Ǵalymdardyń beıresmı alańyn qalyptastyrýdy kózdedik
– Alıans qalaı quryldy? Áńgimeni osydan bastasaq... Bul birlestiktiń negizi maqsaty qandaı?
– YRA (Young researchers alliance) 2018 jyly sáýirde resmı tirkelip, tanystyrylymy ótti. Jastardyń alıans qurý ıdeıasy alǵash ret osydan 3 jyl buryn shaǵyn ujym arasynda aıtyla bastady. Men «Bolashaq» baǵdarlamasymen Anglııanyń UCL-degi (London ýnıversıtet kolledji) oqýymdy aıaqtap, týǵan jerge oralǵan kezde sheteldiń úzdik ýnıversıtetterin bitirgen dostarym men tanystarym da elge kele bastaǵan edi. Biz bilim alǵan elderde yqpaly joǵary, túrli ıdeıalardy is júzine asyrýmen aınalysatyn doktoranttardyń qaýymdastyqtary jemisti qyzmet etedi. Elge oralǵan soń osyǵan uqsas qaýymdastyqty aldyńǵy qatarly joǵary oqý oryndarynda ǵana emes, tipti ózimiz eńbek etip, oqyp júrgen táýelsiz Nazarbaev ýnıversıtetinde de kezdestire almadyq. Sodan «Bul bizde nege joq?» degen suraq týyndap, nátıjesinde dostarmen birge ony Nazarbaev ýnıversıtetiniń ishinen qurýdy uıǵardyq. Kishigirim qaýymdastyǵymyz ýnıversıtettegi stýdentterdiń ózekti problemalaryn, tyń oılary men jańa ıdeıalaryn jetkizetin, basshylyq sanasatyn doktoranttardyń «daýysyna» aınaldy. Keıin bizdiń bul únimizdi ózge de joǵary oqý oryndary men ǵylymı ınstıtýttardyń ǵylymı qyzmetkerleri estı bastady. Qaýymdastyqtyń keńistigi ózdiginen keńeıdi. Túrli ýnıversıtetterdegi stýdentterdiń suraýymen semınar-trenıng sekildi shaǵyn sharalar uıymdastyrýdy qolǵa aldyq. Jarqyn jobalar oıǵa kelgende resmı tirkelmesek, aýqymdy jumystardy isteı almaıtynymyzdy bilip, arnaıy alıans qurdyq. Bastamamyzdy Nazarbaev ýnıversıtetindegi Áleýmettik damý qory qoldap, iske kirisip kettik. Alıanstyń maqsatyna kelsek, elimizdegi jas ǵalymdardyń ortasyn, jınaqtaǵan qundy tájirıbelerimen bólisetin beıresmı alańyn qalyptastyrýdy kózdedik.
– Ár jobanyń laıyqty júzege asýy qarjylyq qoldaýǵa tikeleı táýeldi. YRA-nyń tanystyrylymynda Nazarbaev ýnıversıtetiniń (NÝ) «Áleýmettik damý qory» 5 mln teńge bólgen eken. Bul qarajat qalaı jumsaldy?
– YRA-nyń quryltaıshylary bolyp óz bastamamyz týraly qordyń basshylyǵymen kezdesip, jobalarymyz ben josparlarymyzdy usyndyq. Qor basshylyǵy qoldaýdan buryn bizge senim bildirdi. О́ıtkeni olar jańa birlestiktiń quryltaıshylaryn buǵan deıin stýdent jáne qyzmetker retinde jaqsy tanıtyn. Qor tarapynan bizge senim artylýy úlken demeý boldy. Qor bólip bergen qarjyǵa biz YRA-nyń alǵashqy netýorkıngin jáne I ǵylymı forýmyn uıymdastyrdyq. Eki shara da oǵan qatysqan jas ǵalymdarǵa tyń serpilis berip, qorytyndysynda qorǵa tek esep berip qana qoımaı, jumysymyzdyń nátıjeli bola alatynyn kórsettik. Qor óz tarapynan bizdi qoldaýdy odan ári jalǵastyrdy. Jaqynda ótken «YRA kezdesu» netýorkıng-keshinde NÝ-dyń magıstranttary men doktoranttary arasynda bolǵan baıqaýdyń jeńimpazdaryn saltanatty túrde marapattadyq. Onyń qorytyndysy boıynsha 27 stýdenttiń ǵylymı-zertteý jumystaryna 1 mıllıon teńgege jýyq grant bólindi. Bolashaqta baıqaýdyń aýqymy men geografııasyn keńeıtip, respýblıka kóleminde uıymdastyrýdy josparlap otyrmyz.
Jas ǵalymdar Jastar jylynyń ereksheligin sezingen de joq
– Siz áleýmettik jelidegi paraqshańyzda elimizdiń jas ǵalymdary bas qosatyn sharanyń ǵalymdar arasyndaǵy túrli kertartpa kózqarastardy joıýǵa baǵyttalatynyn jazdyńyz. Bul qandaı kózqarastar?
– Byltyr NÝ jáne Halyqaralyq ǵylymı-tehnıkalyq ortalyǵy birlesip meni Japonııada ótken konferensııaǵa jiberdi. Oǵan 4 myńǵa jýyq delegat qatysty. Atalǵan konferensııada álemniń ár qıyrynan kelgen 100 jas ǵalymǵa arnap bólek baǵdarlama boldy. Sol sharada qatysýshylardyń beıdjinde (badge – belgi, tańba) aty-jóni men memleketi ǵana jazylǵan, ıaǵnı eshqandaı laýazymy men qyzmeti kórsetilmegen. Bul kóp adam úshin eshnárse ańǵartpaǵanymen, konferensııaǵa qatysýshylardyń sharadan ózine keregin alýǵa jaǵdaı jasaldy. Osy ıdeıa kóńilimnen shyqqandyqtan, ony áriptestermen kelisip YRA-nyń alǵashqy netýorkıng jobasynda qoldandyq. Sharaǵa jas ǵalymdarmen qatar salalyq mınıstrlikter men memlekettik bılik organdarynyń joǵary laýazym ıeleri, ınvestorlar men bıznesmender, ǵylymǵa qatysy jáne qyzyǵýshylyǵy bar adamdar shaqyryldy. Barlyǵy bir deńgeıde ortaq taqyryptardy talqyǵa saldy. Kórdińiz be? Qatardaǵy qarapaıym ǵylymı qyzmetker ǵylym salasyn basqaryp otyrǵan joǵary laýazym ıesimen teńdeı dárejede tildesedi. Bul bastamalar bizdi damýǵa bastaıdy, sanamyzdyń ózgerýine yqpal etip, túrli problemalardy sheshýdiń eń tıimdi jáne qolaıly joldaryn tabýǵa kómektesedi. Demek, biz kópke ortaq túıtkildiń túıinin tarqatýda ataq, mansap, qyzmetke qatysty qatyp qalǵan stereotıpterdi joıyp, erkin qarym-qatynasqa kelip, kúsh biriktirgende ǵana nátıje bolatynyn kórsetýge umtyldyq. Budan bólek bizdiń qoǵamda ǵalymdardy shashy aǵarǵan, kózildirik taqqan qart adam retinde elestetedi jáne ǵalymdar da ózderin keıde qoǵamnan tys, oqshaý jáne jabyq álemde ómir súretin qaýym sekildi sezinedi. Bul azdaı, ǵylym men izdeniske qulshynǵan jasóspirimderdi ata-analary aıaqtan tartyp, «ǵylym seni asyra almaıdy» dep aınytady. Túrli jobalardy sátti oryndap, úlken jetistikterge jetken, ǵylymı zertteýlerge halyqaralyq jáne otandyq granttardy jeńip alyp, ǵylymǵa óz úlesin qosyp, artynan erip kele jatqan urpaqqa úlgi bolyp, qoǵamǵa óz paıdasyn tıgizip júrgen daryndy jas ǵalymdar arqyly osyndaı syńarjaq pikirlerdi túbegeıli ózgertkimiz keledi.
– Formaty bólek bolǵan «Yra kezdesu» netýorkıng-keshin ótkizýge atsalysqan uıymdastyrýshylardyń tegin qyzmet etkenin aıttyńyz. Ǵylymnyń qarqyndy damýyna volonterlik qyzmet kerek pe? Jastar jylynyń qorytyndy jıynynda 2020 jyl Volonterler jyly bolyp jarııalandy. Jastar jyly jas ǵalymdarǵa ne berdi jáne Volonterler jylynan ne kútesiz?
– Shyndyǵynda, ǵalymdarymyzdyń qoǵamdaǵy qatyp qalǵan kózqarastarǵa qaramastan bolmashy aılyqqa jumys isteýiniń ózin qoǵamdyq qyzmetke jatqyzýǵa bolady. Kóp ǵalymdar jýrnaldarǵa, ǵylymı eńbekterge syn-pikir berý, ózinen keıingi býynǵa ýaqyt bólip trenıngter men mentorlyqty uıymdastyrý, halyqty aǵartý jumystaryn tegin isteıdi. Iá, biz de osy qyzmetimizge eshqandaı eńbekaqy almaımyz. Munyń bári – ǵylym, ǵylymı orta damyp keńeıse degen nıetten týyndaǵan belsendilik. YRA-ǵa qatysty barlyq jumystardy onyń quryltaıshylary men músheleri negizgi qyzmetine qosymsha alyp júr.
Ǵylymǵa volonterlik qyzmetten góri qoǵamnan, memlekettik organdardan, ınvestorlardan, yqpaldy tulǵalardan jáne siz sııaqty jýrnalısterden janashyrlyq pen qoldaý, keıde tipti qaıyrymdylyq qajet. Biraq áriptesterimniń ǵylymda volonterlikpen aınalysqanyn quptamaımyn. Sebebi ǵalymnyń jumysy onsyz da aýyr, al eger kúsh-jigerin qosymsha volonterlikke jumsasa, ǵylymı ónimdiligi kúrt tómendeıdi. Degenmen, álemdi áleýmettik jeliler «jaýlaǵan» zamanda óziniń ýaqytyn bólip, ǵylymdy dáripteýge, kópshilik oqyrman arasynda ǵylymı bilim taratýǵa kúsh salyp júrgen ǵalymdardyń eńbegindeı, volonterlik, anyǵy qoǵamdyq qyzmet kerek-aq.
Volonterler jylynan kóp jańalyq kútpeımin. Jastar jylyna kelsek, jas ǵalymdar ózge jyldarmen salystyrǵanda aýyz toltyryp aıtatyndaı aıyrmashylyqty kórgen de joq. О́ıtkeni jas ǵalymdardyń ǵylymı jobalaryna arnalyp 3 mlrd. teńge bólingen baıqaýdyń nátıjesi áli de jarııalanbaı, tym uzaqqa sozylyp ketti. Dese de, osy Jastar jylynda tıisti mınıstrliktiń jas ǵalymdardyń únine qulaq asyp, bet burǵany birshama baıqaldy. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi janynan Jas ǵalymdar keńesi quryldy. Ǵalymdardyń jobalaryna arnalǵan granttyq baıqaýlardy budan bylaı 3 jylda bir emes, jyl saıyn ótkizý sheshimi de qabyldandy.
Alıanstyń músheligine qabyldaý kodeksi bar
– Qazir YRA-nyń músheleri 250-ge jýyqtapty. Alıanstyń músheligine ótýdiń qandaı talaptary bar? YRA óziniń múshelerine ne beredi?
– Búginde alıans músheleriniń arasynda elde ǵana emes, shetelderde turatyn, oqyp nemese jumys istep júrgen jas ǵalymdar da bar. Sonymen qatar ǵalymdar ǵana emes, ǵylymǵa qatysy bar qyzmettegi adamdar da qatarymyzǵa qosylyp jatyr. Bastapqyda alıansqa qabyldaý kezinde ǵylymmen turaqty túrde aınalysý, naqty joba men bolashaq jospardyń bolýy syndy qarapaıym talaptar qoıyldy. Kóp jaǵdaıda Alıansqa múshe bolyp kirgender oǵan bilim jáne ǵylym salasynda qyzmet etip júrgen óz áriptesteri men tanystaryn tartty. Biraq ýaqyt óte kele bul talaptar birqatar ózgeristerge ushyrady, sebebi alıansqa múshe bolǵysy keletinderdiń sany artyp, olardyń arasynda biz múlde tanymaıtyn adamdar da kezdesti. Sondyqtan YRA músheleri saqtaýǵa mindetti arnaıy kodeks qabyldandy, oǵan akademııalyq adaldyq negiz boldy. Kodekste ǵylymda eńbektenip júrgen óz áriptesterine úlgi bolý, adal eńbekterimen jáne tabysty jumystarymen tanylý syndy talaptar bar. Al YRA óz múshelerine úlken ǵylymı qaýymdastyq pen januıanyń ajyramas bóligi bolý, ǵylymı ortaǵa tartylý, nıettes áriptes pen seriktes tabýǵa múmkindik syılaıdy.
– YRA aıyna 2 ret ótkizetin «Ǵylymtaný» jobasynyń qazan aıyndaǵy alǵashqy otyrysynda boldym. Erkin talqylaýǵa 10-nan asa adam qatysty. Al jeltoqsan aıyndaǵy jyldyń qorytyndysyn jasaǵan «Ǵylymtanýǵa» 40-qa jýyq adam tirkelipti. Nebári eki aı ishinde aýdıtorııanyń 3-4 ese ósýine ne sebep? Jas ǵalymdardyń ǵylymı ortany izdep, ańsaǵanyn aıǵaqtaı ma?
– Biz bastapqyda «Ǵylymtanýdy» aıyna 2 ret ótkizetinbiz. Biraq bertin kele bul kóp kúsh-jigerdi jáne ýaqytty talap etetinin túsinip, 1 márte uıymdastyrýdy jón kórdik. О́ıtkeni YRA quryltaıshylary men sharany uıymdastyrýshylardyń negizgi jumysyna kedergi keltirmeýi kerek. Alǵashynda YRA negizin qalaýshylardyń biri, jas ǵalym Beıbit Ábdikenov túrli taqyryptarǵa arnalǵan osyndaı jıyndardy ótkizý týraly usynysyn bildirgende oǵan kúmánmen qaradyq. «Tyńdaýshylar bola ma? Qyzyqtyra alamyz ba?» degen oılar da boldy. Sodan Beıbit bul isti óz qolyna alyp, alǵashqy «Ǵylymtanýda» ózi spıker retinde baıandama jasady. Al 2019 jyldyń sońǵy «Ǵylymtanýyn» uıymdastyrý kezinde qatysýǵa erik bildirgen adamdar sanynyń eki ese artýyna baılanysty aldyn ala belgilengen ótý ornyn ózgertýge týra keldi. Az ǵana ýaqyttyń ishinde ekonomıka men ekologııa, saıasattaný men jasandy ıntellekt, bıomedısına men energetıka salalaryndaǵy taqyryptardy jan-jaqty talqylaý ótkizdik. Ǵalymdar sózsiz ǵylymı ortanyń bolǵanyn, nyq qalyptasqanyn jáne sol arqyly ortaq máseleniń sheshý jolyn birge izdep, zamandastarynyń nemen aınalysyp jatqanyn bilýdi qalaıdy. Budan da buryn bilgenimen bólisip, bir-birimen aqparat almasýǵa, belgili bir baǵytqa túsý úshin sol joldy júrip ótken adamdardan aqyl-keńes pen tájirıbe alýǵa, tanymyn keńeıtýge zárý.
Ǵalymdarymyz úmit pen kúdiktiń ortasynda ómir súredi
– Elimizdegi ǵylymnyń damýyn ne tejep tur?
– Bul túıtkildiń tereńinde ábden qordalanǵan máseleler jatyr. Onyń eń basynda sonaý toqyraý jyldaryndaǵy ǵylymı ortanyń joǵalýy, ǵalymdardyń elden nemese ǵylymnan ketýi, ǵylymı ınstıtýttardyń jappaı jabylýy tur. Odan ǵalymdar men ǵylymı ınstıtýttar qoǵamnan tys, oqshaý ómir súrdi. Bul kezeń adamdardyń ǵylymǵa kelmeıtin nemese óte sırek bet buratyn daǵdarys kezeńine aınaldy. Qazir ǵylymnyń kóptegen salalarynda orta býyn joq, ıaǵnı ǵylymda jastar men jasy kelgen ǵalymdar júr. Aǵa býyn ókilderi keńestik negizdegi ǵylymnan shyǵyp, táýelsizdikti baıandy etýge kúsh saldy, biraq ǵylym daǵdarysqa ushyraǵan kezde tutas bir býynnan aıyrylyp qaldyq. Bul jaǵdaıdan otandyq ǵylym áli de zardap shegip jatyr. Keńes bıligi tusynda qazaqstandyq ǵalymdar Keńes Odaǵynyń eń basty ǵylymı ortalyǵy mindetin atqarǵan Máskeýge táýeldi bolyp, KSRO-nyń sheńberinen shyǵa almady. Al keıin ǵalymdar jańa júıe men jańa zaman talaptaryna daıyn bolmaı shyqty, ózgergen jaǵdaıda otandyq ǵalymdar úshin myqty sheteldik jýrnaldarǵa óz zertteýlerin jarııalaý kúrdeli ári basty máselelerdiń birine aınaldy. Buǵan qosa qaryshtap damyǵan ınternet keńistigindegi ashyq qorlar da plagıatqa jol ashty. Al búgingi ózekti máselelerge kelsek, grant negizinde qarjylandyrylatyn ǵylymı jobalardy oryndaýmen aınalysyp júrgen ǵalymdarymyz, ókinishke qaraı, 1 jyldan keıin jaǵdaıdyń qandaı bolatynyn bilmeıdi. «Joba aldaǵy baıqaýda grant uta ma, júzege asa ma, qoldaý bola ma, qajetti qarjy bóline me?» degen úmit pen kúdiktiń ortasynda ómir súredi. Mysaly, ǵalym syrqattanyp qalsa nemese dekrettik demalysqa shyqsa, oǵan bul úshin aqsha tólenbeıdi jáne joba onyń aýyryp ıakı sábıin ósirip alǵanyn kútip turmaıdy. Kerisinshe nátıje qatań talap etiledi. Ǵalymdardyń jaǵdaıy, memleket tarapynan olardyń áleýmettik qamsyzdandyrylýy, konstıtýsııalyq jáne eńbek quqyqtary eshqandaı eskerilmegen.
– Múmkin grantty ǵylymı ınstıtýttarǵa bólip, ǵalymdardy jumysqa tartý kerek shyǵar?
– Ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men ortalyqtar nemese laboratorııalardaǵy qyzmetkerler de joba aıasynda jumys isteıdi. Sondyqtan bul qosylǵyshtardyń ornyn ǵana aýystyryp qoıǵanmen birdeı bolady. О́ıtkeni granttyq joba bolmasa, jalaqy da, zertteý de, ǵylymı jańalyq ta joq. Ǵylymı baǵyttar da damymaıdy jáne básekege qabiletti jas ǵalymdar da pisip jetilmeıdi.
Eń úlken qoldaý – únimizdi estý, sanasý
– «Mıdyń syrtqa aǵýy» týraly sóz sońǵy ýaqytta jıi aıtylyp júr. Jas ǵalymdardyń da shetelge ketkisi keletinin ashyq aıtatyny baıqalady. Nege shekara asýdy qalaıdy?
– О́ıtkeni biz áli kúnge turpaıy bıýrokratızmnen tolyq arylǵan joqpyz. Onyń ústine HHI ǵasyrda ómir súrsek te mánsiz, aqylǵa syımaıtyn taptaýryn talaptar qajytyp jiberedi. Qarapaıym bir jobany granttyq baıqaýǵa tapsyrý úshin otandyq ǵalym jobanyń ótinimin de, ony oryndaý týraly esepti de úsh tilde (qazaq, orys, aǵylshyn) qatar jazyp, ótkizýi tıis. Bir qaǵazdy úsh tilde toltyrady(!) Mundaı talaptyń qajeti qansha? Byltyr ǵana baıqaýǵa qujat tapsyrýshylar ótinimdi onlaın tapsyrdy. Oǵan deıin bir býma qaǵazyn arqalap, esepterdi qabyldaıtyn saraptama ortalyǵy ornalasqan Almatyǵa shapqylaıtyn. Grantty utyp alyp, ony júzege asyrǵannan keıingi aralyq jáne qorytyndy esepter de Ǵylym komıtetiniń talaby boıynsha tek qaǵaz túrinde ǵana qabyldandy. Budan qala berdi ǵylym jáne bilim salasy jemqorlyqtan arylatyn emes. Ozyq ǵylymy bar aldyńǵy qatarly elderde ǵalymdar mundaı túkke turǵysyz usaq-túıekke bas qatyrmaıdy. Bizdegi júıe adamǵa, ǵalymǵa, onyń zertteýine esh senbeıdi, nátıjeń, jańalyǵyń bolsa da, ony rastaıtyn qujattardyń túr-túrin talap etedi. Bizde ǵalymdar bıýrokratııalyq qıyndyqtar men kedergilerdi jeńe júrip, ǵylymı jobasymen birge menedjerlik, hatshylyq syndy san túrli qyzmetti qatar oryndaýǵa májbúr. Ǵylymǵa degen qasań kózqaras, ǵalymdardy aldyńǵy qatarǵa qospaý, elemeý de shetelge ketýge ıtermeleıdi.
– Múmkin jas ǵalymdardy qoldaý úlkender tarapynan jetispeı jatqan bolar...
– 2018 jyldyń basynda meni «Jas ǵalymdardy qalaı qoldaý kerek?» degen taqyrypty talqylaıtyn sharaǵa shaqyrdy. Eki zamandas-áriptesimmen birge bardym. Úlken ústeldi aınala biryńǵaı jasy úlken ǵalymdar, ınstıtýttardyń dırektorlary otyr eken. Sonda Ǵylym komıtetiniń burynǵy ókili iri akademıkter men qurmetti qart kisilerden kishkentaı bala sekildi esep aldy. Sol kórinis janyma qatty batty, osydan keıin qaıdaǵy qoldaý degen oıǵa keldim. Al jas ǵalymdardy qalaı qoldaý kerektigin, nege muqtaj ekenin sol jas býynnyń ózinen de suramaıdy. Kóp oı sóz kúıinde qalyp qoıady, iske júzinde kórmeımiz. Olardyń eń úlken qoldaýy – ózinen keıingini elep-eskerý, joqqa shyǵarmaý, únimizdi estý, sanasý. Adam sonda ǵana ózin ózgege, qoǵamǵa kerek sezinedi. Mundaı sezim sanańa uıalaǵanda ǵana elińe aıanbaı eńbek etý jolyn tańdaı alasyń!
Jalpy, aǵa býyn men jas ǵalymdar arasynda úlken bir qaıshylyq bar degen de aıtylady, kelispeımin. Qart ǵalymdardyń ishinde erekshe, erkin oılaıtyndary az da bolsa bar. Ǵalymdar arasyndaǵy eki aıryq jol fızıologııalyq emes, jańasha baǵytty, zamanaýı júıeni qabyldaý men qabyldamaýdan paıda bolyp otyr. Túsinispeýshilik pen qasaqana qabyldamaý jas erekshelikke emes, adamnyń ishki áleýetine, onyń túısigi men sanasyna, mádenıeti men bilimine baılanysty.
«Toqtaı turyńdar...»
– YRA-nyń aldaǵy josparlarymen bólisseńiz.
– Jospar da, tabysty bola alatyn jobalar da óte kóp. Kóptigi sonsha, keıde dostarǵa «Toqtaı turyńdar, osy aıtqandarymyzdy aldymen júzege asyryp alaıyq» dep basý aıtamyn. Qarapaıym mysal, sońǵy ótken «Ǵylymtanýǵa» sonaý Semeıden arnaıy kelip qatysqan qonaǵymyz boldy. Ýnıversıtet rektory qyzmetkerin bizdiń sharaǵa arnaıy issaparmen jiberipti. Sol qonaǵymyz bizdi elimizdiń shyǵysyna shaqyryp ketti. Aldaǵy ýaqytta oblystardaǵy ǵalymdarmen jumysymyzdyń qarqyn alǵanyn qalaımyz.
– Suhbatyńyzǵa raqmet! Sizge jáne YRA-ǵa jańa jylda jańa tabystar tileımiz!
– Bıyl ǵasyrlyq mereıtoıyn atap ótken «Egemen Qazaqstannyń» ǵumyry myńjyldyqtarǵa ulasyp, oqyrmandary kóbeıe bersin!
Áńgimelesken
Aıdana ShOTBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
