Qudaıbergen Tólepuly 1959 jyly О́zbekstan Respýblıkasy, Jyzaq oblysy, burynǵy Oktıabr aýdanynyń Tımırıazev atyndaǵy keńsharynda týǵan. Almaty halyq sharýashylyq ınstıtýtyn ekonomıst mamandyǵy boıynsha bitirdi. Eńbek jolyn 1982 jyly oblystyq normatıvtik zertteý stansasynda agronom-ekonomıst bolyp bastady. 1983-1984 jyldary Keńes áskeri qatarynda qyzmet etti. 1986-1988 jyldary О́zbekstan Respýblıkasy Jyzaq oblysynyń Farysh aýdanyna qaraıtyn Qyzylqum keńsharynda bas esepshiniń orynbasary, Almaty qalasyndaǵy Geodezııalyq zertteý kásipornynyń topografııa-geodezııalyq jumystary boıynsha jumysshysy, «Kazbytradıotehnıka» óndiristik birlestiginiń revızory, «Garant» óndiristik birlestiginiń revızory, aǵa revızory, «Eńbek» kooperatıviniń esepshisi bolyp qyzmetter atqardy. 1988-1992 jyldary Almaty qalasyndaǵy «Rıtm» jastar ǵylymı-tehnıkalyq shyǵarmashylyǵynyń Moskva aýdandyq ortalyǵynyń bas esepshisi, «Sabaz» KJK-iniń dırektory, «Sentrbank» bank fılıaldarynyń dırektory, 1998-2012 jyldary «Shardara sý elektr stansasy» aksıonerlik qoǵamynyń qurylymyndaǵy dırektory jáne tóraǵasy, Ońtústik Qazaqstan oblystyq máslıhatynyń úshinshi, tórtinshi jáne besinshi shaqyrylymdarynyń depýtaty bolyp saılanyp, 2012-2016 jyldary Ońtústik Qazaqstan oblystyq máslıhatynyń hatshysy, 2016 jyldan bastap Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty bolyp qyzmet etip keledi.
Shardaralyqtar Qudaıbergen Tólepulyn osy óńirdiń tól perzenti sanaıdy. Alyp kásiporyndy 14 jyl boıy jemisti basqara júrip, ol shejireli aımaqtyń tynys-tirshiligimen de jete tanysty. Oblystyq máslıhatqa depýtat bolyp saılanǵan jyldary aýdannyń áleýmettik-ekonomıkalyq ahýalyn jaqsartý jolynda kóptegen ıgi isterdi júzege asyrdy. Halyqqa qýat kózin úzdiksiz syılap kele jatqanyna jarty ǵasyrdan asyp bara jatqan «Shardara sý elektr stansasy» mekemesinde óziniń jarqyn qoltańbasyn qaldyra bildi.
– Syr boıyndaǵy «Shardara sý elektr stansasy» mekemesin basqarýdy usynǵan kezde oılanbastan kelisim berdim. Birinshiden, meni sol óńirden shyqqan soń Aral teńiziniń qurǵap bara jatqan problemasy alańdatýshy edi. Ekinshiden, bıznestiń tıimdiligin arttyrýdaǵy ózimde bar tájirıbemdi elimiz úshin irgeli de mańyzdy obekt – ońtústiktegi kóp jyldyq dańqty tarıhy bar úlken sý elektr stansasynda qoldansam dedim. Syrdarııanyń tómengi aǵysyndaǵy, eń áýeli Qazaqstandaǵy aýyl sharýashylyq jerlerin ırrıgasııalaý men melıorasııalaý maqsatynda salynǵan Shardara sý qoımasyndaǵy sýdy retteý problemalary maǵan jaqsy málim edi, – dep eske alady ekonomıst-qarjygerlikten energetıka salasyna bet buryp kelgen kezin Qudaıbergen Tólepuly.
Stansanyń tynys-tirshiligimen jaqsylap tanysyp alǵan soń Qudaıbergen Tólepuly alǵashqy jumysyn ekonomıkadan, ıaǵnı elektr energııasyn satý júıesinen, ony bólip berýden, kásiporynnyń birden-bir jalǵyz taýary – óndirilgen energııaǵa aldyn ala tólemaqy engizýden bastaýdy uıǵardy. Qarjylyq ahýaldy túzetýde bank salasynda qyzmet atqarǵan jyldardaǵy jınaǵan tájirıbeleri kóp kómegin tıgizdi. Birinshi kezekte elektr energııasyn satyp alý-satý kelisim-shartyn jańa tıpte jasady. Onda tólem jasaýdyń mindetti túrde kepildigi bolýǵa tıis. Biraz jyldan beri aldyn ala qarjy tólemeı-aq elektr qýatyn alyp kelgen jáne paıdalanǵan energııasy úshin aılar boıy taǵy da tólemeı júre berýdi ádetke aınaldyryp alǵan uıymdar bastapqyda renish bildirgenimen, keıinnen túsindi. Kez kelgen taýar sııaqty elektr energııasy úshin de óz ýaqytynda ótemaqy tóleý qajet ekendigin, ol úshin toqty da únemdep, qunttap jumsaǵan jón ekendigin uǵyna bastady. Osylaısha kásiporynnyń jaǵdaıy jaılap túzele bastady. Qarjy jaǵy jónge qoıylysymen qyzmetkerlerdiń ózderine degen senimderi arta tústi. Jańashyl basshy mekeme qyzmetkerleriniń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa, sonyń ishinde 60-shy jyldary salynǵan ákimshilik, qyzmettik ǵımarattardaǵy tozyǵy jetken jáne qoldanystan qalyp bara jatqan jıhazdardy túgeldeı aýystyrýdy qolǵa aldy. Kóp ótpeı-aq, ınterer túgeldeı jańartylyp, qazirgi zaman talabyna saı jıhazdarmen, qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etildi. Osynyń bári de adamdardyń kóńil-kúılerine, olardyń jumysynyń sapasyna oń áserin tıgizdi. Qudaıbergen Erjannyń óziniń úlgi kórsetýimen munda salamatty ómir saltyn ustanatyndar qatary kóbeıdi. Ofıstegi jańadan qoıylǵan tennıs stolyna, basqa da jattyǵý zaldaryna jastar ǵana emes, aǵa býyn ókilderi jınalyp, sportty jandaryna serik ete bastady. Mekeme qyzmetkerleriniń balalaryna arnap taekvon-do sport klýbyn ashyp, iske qosyp bergen de Qudaıbergen Tólepuly boldy. Arnaıy aldyrǵan jattyqtyrýshyǵa 80 bala jazylyp, olar úsh aýysymda jattyǵyp júrdi. Keıinnen munda qalanyń ózge balalary da kelip jattyǵatyn boldy. Qazirgi tańda Shardara aýdanynyń taekvondoshylary álemdik deńgeıdegi jarystarǵa qatysyp, jeńis tuǵyrynan kórinip júrse – osy mekemeden bastaý alǵan ıgi tirliktiń jemisi dep aıtqan bolar edik.
Qudaıbergen Tólepulynyń kásiporyn qyzmetkerlerine, basqa da azamattarǵa jasaǵan ıgi isterin kóptep keltirýge bolady. «Shardara sý elektr stansasy» AQ-y basqarma tóraǵasynyń qarjy-ekonomıkalyq máseleleri jónindegi orynbasary Ádilhan Úsipbek bylaı deıdi:
– Qudaıbergen Tólepuly bizdiń mekemeniń tizginin qıyn kezeńde qolǵa aldy. Ol kisiniń ómir kórgen tájirıbesi men kásibı sheberliginiń arqasynda kóptegen máseleler oń sheshimin taýyp otyrdy. Atap aıtar bolsam, birinshi kezekte bizden elektr energııasyn alatyn uıymdar ýaqtyly tólem tólep otyratyn jaǵdaıǵa jetti. Áleýmettik jaǵdaıymyz kúrt jaqsardy. Máselen, Qudaıbergen Tólepulynyń uıytqy bolýymen jumysshylar ashanasy ashyldy. Ondaǵy mekeme qyzmekterlerine beriletin túski astyń 70 paıyzyn kásiporyn óz esebinen tóleıdi. Jumysshylar kúndelikti jumys aýysymynan shyqqan soń tegin paıdalanatyn monsha men jýynatyn sebezgiler salyndy. Qyzmetkerlerdiń sanatorıı-kýrorttyq emdelýi men demalysyna ishinara tólem jasalyp otyrdy, ıaǵnı, bul 90 paıyzyn mekeme tólep beredi degen sóz. Uly Otan soǵysynyń jáne aýǵan soǵysynyń ardagerlerine, ózimizdiń energetıka salasynda qyzmet atqaryp, zeınetke shyqqan ardagerlerimizge, halyqtyń meılinshe turmysy tómen bóligine materıaldyq kómekter kórsetilip otyrdy. 2003 jyly kórshi Jambyl oblysynda zilzala oryn alyp, oǵan búkil el bolyp kómek qolyn sozǵan kezde jurtshylyq umytpasa kerek. Minekı, sondaı el basyna kún týǵan aýyr sátte alǵashqylardyń biri bolyp «Shardara sý elektr stansasy» mekemesi Qulan aýylyna attanyp, 2 páterlik turǵyn úı salyp berdi. Osy jumystardyń barlyǵy da Qudaıbergen Tólepulynyń tikeleı qolǵa alýymen uıymdastyryldy. Búgingi tańda Parlament tórinde otyryp halyqtyń muń-muqtajyn sheshý jolynda aıanbaı eńbek etip kele jatqan áriptes-aǵamyz Qudaıbergen Erjanǵa 60 jasy qutty bolsyn deı otyryp, denine saýlyq, otbasyna amandyq tileımin...
Taza júrip, adal eńbek etken adamdy abyroı men baq ózi izdep taýyp alady. Qudaıbergen Tólepulynyń sý elektr stansasyndaǵy tynymsyz eńbegi men izdenisteri kóp ótpeı-aq óz nátıjesin berdi. 2005 jyldyń qorytyndysymen «Shardara sý elektr stansasy» aksıonerlik qoǵamy Qazaqstan Respýblıkasy boıynsha «Eń úzdik salyq tóleýshi» bolyp tanyldy. Osy jyly Astanada ótken saltanatty sharada elimizdiń sol kezdegi Qarjy mınıstri Natalıa Korjova «Shardara sý elektr stansasy» aksıonerlik qoǵamynyń basqarma tóraǵasy Qudaıbergen Erjanǵa dıplom men estelik medaldi tabys etti. Munan keıingi jyldary kásiporynnyń qarjy-ekonomıkalyq kórsetkishteri jyldan-jylǵa qarqyndy ósip otyrdy. Atap aıtar bolsaq, 2005 jyly sý elektr stansasynyń taza paıdasy 42,645 mln teńgeni qurasa, 2010 jyly bul kórsetkish 28 esege ósip, taza paıda 1 216,8 mln teńgeni qurady. El bıýdjetine salyq tóleý de osy dárejede boldy. 2005 jyly memleketke 81,9 mln teńge salyq tólense, 2010 jyly 573,1 mln teńge salyq tólendi, ıaǵnı 7 esege ulǵaıdy. Qyzmetkerlerdiń ortasha aılyq eńbekaqysy 2005 jyly 58917 teńge bolsa, 2011 jyly 106775 teńgege artty.
Sý elektr stansasyndaǵy taǵy bir eleýli oqıǵa 2010 jyly boldy. Elektr stansasy paıdalanýǵa berilgen 1967 jyldan keıin arada eki jyl ótkende, ıaǵnı 1969 jyly sý qoımasynda sýdyń asa mol jınalǵan kezinde 648,1 mln kVt/saǵat elektr energııasyn óndirip, eń joǵarǵy kórsetkishke qol jetkizgen bolatyn. Bul rekordtyq kórsetkish 41 jyldan keıin jańartyldy. Osy ýaqytqa deıin eski jabdyqtarmen jumys atqaryp otyrǵan «Shardara sý elektr stansasy» mekemesi óz tarıhynda tuńǵysh ret 670,5 mln kVt/saǵat elektr energııasyn óndirdi. Árıne bul kórsetkishke basqarma tóraǵasy Qudaıbergen Erjannyń bilikti basshylyǵymen stansanyń jaqsy retke qoıylǵan jumysy negizinde jáne kásiporyn qyzmetkerleriniń sheberlikteri arqasynda qol jetkizildi.
Saǵatyna 100 Mvt elektr qýatyn óndiretin kásiporynda qazirgi tańda jańǵyrtý jumystary aıaqtalý ústinde. Búginge deıin 3 agregat jańǵyrtylǵan bolsa, kelesi jyldyń aqpan aıynda 4-shi agregat paıdalanýǵa beriledi dep josparlanýda. Sheteldik kompanııalardyń ozyq tehnologııasy negizinde júzege asyrylyp jatqan jańǵyrtý jumystary tolyq aıaqtalyp shyqqan kezde kásiporyn qýaty 126 Mvt-qa artpaq. Osynaý «Shardara sý elektr stansasy» aksıonerlik qoǵamynyń tehnologııalyq jabdyqtaryn jańǵyrtý jobasy da Qudaıbergen Erjannyń jeke bastamasy edi. Sebebi, stansanyń negizgi agregattarynyń tozýy basty problemaǵa aınalǵaly qashan. Kúrdeli jóndeý kórmegen stansa óziniń kepildik merziminen jıyrma jyl artyq jumys istep kele jatqanyn jasyrýǵa bolmas. Mekeme jumysshylary eski jabdyqtardy jamaýmen áýrege túsip jatqandary. Stansany túbegeıli jańǵyrtý qajettiligi kún tártibindegi ózekti de ótkir másele edi. 2007 jyly Qudaıbergen Tólepulynyń qolǵa alýymen jańǵyrtý jumystarynyń ınvestısııalyq baǵdarlamasy jasaldy. Bilikti basshynyń tereńnen taldap, búge-shigesine deıin muqııat eseptep usynǵan jobasynyń negizinde repsýblıkalyq baǵdarlamalarǵa engizildi. Atap aıtar bolsaq, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2010 jylǵy 19 naýryzdaǵy №958 Jarlyǵymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýynyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy jáne Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2010 jylǵy 14 sáýirdegi №303 Qaýlysymen bekitilgen 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq ındýstrııalandyrý kartasy aıasynda «Shardara sý elektr stansasy» aksıonerlik qoǵamynda jańǵyrtý jumystary júrgizildi. Jobany júzege asyrýǵa halyqaralyq tenderdiń jeńimpazy – Germanııa-Avstrııalyq «Andrıts Gıdro GmbH» kompanııasy tartyldy.
«Er qadirin – el biler» degendeı, Qudaıbergen Erjan týraly sóz qozǵalǵanda shardaralyq azamattar tek jaqsy pikirlerin aıtady.«Abyroı degenimiz – sen týraly basqa bir adamnyń jaqsy pikiri» degenniń bir dáleli de osy bolsa kerek. Aýdandyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Toqsanbaı Berdibekov aǵamyz:
– Aýdandyq máslıhatqa hatshy bolyp júrgen kezimde Qudaıbergen Tólepulymen tanysyp, qyzmet babynda aralasyp kettik. Iskerlik qabiletimen kópke tanylǵan azamatqa halyq ta senim bildirip, oblystyq máslıhatqa birneshe márte depýtat etip saılady. Oblystyq máslıhattyń depýtaty bolyp júrgen kezinde de, oblystyq máslıhattyń hatshysy bolyp júrgen kezinde de Shardaraǵa udaıy qamqorlyq tanytyp, mańyzdy degen salalarǵa qarjy bóldirtip otyrdy. Ol kisiniń yqpalymen aýdanymyzda kóptegen áleýmettik nysandar boı kóterdi. Qazirgi tańda da Májilis depýtaty retinde halyqtyń arasyna kóp baryp, tynys-tirshiligimen tanysady. Aldymen ózi eńbek etken bizdiń óńirge kelip, eldiń jaǵdaıyn kóredi. Shardaralyqtar barlyq ýaqytta da Qudaıbergen Tólepulyn zor qurmetpen qadirleıdi – deıdi.
Aýdandyq máslıhattyń hatshysy Bultbaı Mútálıev Qudaıbergen Erjannyń halyqtyń turmys-tirshiligin jaqsartý jolyndaǵy eńbekteri ushan-teńiz ekendigin aıtady.
– Men qalaǵa ákim bolyp turǵan kezimde Qudaıbergen Tólepulymen tyǵyz baılanysta boldym. Ol kezde qazirgideı barlyq nárse jetip-artylatyn zaman emes edi. Qarapaıym ǵana kommýnaldyq sharýalardy retteýge tehnıka tappaı qınalatyn edik. Sol kezde Qudaıbergen Tólepulynyń járdemin kóp kórdik. Áli esimde, qalanyń 40 jyldyq merekesi atalyp ótetin jyly Qudekeń basqaratyn sý elektr stansasy bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi sheńberinde aýdandyq Mádenıet saraıyn kúrdeli jóndeýden ótkizip berdi. Aýdandaǵy birden-bir rýhanı oshaq sanalatyn Mádenıet saraıyndaǵy qurylys jumystaryn Qudekeń ózi basy-qasynda bolyp, baqylap otyratyn. Oblystyq máslıhattyń hatshysy bolyp júrgen kezinde aýdanymyzda 260 oryndyq sport keshenin saldyrýǵa járdem berdi. Sondaı-aq mektepterdi, teńiz jaǵasynan boı kótergen jańa mýzeı ǵımaratyn saldyrýǵa, sý qoımasy jaǵalaýynan týrızmdi damytý úshin 255 gektar jer bóldirý isinde Qudaıbergen Tólepulynyń úlesi mol. Sodan soń, bul kisi tabıǵatpen etene jaqyn adam. Talaı márte saparlas bolyp, ańǵa shyqqan kezderimiz boldy. Sol kezde qandaı ań bolsyn analyǵyna myltyq oqtalmaıdy. Dál osy Qudaıbergen Erjannyń bastamasymen 2 jyl boıyna úırek, qyrǵaýyl sııaqty qustardy atýǵa moratorıı jarııalanǵanyn bireý bilse, bireý bilmeıdi. Aǵamyzdyń súıegi asyl azamat. Tulǵasyna qarap 60 jasqa toldy degenge senbeısiń. Qudaıbergen Tólepulynyń qoǵamǵa beretini áli mol, kúsh-qaıraty jalyndaǵan kemel jasqa endi keldi dep aıtamyz, – deıdi Bultbaı Lesbekuly.
Uzaq jyldar boıy aýdan ákimdiginde zańger bolyp qyzmet atqarǵan Úsen Quralbaev aǵamyz Qudaıbergen Erjannyń qolqa salýymen sý elektr stansasyna qyzmet aýystyrǵan azamat. 2000 jyly osy mekemege aýysyp barǵan kezin Úsen Turysbekuly bylaı dep eske alady:
–Kásiporynǵa jańadan kelgen Qudaıbergen Erjan zaman aǵymynyń talaptaryna saı jańashyl áreketter jasaýǵa kirisken kezi edi. Bul mekemeniń ózi óndirgen elektr energııasynyń aqshasyn óndirý óte aýyr bolyp turǵan shaq-tuǵyn. Sol kezdegi aýdan basshysy maǵan stansanyń problemalaryn taldap, hatqa túsirýge kómektes dep jibergen edi (sebebi, mekemeniń zańgeri jumystan bosap ketken eken). Sonda baıqaǵanym, Qudaıbergen Tólepulyna zańgerdiń qajeti joq sııaqty. Ol ózi bárin tereń taldap, bilip otyr. Biraq, birinshi basshy bolǵan soń basqa da sharýalary jetip jatyr. Sonymen, meniń jumysym ol kisige unaǵan bolsa kerek, kútpegen jerden maǵan ózine jumysqa aýysýǵa usynys jasady. Men biraz ýaqyt oılanyp júrip, kelistim. Qudaıbergen Tólepuly ózi jeke dara dırektor bolyp taǵaıyndalsa da, alqaly atqarýshy organ qurýdy qalady. Mańyzdy máselelerdi ózi sheshe bergenshe ortaǵa talqyǵa salyp, bizdiń de pikirimizben sanasýdy jón sanady. Zaman aǵymyn tez uǵynyp, jańalyqqa jany qumartyp turatyn basshymyzdan biz de kóp nárse úırendik, – deıdi.
«Elge etken eńbek esh ketpeıdi». Qudaıbergen Erjannyń qaltqysyz qyzmetin memleketimiz de joǵary baǵalap, birneshe nagradamen marapattady. Atap aıtar bolsaq, joǵary kórsetkishterge qol jetkizgeni, qoǵamdyq jumystarǵa belsendi qatysqany úshin Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen «Qurmet» ordeni jáne «Shapaǵat» medalimen nagradtaldy. «Qazaqstan Konstıtýsııasyna 10 jyl», «Astana qalasyna 10 jyl», «Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigine 10 jyl», «Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigine 20 jyl», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamentine 10 jyl», «Qazaqstan halqy Assambleıasyna 20 jyl», merekelik medaldaryn ıelendi.
Biz bul maqalamyzda Qudaıbergen Tólepulynyń shaǵalaly óńirde atqarǵan jumystaryn ǵana qamtyp óttik. Al oblys pen respýblıka kóleminde jasap jatqan eńbekteri óz aldyna bir tóbe. Kemel jasqa kelip otyrǵan azamattyń denine saýlyq, shańyraǵyna amandyq tileımiz.
Ádil ÁBDIRAMANOV
Túrkistan oblysy,
Shardara aýdany
