Aıtýly Aqań edi

Aqaı Núsipbekulymen qa­tar eńbek etken akademık Ma­nash Qozybaev oǵan «Dáýir she­jireshisi» dep baǵa bergen bol­sa,  qazaq tiliniń úlken jana­shyry, akademık Ábdýálı Qaı­dar Aqańnyń jumysty qatal talap etetin jan bol­ǵanyn aıtady. Sóıte tura, azamattyq abzal qasıetinen aınymaıtynyn da úlgi etedi. «Aqań qoǵamdyq ǵylymdar boıynsha vıse-prezıdent qyzmetin atqaryp júrgen kezinde men Til bilimi ınstıtýty dırektorynyń orynbasary edim. Dırektorymyz belgili ǵalym Ismet Keńesbaev bolatyn. San alýan ǵylymı-uıymdastyrý máselelerimen kúnde dáıekti túr­de aınalysyp otyratyn vıse-pre­zı­denttiń «qulaq kesti quly» – ıns­tı­týttar dırektorlarynyń oryn­basarlary. Men sol jyldary Aqańmen qyzmet babyna baılanys­ty jıi kezdesip, tapsyrmalaryn oryn­dap júr­dim. Bir qaraǵanda tym qa­rapaıym, aýyldaǵy tanys adamdar sııaqty ózine baýraı sóıleıtin, isten basqa ar­tyq áńgimesi joq adam bolyp kóringenmen, tapsyrǵan ju­mysty qatal talap etetin edi. Sol tapsyrma oryndalyp, oı­daǵydaı bolyp shyqqanda ǵana Aqańnyń qabaǵy jadyrap, biz sııaqty jastaý basshylarǵa aǵa­lyq meıirbandyqpen qarap, ashyla sóılep, aqylyn aıtyp, jyly qabaqpen shyǵaryp salýshy edi. Men tárizdi akademıkti «dúnıege keltirgen» akademık aǵalarymdy erekshe bir iltı­patpen eske alamyn. Aqańnyń jaqsylyǵyn kezinde ózine du­rystap aıta almaǵan edim. Endi estelik retinde bolsa da mar­qumnyń uly rýhy aldynda basymdy taǵy bir ıip, taǵzym etemin!» depti Ábdýálı aǵa óz esteliginde.

A.Núsipbekuly ómir súrgen kezeń túrli ózgeristerge, tipti halyq taǵdyry tarazyǵa tar­tylǵan sátterge de toly boldy. Akademık Salyq Zımanov aıtqandaı, aýmaly-tókpeli za­manda, muń men zardyń, aıtys pen tartystyń, ómir men ólimniń bel ortasynda júrse de azamattyq tulǵasyna daq túsirgen joq. Jas mamandarǵa, ǵalymdarǵa qatty ish tartyp, olardyń ǵylym álemindegi óz ornyn qalyptastyrýyna qamqorlyq jasady. 

1944 jyly I.Panfılov atyn­­daǵy №8 gvardııalyq atqyshtar dı­vızııasynyń saıası bóliminiń nus­qaýshysy, ma­ıor A.Núsipbekov KSRO Ǵylym aka­demııasy qazaq fılıalynyń prezıdenti Q.Sátbaevtyń atyna jol­daǵan hatynda keleshekte jazylatyn Otan soǵysy ta­rıhyna baılanys­ty, maıdanda erlikpen shaıqasqan qazaqstandyq jerlesterimiz týraly materıaldardy osy bastan jınaı berý mańyzdy ekenin, sondaı erlerdiń biri Tóleýǵalı Ábdibekov týraly qujattardy jiberip otyrǵany aıtylady. Soǵysta 398 fashıst jendetin jer jastandyrǵan ataqty mergen T.Ábdi­bekovtiń mergendik kitapshasy men hat­taryn qosa jiberipti. Keıi­nirek sáti túskende ózinen su­ra­ǵanymda, maıdanda saıa­sı qyzmetker retinde mergender arasynda bolǵanyn aıt­ty. Tóleýǵalı jaralanyp, gos­pıtalda emdelgende, hat ja­zysyp turǵan eken. Ol Novosokolnıkı túbinde qa­za tapqanda, qorjynynan mer­gendik kitapshasymen birge, sol hattar da shyǵypty.

Tarıh ǵylymdarynyń doktory Ibrahım Shámshatuly A.Núsipbek­ulynyń batyl adam bolǵanyn aıtady. Iá, keńes dáýirinde keı sheshimderdi ba­tyl­dyqpen, úlken táýekelmen qabyl­daýǵa týra keldi. «Batyl­dyqsyz kúrdeli máselelerdiń sheshilmeıtini, batyl emes adamnyń ez bolatyny belgili ǵoı. 1950 jyldardyń bas ke­zinde qazaq ǵa­lymdaryna kú­diktene, menmendikpen qaraý etek aldy. Osyndaı jaǵymsyz, násilshildik qubylystyń qal­dyqtary 1960 jyldary da kezdesip qalatyn. Aqaı bas­qaryp otyrǵan ınstıtýttyń ǵy­lymı qyzmetkeri V.Kýznesov óres­kel áreketke jıi urynatyn. Ol Novosibirdegi bir joldasyna: «Men­ kalbıtterdi úıretýden sharshap júrmin», dep hat jazypty. Bul hat umytylyp, jiberilmeı qalǵan jeri­nen qolǵa túsip, Kýznesovtyń sho­vınıstik násilshildigi áshke­relendi. Instıtýt dırek­tory A.Núsipbekov onyń kitap­sha­syna «shovınıstik kóz­qarasy úshin jumystan bo­satyldy» dep jazyp, ornynan bosatty. Ol kezde bul batyl áreket edi» dep jazady I.Shámshatuly.

A.Núsipbekuly sony­men qatar  jan-jaqty bilim­dar, kóp biletin kósheli kisi bol­dy. О́zi ǵumyryn ar­na­ǵan tarıh ǵylymyna ǵana emes, barlyq salaǵa qatty qyzy­ǵý­shylyq tanytyp otyratyn. Mýzykaǵa qa­tysty bir ǵa­na mysal: qyzym Mar­jan Pro­kopev atyndaǵy mýzyka mek­tebinde oqydy. Marjannyń mýzyka mektebinde oqýǵa qabyl­dan­ǵanyn aıtqanymda, sol kúni kúısandyq satyp áperdi. Mar­jan tórtinshi synypqa kóshkende, «káne, ekeýmiz tórt qolmen oınap kóreıikshi» dep, Agınskııdiń «Polonezin» oınaı jóneldi. «Ata, siz asyǵyp otyrsyz, tyńdap tartý kerek qoı» deıdi Marjan. Atasy onyń sózine máz bolady. «Endi du­rystap oınaımyn, qaıtadan tartyp kóreıik» dep taǵy oınaıdy.

Ásilinde A.Núsipbekuly­nyń mýzykadan ǵana emes, onyń tarıhynan, halyq fol­klo­rynan da mol habary bol­dy. Kúılerdiń, ánderdiń shy­ǵý tarıhynan áńgime aıtyp, tereńnen tarqatyp otyratyn. Ol osyndaı kóp qyrly bilim­darlyǵyn, tabandy, batyl, talapshyl minezin ózi shyn beril­gen ǵylymǵa arnady.

Máken Núsipbekova