Eske sala keteıik, Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa EAEO-da kontrafakt ónimmen kúresý úshin jeńil ónerkásip taýarlaryn tańbalaý júıesin 2014 jyly usynǵan bolatyn. EAEO elderimen jáne basqa da eldermen ózara saýda kezinde elektrondy shot-faktýra berýdi, onyń ishinde naqty ýaqyt rejiminde EAEO elderiniń kedendik organdaryna bergen shot-faktýralar týraly málimetterdi berýdi júzege asyrýǵa múmkindik beredi degen úmit basym bolǵan. Sol jyly Keden odaǵy aıasynda taýar qaptamasyna arnaıy elektrondy kod salý týraly usynys ta qoldaý tapqan. Qazir EAEO elderinde temeki ónimi óndirisi, teri buıymdary men aıaq-kıim shyǵarý, farmasevtıka syndy salalarda sıfrly tańbalaý qanatqaqty rejimde engizilip jatyr. RF О́nerkásip jáne saýda mınıstrliginiń tizimi jaqynda avtokólik shınasy, parfıýmerııa jáne sút ónimderi syndy nomenklatýralarmen tolyqty. Reseı 2024 jylǵa deıin taýarlardyń barlyǵyn sıfrly tańbalaýdy josparlap otyr.
Qazaqstan ázirge Reseıde bul qalaı júzege asyrylatynyn syrttaı baqylaýǵa kelisken bolatyn. Eger mundaı formattyń artyqshylyǵy, osy taýarlarǵa tańbalaýdy engizýdiń paıdasy anyq sezilse, ishki zańnamalarymyzǵa ózgerister engiziledi. Bul týraly Saýda jáne ıntegrasııa vıse-mınıstri Janel Kúshikova: «Biz əzirshe Reseıde osy «pılot» qalaı ótedi, mundaı tańbalaý qalaı júzege asyrylatynyn baqylaı turamyz dep kelistik. Eger mundaı formattyń artyqshylyǵyn, osy taýarlarǵa tańbalaýdy engizýdiń paıdasyn túsinsek, onda ishki zańnamalarymyzǵa səıkes oǵan qosylamyz. Qabyldanǵan sheshim bizge múmkindik beredi», degen-di.
Qazaqstan zań jobasyn ratıfıkasııalady jáne osy jobalarǵa ishinara qosyldy. Ázirge elde qandaı ónimderdi tańbalaý kerektigin kórsetetin qorytyndy tizim Úkimet deńgeıinde talqylanyp jatyr. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, jobany talqylaýǵa qyzý kirisip ketken Úkimet Qazaqstan men Reseıdegi bir kodtyń qosymsha qun salyǵyn qosa eseptegendegi baǵa aıyrmashylyqtaryna nazar aýdarmaı otyr. Qanatqaqty jobanyń júzege asyrylý merzimi 2016 jyly aıaqtalýy tıis bolatyn. Biraq bul belgisiz sebeppen 2018 jylǵa deıin uzartylǵan. О́tken jyly aıaqtalýy tıis joba bıyl da jalǵasyp jatyr. Onyń jalǵasýyna bizdiń sheneýnikter kelisim bergen.
Endi taýardyń nege qymbattaıtynyn túsindirýge tyrysaıyq. Reseıde bir kodtyń quny qosymsha qun salyǵyn qosa eseptemegende 50 tıyndy quraıdy. Qazaqstanda kodtardyń baǵasy qansha turatyny áli belgisiz. Bıznesmenderdiń esepteýinshe, bir kod bizdiń elde kýrs baǵamy boıynsha 3 teńge turatyn bolsa, taýar 10 paıyzǵa qymbattap shyǵa keledi. Mundaı sáıkessizdikter EAEO sheńberindegi saýda aınalymyna keri áserin tıgizedi.
Reseılik sarapshy Andreı Kýharenkonyń túsindirýinshe, Reseıde taýarlardy tańbalaýǵa baılanysty ortaq kózqaras qalyptasqan joq. «Biz daıynbyz dep málimdegen kóptegen kompanııalar is júzinde jobany oryndaýǵa kirisken joq. Resmı bılik pen resmı buqaralyq aqparat quraldary usynǵan aqparattardaǵy derekter shyndyqqa janaspaıdy. Onyń aq-qarasyn anyqtaýǵa eshkim yqylas tanytyp otyrǵan joq», deıdi A.Kýharenko.
Tutynýshylar quqyǵyn qorǵaý uıymdarynyń kózqarasy boıynsha taýarlardyń sapasy men qaýipsizdigin qamtamasyz etýge arnalǵan qural retinde mindetti tańbalaýdy engizý tıimsiz. Olardyń túsiniginshe, aqyly sıfrly kodty japsyrýǵa mindetti taýarlardyń tizimine qarap-aq bul jerde lobbı jasaýshylar mıllıondaǵan tutynýshylardyń kúndelikti satyp alýynan tabys kórgisi keledi.
Qazaqstannyń bıznes ókilderi azyq-túlik taýarlaryn mindetti túrde sıfrly tańbalaý týraly bastamanyń qabyldanýyna qarsy shyǵyp otyr. Sebebi esep aıyrysý kezinde tirkeý nemese málimet berý fýnksııasy bar baqylaý-kassalyq apparattar úshin Úkimettiń ótemaqy beretini jáne onyń tetikteri de belgili. Tańbalaýdy engizý úshin óndirýshiler ónerkásiptik prınter men server satyp alyp, ornatady jáne qorǵalǵan baılanys arnalaryn qoldanady. Qazaqstan tańbalaýdy japsyratyn jabdyqty shyǵarmaıdy. Jáne shyǵarýǵa quqy joq.
Respýblıkalyq Sút odaǵynyń ońtústik óńirdegi ókili Dinmuhamed Aısaýytov taýarlardy tutynýshyǵa jetkizýdiń búkil tizbeginde qatysýshylardyń kóteretin orasan zor shyǵynyn kórsetip berdi. «Sút ónimine japsyrylatyn baqylaý-sáıkestendirý tańbasynyń bir kod danasy 3 teńge turatynyn eskeretin bolsaq, oǵan jumsalatyn shyǵyn jyl saıyn 3 mlrd teńgeden aspaq. Joǵaryda aıtyp ótkendeı, tańbalaýdy japsyratyn jabdyqty bizdiń el shyǵarmaıdy. Ony satyp alý shyǵyny da ShOB-tyń múmkindigi arqyly óndirilmek. Demek biz basqalardyń ekonomıkasyn óz aqshamyz arqyly demeýge májbúr bolamyz», deıdi ol.
D.Aısaýytovtyń sózin Ishimdiksiz shyryn men sýsyn óndirýshiler qaýymdastyǵynyń atqarýshy dırektory Álııa Mamytbaeva da qostady. Máselen, sarapshylardyń aldyn ala esepteýi boıynsha jabdyq pen baǵdarlamalyq jabdyqtamanyń baǵdarlanǵan baǵasyna nazar aýdaraıyq: 5 jáne odan kóp óndiristik jelisi bar iri óndirýshi úshin 128,4 – 428,4 mln teńge; 2-3 óndiristik jelisi bar orta óndirýshi úshin 51,6 – 171,6 mln teńge; jylyna 10-20 myń birlik ónim shyǵaratyn (óndiristik jelisi joq) shaǵyn óndirýshi úshin 1,6 mln teńge; dıstrıbıýtor úshin 3,72 mln teńge.
Qazaqstan Saýda kásiporyndary qaýymdastyǵynyń prezıdenti Nursadyq Ábishev joǵaryda kórsetilgen shyǵyndar tizimin taǵy bir kórsetkishpen tolyqtyryp otyr: «Qazir qyzmet etip jatqan saýda núkteleri qaptamadan sıfrly kodty oqı alatyn skanerdi jalpy somasy 5 mlrd teńgege satyp alýy tıis. Otandyq óndiriske qarjy quıýdyń ornyna, biz gadjet shyǵaratyn qytaılyq óndirýshilerdi qoldaýǵa basqalardyń bárin májbúrleıin dep otyrmyz».
Eýropa elderiniń birazy taýar tańbalaýǵa kóshkenmen derekter bazasyn jalpyǵa birdeı jarııa etken joq. Qazir kásipkerler arasynda «qazaqstandyq taýarlardyń tańbalaý týraly málimetteri basqa elge ótip ketpeı, óz memleketimizde qalýy kerek» degen pikir jıi aıtylyp júr. Sebebi 2014 jyly Máskeý usynǵan qujattyń jobasynda «EAEO atynan shyǵarylatyn barlyq taýardyń málimeti Máskeýde bolady» delingen edi. Biraq táýelsiz sarapshylardyń synynan keıin bul talap ózgerip, málimetter qory elimizde qalatyn bolyp kelisilgen. Aldaǵy ýaqytta jekelegen elderdiń taýarlardy tańbalaýǵa baılanysty málimetter bazasynyń kópke jarııalanyp ketýine jol berýge bolmaıdy.
Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, kontrafaktilik ónim naryǵymen kúresýge múmkindik beretin pármendi quraldardyń biri – taýarlardy sıfrly tańbalaý. Taýar tańbalaý jáne baqylaý salasyndaǵy halyqaralyq jobalar álemniń kóptegen elderinde burynnan qoldaý tapqan jáne on jyldan astam ýaqyttan beri paıdalanylyp keledi. Bul salada Qytaı, Brazılııa, Túrkııa, AQSh jáne Eýropalyq odaq kósh bastap tur. D.Aısaýytov sóz reti kelgende Qazaqstanda taýarlardyń zańsyz aınalymy azamattardyń ómiri men densaýlyǵyna, sondaı-aq tutas ulttyq ekonomıkanyń damýyna teris áser etetinin túsindirdi.
«Qarjy mınıstrligi kásipkerler úshin bir marka úsh teńgeni quraıdy deıdi, al sol bıznestiń óz esebi boıynsha bul – 25 teńge. Áńgime mıllıardtaǵan qarajatqa kelip tireledi», dedi D.Aısaýytov. Onyń pikirinshe, bul qarjy tańbalaýshy operator – jeke menshik kompanııalardyń qorjynyna túsedi. Demek qomaqty qarjy Reseıge nemese onyń júzege asýyna múddeli bolyp otyrǵan kompanııalardyń qaltasyna ketedi. Budan jumysyn endi bastap kele jatqan shaǵyn jáne orta bıznes aıtarlyqtaı zardap shegedi.
ALMATY
