Keńes Oda­ǵy­ny­ń syrtqy saıasaty, shet memleketter týraly kitaptar shyǵarýǵa ruqsat berilmegen.

– KSRO Syrtqy ister mınıstrli­gin^­de bes myńnan astam adam jumys istedi, sonyń úsh myńy dıplomat edi. Al sol dıplomattardyń ishinde nebári 8-9 qazaq boldy, onda da olardy eń joǵary qyzmeti keńesshige deıin ósirip, 60 jasta zeınetkerlikke jiberedi. Osylaısha 70 jyldyń ishinde bar bolǵany eki-aq qazaq elshi dárejesine jetti, onyń biri – elshi dárejesinde Saýd Arabııasynda  qyzmet istegen Názir Tórequluly. Ol elge oralǵannan keıin sen musyl­man­dyqqa berilip kettiń dep jazala­nyp, atylyp ketti. Ekinshi elshi – Málik Fazylov boldy. Keńes kezin­de odan basqa qazaqtardan birde-bir elshi shyqqan joq. Birinshi kezekte orystar, sodan keıin ýkraın, belarýs, kavkazdyqtar boldy. Qazaqstan bul jaǵynan kenjelep qaldy. Osy turǵydan alyp qaraǵanda, Keńes Odaǵy kezinde, 1944 jyly Qazaqstanda Syrtqy ister mınıstrliginiń qurylýyn KSRO-nyń BUU-daǵy salmaǵyn kúsheıtýge baǵyttalǵan kezekti bir sharasy dep qabyldaǵan durys, – deıdi Saılaý Batyrshauly.

1960 jyldardyń basynda Qytaı qazaqtarynyń kóshi bastaldy: qytaı­tanýshy ǵalym Murat Áýezov osy bir tarıhı oqıǵalardy qazaq dıp­lo­ma­tı­ıasynyń tarıhymen baılanystyra qaraýymyzdy ótinedi. «Basqasha múmkin emes. Tarıhı qujattar Más­keý nemese Beıjiń arhıvterinde saqtalyp qalýy ábden múmkin. Sebebi 1944-1960 jyldar arasynda Qazaq KSR-niń syrtqy saıasatynyń jan-jaqty jumys isteýine múmkindikter boldy. Al halyqaralyq dıplomatııa tarıhynda usaq-túıek is-sharalarǵa deıin hattama toltyrylady», deıdi Murat Áýezov bizben áńgimesinde. Biraq ol ortalyqqa unamady.

 1960 jyldardan bastap syrtqy ister mınıstrlikteriniń quzyretteri aıaq astynan shekteletini belgili bolyp, Ortalyq Komıtettiń nemese mádenıet, bilim-ǵylym mınıs­trlik­te­ri­niń syrtqy saıasat bólimi deńgeıine túsirildi. Tipti 1944 jyly KSRO basshylary buıryǵymen Syrtqy ister mınıstri bolǵan Tólegen Tájibaev Almatydaǵy joǵary oqý ornynyń rektory mindetine tómendetilip, Syrtqy ister mınıstrligi laýazymyn qoǵamdyq jumys deńgeıinde atqarǵan.

Syrtqy saıasattaǵy bul únsizdik 1990 jyldarǵa deıin jalǵasty. 1990 jyldardan bastap syrt elderde júrgen qazaq dıplomattary elge ora­lyp, syrtqy saıasatqa bel sheship ara­lasa bastady. Bulaı dep kesip aıtýy­myzdyń salmaqty sebebi bar. Osy maqalany daıyndaý barysynda 1991 jyly qazan aıynda «Lenınskaıa smena» gazetinde jarııalanǵan «BUU-ǵa múshe bolý: Qııal ma, álde shyndyq pa?» degen maqala nazarymyzdy erekshe aýdardy. Maqalanyń tapsyryspen jazylǵany, «Qazaq KSR-iniń BUU-ǵa múshe bolýy – ýtopııa. Syrtqy ister mınıstri orynbasarynyń el atynan bulaı dep málimdeýine negiz joq» dep kesip-piship aıtylǵan jaıtty múldem umyttyryp jiberýge tyrysqany baıqalady. Oǵan sebep te joq emes.

1991 jyldyń qazany – KSRO taǵdyryna núkte qoıylmaǵan, KSRO quramynda júrgen kezimiz. Biz munyń sebebin sol kezde Syrtqy ister mı­­nı­s­­triniń orynbasary bolǵan Saılaý Batyrshaulynan surap-bildik: «Qa­zaq­stan táýeldi bolatyn memleket qalmaǵandyqtan ǵana ózin táýelsiz el dep jarııalaýǵa májbúr boldy» degen pikirmen múldem kelispeımin. Sebebi 1990-jyldardan bastap Elbasy Nursultan Nazarbaev alys-jaqyn shetelderde júrgen qazaq dıplomattaryn elge shaqyra bastady: Keńestik dıplomatııanyń mektebinen ótken dıplomattar Qasym-Jomart Toqaev, Erlan Ydyrysov, Bolathan Taıjan, Baǵdad Ámireevter bastaǵan 11 qazaq dıplomaty elge oraldy.

Prezıdent Nazarbaev Qazaqs­tan­nyń geosaıası múmkindigin álemge ta­nys­­tyrý jaıly shuǵyl tapsyrma berdi. Táýelsizdik alatynymyz da, BUU-ǵa múshe bolatynymyz da 1990- jyldardyń bas kezinde belgili bol­ǵan edi.

Táýelsizdigimizdi jarııalaǵan birer saǵat ishinde alystaǵy AQSh-tyń, baýyr el Túrkııanyń bizdi táýelsiz el dep tanýyna KSRO mektebinen ótken qazaq dıplomattary kóp eńbek etti. Árıne, bul jumystar asa qupııa jaǵdaıda júrgizildi. Sebebi syn saǵattarda eldiń bolashaǵy jolynda eńbek etken erleriniń esimi belgili bolýy shart emes edi. Odan bólek, dıplomatııa tarıhy jarııalylyqty kótermeıdi. Sondyqtan men «táýelsiz qazaq eli dıplomatııasynyń tarıhy taza aq paraqtan bastaldy» degen birjaqty pikirlermen kelispeımin», degen dıplomat 1991 jyly Keńes Odaǵynyń telegraf agenttiginiń tilshisine (TASS) bergen suhbatymen faks arqyly tanysýǵa múmkindik berdi. Suhbat BUU men Qazaq KSR arasyndaǵy baılanystardyń aldaǵy múmkindigi týraly syr shertedi. Máskeýlik tilshiniń «Qazaq KSR-i men AQSh arasyndaǵy baılanys jaıly ne aıtasyz? AQSh-tyń Memlekettik hatshysy Dj. Beıker Almatyǵa ne úshin kelip ketti?» degen qıturqylaý suraǵyna: «AQSh-tyń syrtqy saıa­sat vedomstvosy basshysy men biz­diń Prezıdentimiz Nursultan Nazar­b­aevtyń Almatydaǵy kezdesýi álem­niń nazaryn ózine aýdardy. Aldaǵy ýaqytta Dj. Beıker myrza Almatyǵa taǵy keledi. Men sóz sońynda Qazaqstannyń BUU-ǵa táýel­siz el retinde múshe atanýdyń kezi keldi. Biz BUU-ǵa baılanys­ty barlyq málimetterdi Máskeý arqy­ly ǵana alyp otyrdyq. KSRO ha­lyq­tyq depýtattardyń sezinde qa­byl­danǵan «Odaqtyq respýblıkalar halyqaralyq qatynastarǵa tikeleı qatysýǵa quqyly» degen sheshiminen keıin men Nıý-Iorkte Qazaqstannyń táýelsiz memleket retinde BUU-ǵa ený máselelerin zert­tep, osy máselelerge qatysty birqatar sheteldik delegattarmen pikir almastym. Jalpy alǵanda, Qazaqs­tannyń egemendi el retinde BUU-ǵa múshe bola alatynyna kóz jet­kizdim» dep jaýap bergen.

Dıplomattyń bul jaýaby Elba­sy­men kezdesýden keıin berilgeni daýsyz. Arada 52 kún ótkende, 1991 jyly 16 jeltoqsanda Qazaqstan táýel­sizdigin jarııalady.

 Qysqa merzimde syrtqy saıasat vedomstvosynyń zańnamalyq qujattary jasaldy. 1992 jyly 2 shildede «Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrligi týraly», «Qazaqstan Respýblıkasy elshiligi týraly», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Tótenshe jáne О́kiletti ókiliniń ne­giz­gi mindetteri men quqyqtary tý­ra­ly» Qazaqstan Prezıdentiniń Jar­ly­ǵy shyqty.

Resmı derekter táýelsizdikti ja­rııa­­­laý­ǵa daıyndyq – 1990 jyly, Tuńǵysh Prezıdentti saılaǵan kúnnen bastalǵanyn aıtady. Qazaq dıplo­mattary sol kúnnen bastap aıdaı álem aldynda qazaq eliniń ın­ves­tı­sııalyq tartymdylyǵyn tanytý úshin jumys júrgizdi. Shetel ınvestorlarynyń betin elge bur­ǵan jáne kelisimsharttarǵa deıin qyrýar jumystardy atqarǵan dıplo­mat­ta­ry­myz­dyń eńbegi memleket tarapynan baǵalanýy tıis.

ALMATY