Bıznes-ombýdsmen máseleni jalǵyz sheshe almas edi...

Bıznes-ombýdsmen ınstı­týty­nyń jumysyn «Atameken» ult­tyq kásipkerler palatasy tolyq qam­ta­masyz etedi. Aımaqtarda orta­lyq jáne óńirlik deńgeılerdegi bólimshe qyzmetkerleri tartyldy. Túptep kelgende, bul eldiń barlyq kásip­kerlik qaýymdastyǵynyń múd­delerin shoǵyrlandyrý jáne qorǵaý úshin qolda bar resýrstardy utymdy jáne tıimdi paıdalanýǵa múmkindik berdi.

Bizde naqty mindet boldy, ol – kásipkerlerdiń quqyqtary men múddelerin qorǵaý. Bul, eń aldymen, bıznestiń damýyna kedergi kel­tiretin tosqaýyldar, Qylmystyq jáne Qylmystyq-ákimshilik kodeks­terde kezdesetin olqylyqtar, salaýatty básekelestikti jáne otandyq bıznesti damytýǵa kedergi keltiretin barlyq ruqsat berý, lısenzııaǵa qatysty kedergiler men sybaılas jemqorlyq táýekelderi.

Bıznes-ombýdsmen qyzmetimen aınalysqan 4 jyl ishinde biz Qazaq­stannyń barlyq óńirindegi kásip­ker­lermen kezdesýler ótkizdik, jıi ushyrasatyn problemalardy tal­dadyq. Birinshi kezekte sheshilýi tıis máselelerdi kásipkerler ózderi naq­ty kórsetip berdi.

О́tinishterdiń basym bóligi zań­syz qylmystyq is qozǵaý máse­le­si­ne qatysty boldy. Jalpy al­ǵan­da, Qylmystyq kodeks­tiń repres­sıv­tiligine qatysty sha­ǵym­dar sany basym edi. Son­dyqtan biz ekon­omı­kalyq qylmystar bo­ıyn­sha qy­l­mystyq zańnamany izgi­lendirý jáne ony qylmystyq s­ı­pattan aryl­týǵa basymdyq ber­dik. Qazaqstan Táýel­sizdiginiń 25 jyl­dyǵyna oraı ja­salǵan raqym­shy­lyq nátıjesinde 600-den astam bas bos­tandyǵynan aıyrylǵan kásipker­ler ekonomıkalyq qyzmetke qaıta oraldy.

Qylmystyq kodekstiń repres­sıvti sıpatynyń basymdyǵy men bolmashy quqyq buzýshylyq úshin jazalaý, kúdik týyndaǵan jaǵdaıda úsh táýlikke qamaqqa alý tárizdi sharalar kásipkerlerdi alańdatyp keldi jáne olardyń jumysyna barynsha kedergi keltirdi. Shyn máninde, biz Qylmystyq kodekstiń ekonomıkalyq qylmystar bóligin zertteı bastaǵanda, onda jazalaý sıpatynyń basym ekenine kóz jet­kizdik. Mundaı jaǵdaıda bız­nes­ti damytý qıyn ekeni túsinik­ti. Kásipkerdiń árbir áreketi qylmys retinde baǵalanyp kelgen. Eki qaı­ta­ra oqylymdy – túsindirmeni alyp tastaý úshin kodekstiń árbir ba­byn muqııat zertteý qajet boldy. Ada­mı faktordyń da oryn alǵany anyq, kóbinese sheneýnikter osyndaı «olqylyqtardyń» saldarynan bız­nesti tyǵyryqqa tiregen. Osydan baryp jemqorlyq táýekelderi oryn al­ǵan. Erteńge degen senimdilikti tek lıberaldy zań bere alady.

Elbasy óziniń jyl saıynǵy Qazaq­­stan halqyna Joldaýynda báse­kege qabiletti otandyq bıznesti da­mytý qajettiligi týraly, ony zań­syz ákimshilik qysymnan, qaýip-qaterden jáne qylmystyq qýdalaýdan qorǵaý sapasyn arttyrý týraly birneshe ret aıtqan bolatyn. Búginde Qazaqstanda Bas prokýratýramen birlesip, bıznes­ke qysymdy azaıtý boıynsha júıeli jáne tıimdi jumys júrgizilip jatyr dep batyl túrde aralyq qorytyndy jasaı alamyn.

Qylmystyq kodekske túzetýler en­gizildi. Bas prokýratýra men «Ata­mekenniń» ekonomıkalyq quqyq buzýshylyqtar úshin sanksııalar­­dy azaıtý jónindegi birlesken usy­nys­tary eskerildi. Atap aıtqanda, «Jal­ǵan kásipkerlik týraly» 215-bap alynyp tastaldy. Eger áreket al­ǵash ret jasalsa jáne memleket pen qoǵamǵa qaýip tóndirmese, kásip­ker zalaldy óz erkimen ótegen bolsa, jaýapkershilikten bosatylady. Mun­­daı eskertpeler alty bapqa en­gi­zildi. Osylaısha, bıznestiń tynysy keńeıip qaldy.

Qylmystyq quqyq buzýshylyq­tar týraly habarlamalardy tirkeý rá­sim­­derine eleýli ózgerister engi­zildi. Nátıjesinde ekonomıka sala­syn­daǵy qylmystyq isterdi tirkeý 8 ese qysqardy – 2015 jylǵy 8 170 isten 2019 jyldyń 11 aıynda 1013-ke deıin qysqardy. Sondaı-aq memlekettik organdardyń baqy­laý-qadaǵalaý fýnksııalaryna jáne kásipkerlik qyzmetke keltiriletin kedergilerge qatysty zańnamaǵa taldaý júrgizildi. Birlesken jumys osy máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan.

2018 jyly 24 mamyrda El­basy kásipkerlik qyzmetti retteýdi jetil­dirý máseleleri boıynsha zańǵa qol qoıdy. Nátıjesinde memleket­tik baqylaý jáne qadaǵalaý júıesi túbegeıli qaıta qaraldy.

Kásipkerlerdiń quqyqtary men zańdy múddelerin tikeleı qorǵaý týraly aıtatyn bolsaq, 2016 jyldan bastap 20 myńnan astam ótinish qaraldy, olardyń eshqaısysy nazar­dan tys qalǵan joq jáne turaq­ty baqylaýda boldy. Bıznes prob­lema­larynyń 70%-dan astamy óńirlik deńgeıde sheshildi. 2019 jyldan bas­tap oblys ákimderi Jol kartalaryna qol qoıa bastady.

Búginde Qazaqstan álemniń on­daǵan elimen ekonomıkalyq ynty­maq­tastyqty júzege asyryp otyr. Sondyqtan da biz úshin otan­dyq bıznesmenderdiń shet memle­ketterdiń aýmaǵynda óz problemalarymen jalǵyz qalmaýy óte mańyzdy. Osy maqsat úshin men Reseıdiń, О́zbek­stannyń jáne Grýzııanyń bıznes-ombýdsmenderimen ózara kómek jáne yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıdym. Osy elderdiń bıznes-ombýdsmenderimen ózara is-qımyl aıasynda bıznesti qorǵaý máseleleri boıynsha aqparat almasý jolǵa qoıyldy, kásipkerlerge qatysty zańǵa qarsy áreketter jasaǵan tul­ǵalardy jaýapkershilikke tartýǵa jáne olardyń múlkin (taýarlardy, aqsha qarajatyn jáne t.b.) qaıtarýǵa járdem kórsetiledi, sondaı-aq daýlardy sotqa deıin retteýge qatysty sharalar qabyldanyp jatyr. Osy ýaqytqa deıin ondaǵan problemalyq másele sheshildi.

Jalpy, Qazaqstanda bıznesti júr­gizý úshin jaǵdaıdy jaqsartý boıynsha qabyldanyp jatqan sharalardy halyqaralyq reıtıngtik uıym­dar oń baǵalaıtynyn atap ótý qajet. Eger Dúnıejúzilik bank esebiniń derek­­teri boıynsha «Doing Business 2017» reıtınginde Qazaqstan 35-shi oryn­ ıelengen bolsa, «Doing Business 2020» (2019 jylǵy 24 qa­zanda jarııalanǵan) ná­tı­jesi boıyn­­sha Qazaqstan 25-shi orynǵa kóterildi.

Eger Bas prokýratýra, Úkimet, Par­­lament tarapynan jan-jaqty qol­daý bolmasa, buǵan qol jetkizý múmkin bolmas edi. Bul baǵyttaǵy jumys jalǵasýda. Búginde óte ózekti bolyp turǵan talaptar bar, erteń olar qajet bolmaı qalýy da múmkin, sondyqtan saraptama men pysyqtaý qajet.

Búginde Memleket basshysynyń qoldaýynyń arqasynda Qazaqstanda bıznes-ortany jetildirý boıynsha júıeli jáne aýqymdy jumystar jalǵasýda. Bıznes-ombýdsmen ıns­tıtýty osy baǵytta júrgizilip jat­qan jumysty tolyqtyrýǵa jáne kú­sheı­týge múmkindik beredi.

Biz bıznesti qoldaý jáne qor­ǵaý máselelerinde aıtarlyqtaı nátı­je­lerge qol jetkizdik. Bul úlken ju­mys boldy jáne bul oraıda «Ata­mekenge» tıisti baǵasyn berý kerek. Onyń qoldaýynsyz bıznes-ombýds­men ınstıtýty bıznestiń máse­le­lerin jalǵyz ózi sheshe almas edi. «Ata­meken» kásipkerler quqyǵyn qorǵaý­daǵy qýatty kúsh bolyp tabylady!

Árıne otandyq bıznestiń problemalary túbegeıli sheshildi deý artyq bolar. Ýaqyt ótip jatyr, kásipkerler men memlekettik organ­darǵa qoıylatyn talaptar da ózgerý­de, ıaǵnı barlyq máseleler kún tárti­binen alynyp tastalǵan joq. Zaman talabyna saı bıznes talaby da ózge­rip otyrady. Biraq, eń bastysy, ju­mystyń naqty nátıjecin kórip otyrmyz, ol bıznes-qoǵamdastyq tarapynan óz baǵasyn aldy jáne qoldaý tapty. Kókjıek ashyldy, ıaǵnı bıznestiń quqyqtary men múddelerin qorǵaý jónindegi mıssııa aldaǵy ýaqytta da júzege asyrylatyn bolady.

Bolat PALYMBETOV,

Qazaqstan kásipkerleriniń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi ýákil