Qylmystyq is júrgizýdi jetildirý joldary

Eń aldymen, onda jalpyadamzattyq qundylyqtar, adam quqyqtary men bostandyqtary jáne memlekettiń halyq­aralyq mindettemeleri qurmettelmedi (Qylmystyq kodekstiń normalarynda ıdeologııalyq basymdyqtar tán boldy). Sondyqtan 1997 jyly qabyldanǵan Qylmystyq kodeks adam quqyqtary men bostandyqtarynyń tabıǵı, ajyramas basymdyqtaryna negizdelgen áleýmettik qundylyqtardyń jańa órisin anyqtady.

Memlekettiń qylmystyq saıasatty ońtaılandyrý qylmystyq sot tó­religiniń tıimdi úlgisinsiz múmkin emes. Soǵan oraı qylmystyq-prosestik zań­namany jetildirý aıtarlyqtaı kú­sheıdi. Osynyń barlyǵy qazirgi za­man­ǵy, demokratııalyq, quqyqtyq mem­­leket sıpattamalaryna sáıkes 1997 jylǵy Qylmystyq-prosestik ko­deksiniń qabyldanýynyń negizi boldy. Bul rette zań shyǵarýshynyń ne­gizgi maqsaty – adam men azamattyń tike­leı quqyqtary men bostandyqtary tý­raly konstıtýsııalyq normalardy taný, zańdardyń mánin, mazmuny men qoldanylýyn anyqtaıtyn jáne sot tóreligin qamtamasyz etetin qylmystyq is júrgizý zańnamasyn qalyptastyrý boldy. Osylaısha qylmystyq is júr­gizý kodeksiniń keleshektegi damýy adam qu­qyqtary men bostandyqtaryn sózsiz qor­ǵaýǵa baǵyttalǵan qylmystyq sot tóreliginiń negizge alynatyn qaǵı­dat­tardy odan ári dáıekti júzege asyrýyna tikeleı baılanysty boldy. Sa­rap­­­shylardyń pikirinshe, bul QPK  – qylmystyq prosestiń kontınenttik (aralas) úlgisine jaqyn.

Qazaqstannyń táýelsizdik alǵan sá­tinde respýblıkanyń penıtensıarlyq mekemelerinde 100 myńnan astam adam boldy. Al bizdiń memleket Amerıka Qurama Shtattary men Reseıden keıin «túrme halqynyń» ındeksi boıynsha úshinshi oryndy ıelendi. Oǵan qosa, túzeý mekemeleriniń sottalǵandarǵa toly bolýy tıisti gıgıenanyń bolmaýyna, azyq-túlik jetispeýshiligine, medısınalyq kómektiń nashar kórsetilýine alyp keldi. Bul problemalar óz aldyna,  týberkýlez jáne basqa da juqpaly aýrýlardyń taralyp, túrmelerdegi ólim-jitimniń kóbeıýine ákeldi.

1997 jylǵy Qylmystyq is júrgizý kodeksi qabyldanǵannan beri Qazaq­standa joǵary halyqaralyq stan­darttarǵa jaýap beretin qazirgi za­manǵy qylmystyq sot tóreligi júıesin qalyptastyrý turǵysynan kóp nárse jasaldy. Bul kezeńniń, qylmystyq is júrgizý zańnamasynyń eń mańyzdy artyqshylyqtary mynalar boldy: adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdyń ádiletti ádisterimen qamtamasyz etý; aıyptaý, qorǵaý, isti mán-jaı boıynsha qaraý fýnksııalaryn bólý; taraptardyń naqty básekege qabilettiligi men teńdigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan normalardy ázirleý; sotqa jańa mártebe berý; qylmystyq is boıynsha aldyn ala tergeý prosesin ońtaılandyrý; qylmystyq qýdalaýdyń jarııalylyq qaǵıdatyn shekteý; zańdylyqty dáleldeý máselelerin sapaly túrde jańartý.

Jańa Qylmystyq kodekste shet­elderdiń aldyńǵy qatarly tájirıbesi qoldanyldy, sondyqtan ol kóptegen basymdyqqa ıe boldy.

Qylmys jasaǵan tulǵa jóninde, onyń pozıtıvti tártibi, atap ótsek, is-qımyldyń saldaryn boldyrmaý nemese quqyq qorǵaý organdaryna jasalǵan qylmysty ashýǵa kómek kórsetse, qyl­mystyq jaýapkershilikten bosatý túrleri keńeıtildi.

Sot tóreligin júzege asyrý sapasy, eń aldymen, qylmystyq sot isin uıym­dastyrý men sot organdarynyń táýelsizdigine baılanysty. Bul úshin áserli qylmystyq is júrgizý zańnamasy, tulǵany qylmystyq jaýapkershilikke tartý, sot ádildigin qarastyratyn, qyl­mysty tez áshkereleý maqsatynda ornyqty quqyqtyq mehanızmderdiń ázirlenýi qajet boldy.

Qylmystyq is júrgizý zańnamasyn jetildirýdiń negizgi baǵyttarynyń biri – quqyqtyq saıasat tujyrymdamasymen qylmystyq prosestiń tıimdiligin je­tildirý, onyń ishinde sotqa deıingi is júr­gizý tártibin jeńildetý.

Jańa Qylmystyq is júrgizý ko­deksi tergeýshi sotty engizdi. Kon­s­tı­­­týsııada qarastyrylǵan adam já­ne azamattyń bostandyǵy jáne zań ús­temdigi qaǵıdalary negizinde, tergeýshi sottyń ýákilettikterine kúzet­ke alý sanksııasyn taǵaıyndaý, úı qamaýyn taǵaıyndaý, ýaqytsha qyzmetten shettetý, jaqyndaýǵa tyıym salý, eks­tradısııalyq qamaý, qamaýda ustaýdaǵy merzimin kóbeıtý, kepildik qoldaný, múlikke tyıym salý jatady.

Jaqyn bolashaqta qylmystyq saıasattyń odan ári damýynyń vektorlary ishki prosesterdiń serpinimen, halyqaralyq quqyqtyń jáne ınte­grasııalyq prosesterdiń yqpalymen anyqtalady. Aıta keterligi, qazirgi Qazaqstan álemdik keńistiktiń bir bóligine aınalýda. Bul faktor taıaý bolashaqta quqyqtyq júıege jáne zańnamaǵa túrli quqyqtyq, saıa­sı, ekonomıkalyq jáne qarjy qural­darynyń yqpaly arqyly eleýli áser etetin bolady.

Tatıana EREMENKO,

Qazaqstan Respýblıkasy Zańnama jáne quqyqtyq aqparat ınstıtýty lıngvıstıka ortalyǵynyń ǵylymı qyzmetkeri