Nesipbek Aıtuly: Shyǵarmalarymnyń altyn ózegi – táýelsizdik

– Bir óleńimde «О́leńim ómirimmen birge órilgen. О́rnegin sala almaıdy kim kóringen» deıtin joldar bar. On-on bir jasymnan bastap óleń jaza bas­tadym. Alǵashqy «Balalyq» deıtin óleńim 1965 jyly Shubartaý aýdandyq «Jańa ómir» gazetinde jarııalandy. Meniń óleń jazýyma ákemniń de áseri bolǵan shyǵar dep oılaımyn. Ol kisi tańdy tańǵa uryp qara óleńdi jatqa aıtatyn. Mektepti bitirgen soń KazGÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetine oqýǵa tústim. Mamandyǵym jýrnalıst bolǵanymen, bar ómirim osy ádebıet pen óleńniń aınalasynda boldy da, jýrnalıst bop kóp eńbek etken joqpyn. О́z basym kóp nemese az jazdym dep aıta almaımyn. Iá, jeti tomdyǵymdy Mádenıet jáne sport mınıstrligi arnaıy baǵdarlamamen shyǵaryp berdi. Olarǵa rahmet.

Ýnıversıtetke túsken soń aqyndyq álem ózi­ne birjola baýrap aldy. Biz jas kezde qatty jumys istedik. Aldymyzda Ǵafý, Qadyr, Saǵı, Muqa­ǵalı, Tumanbaı aǵalarymyz bar edi. Solardyń soń­darynan erdik. Ol kezde aqyn-jazýshylar tur­maq jaı adamdardyń ózinde ádebıetke degen keremet qulshynys bar edi. Qazir kórkem shyǵarma oqyp ósken sol adamdardyń kóbi bul dúnıeden kóship ketti. Býyn almasty. Aýyldaǵy qoıshy-qolańǵa deıin «Juldyz» jýrnalyn etikteriniń qonyshyna salyp júrip oqıtyn. Ádebıetti nasıhattaý, ádebıetke degen qamqorlyqtyń arqasynda eń taralymy az degen jınaqtardyń ózi 5 myń danamen shyǵatyn. 1974 jyly alǵashqy jınaǵym «Qozykósh» 5 myń danamen jaryqqa shyqty.

Aǵalarymyzǵa qarap eliktep óstik. Jasyratyny joq, búkil qalamgerler kitaptan túsetin qalamaqy­men kún kórdi. Kitabyń 10 ne 20 baspa tabaq bop shyq­sa, aqsha máselesi sheshiletin. Aldymyzdaǵy Qalı­jan, Hamıt, Juban aǵalardy da kórdik qoı. Solar­daı bolǵymyz keldi. «Bolmasań da uqsap baq» demekshi, kóp izdendik. Bizdiń jumys óleń jazý emes pe? Jumystan úıge kelip, as-sýymdy iship alǵan soń, bir saǵat uıyqtap alyp, sodan tar páterdiń asúıinde túngi 3-4-ke deıin, keıde tańǵy 5-6-ǵa deıin otyryp óleń jazǵan kúnder boldy. Sosyn bir-eki saǵat kóz shyrymyn alyp, tańerteń jumysqa ketip bara jatatynbyz. Men ǵana emes, sol kezdegi zamandastarymnyń báriniń jaǵdaıy osyǵan uqsas edi. Al endi shyǵarmashylyq ómirin rejimge túsirgen men biletin bir adam – Qadyr Myrza Áli. Qadyr aǵanyń ár saǵaty, ár mınýty esepteýli bolatyn. Men ondaı bola almadym. Shabyt degen nárseniń ózi meniń uǵymymda shartty nárse. Shabyt degeniń – kóńil kúı. Kóńil kúıdiń aýanyna qaraı jazasyń.

– Eń alǵash ádebıettiń tabaldyryǵyn at­taǵanda sizdiń shyǵarmashylyǵyńyzǵa nazar aýdaryp, aq batasyn bergen qaı qalamgerler edi? О́z-ózińizge esep bergende solardyń úmitin aqtaı al­dym ba dep oılanatyn kezderińiz bar ma?

 – «Qozykóshke» deıin jas aqyndardyń «Kóktem tynysy» deıtin jınaǵy shyqty. Nurlan Orazalın, Asqar Egeýbaev, Serik Aqsuńqar, taǵy basqa aqyndar sol jınaqta alǵash kórindi. Bárimiz qatar shyqtyq. Kitapqa alǵysózdi Tumanbaı Moldaǵalıev jazdy. Ol kisi meniń óleńderimnen shýmaqtar keltire otyryp, jaqsy baǵalaǵany esimde. Eń alǵashqy «aq bata» dep osyny aıtam. Odan keıin Muqaǵalı Maqataevtyń alǵysózimen 1972 jyly qazirgi «Jas Alash», burynǵy «Lenınshil jas» gazetine bir top óleńderim basylyp shyqty. О́leńderimniń jaryqqa shyǵýyna tikeleı qamqorlyq jasaǵan taǵy bir adam – Muhtar Maǵaýın. Ol kezde «Jalyn» jýrnalynda redaktordyń orynbasary edi. Men osyndaı adamdardyń kózine tústim. Keıinnen pikir bildirgender de óte kóp boldy. Árıne adam bolǵan soń óz-ózińe esep beresiń ǵoı. Myqty shyqqan, álsiz shyqqan dúnıeleriń de ózińe belgili. Meniń ózime rıza bolatyn tusym – qyryqqa jetpeı Álisher Naýaıdyń «Eskendir qorǵany» degen dastanyn eski ózbek tilinen aýdarǵanym.

– Eski ózbeksheni de biletin boldyńyz ǵoı?

– Dastandy jolma-jol aýdarýda balalar jazýshysy Qurmanbaı Tolybaev aǵamnyń kóme­gine júgindim. Bul Álisher Naýaıdyń ataqty «Ham­sasyndaǵy» bes dastannyń bireýi. Aýdarmam О́zbek­stannyń memlekettik syılyǵyna da usynyldy. Biraq belgisiz sebeptermen berilmeı qaldy. Osy das­tan meniń ekinshi tynysymdy ashyp, basqa bir álemge shyǵaryp jibergendeı boldy. Keıinnen akademık Rahmanqul Berdibaıdyń alǵysózimen kitap bolyp jaryqqa shyqty. Ol kezde Álisher Naýaıdy aýdarý ekiniń biriniń qolynan kele ber­meıtin. Jalpy, meniń qulyndaıdan jazǵan shyǵar­malarymnyń altyn ózegi – bostandyqty ańsaý, erkindikti jyrlaý bolsa, elimiz egemendik alǵan soń men táýelsizdiktiń saltanatyn jyrladym. 26 jasymda jazylǵan, sol tustaǵy respýb­lıkalyq «Jalyn» jýrnalynyń báıgesin alǵan «Bassúıekter», «Úndister, úzilmeńder» degen poe­ma­larymda azattyqty ańsaý ıdeıasy aıqyn kórindi. Keńes zamanynda bassúıekterdi sóıletý arqyly jáne úndisterdiń aýyr halin jazǵan bop otyryp óz halqymnyń bostandyǵyn ańsadym. Úndister týraly poemamda mynadaı joldar bar:

 «Qarý tilin meńgergenshe, Qapylysta ótti ómir. Táńir bizge jer bergenshe, Berseń etti kóktemir. Aıyqqanda munardan kún, Kóktep qaıta shyǵarmyz. О́rtke ketken ný ormannyń, Túbirimiz myna biz». Shynynda biz órtke ketken ný ormannyń túbiri edik.

– Táýelsizdiktiń saltanaty demekshi, sizdiń poe­malaryńyz kóbinde batyrlar jaıly eken.

– Astanaǵa qonys aýdarǵanyma on segiz jyldaı boldy. Osy jyldardyń ishinde jıyrma shaqty poe­ma jazyppyn. Qazaqtyń tórt qubylasyndaǵy batyrlardy túgeldedim. Qabanbaı, Bógenbaı, Naýryzbaı, Jalańtós, Berdiqoja, taǵy basqa da batyrlar bar. Ras, bulardyń bári kezinde jyrlanǵan. Biraq, solardan qalǵan erlik pen rýhty jańasha jyrlaý qajet boldy. Táýelsizdik qaıdan bastaý aldy, qalaı paıda boldy degen oıdy jas urpaqtyń sanasyna sińirý kerek boldy. Táýelsizdikti bir kisideı jyrladym dep aıta alamyn.

– Sizdiń kóptegen óleńderińizge án jazylǵanyn bilemiz. Án bolǵanda da qazirgi kúni oryndalyp júrgen «Án-dombyra», «Darıǵa-dáýren», «Arman», «Jalt-jult etken dúnıe-aı», «Dáýren-aı»­ syndy ásem ánderdiń tarıhyna toqtalsańyz.

– Ánge sózdi eń kóp jazǵan aqyn Tumanbaı aǵamyz ǵoı. Al men ánge sóz jazýdy qıyn dep oılaıtynmyn. Basynda jolaı almadym. Abaı aýdanynda Meırambek Janbolatov degen partııa qyzmetkeri bar edi. Kóptegen tamasha ánderdiń avtory. Jýrnalıst Serik Janbolattyń ákesi. Bir kúni Tursyn Jurtbaı men Jánibek Kármenov ekeýi meni izdep kelipti. Olar meni «Alataý» sanatorııinde jatqan Janbolatovqa aparyp tanystyrdy. Sol otyrysta Meırash aǵa birneshe ánderdiń áýenin tartyp, meniń sóz jazyp berýimdi ótindi. Bir áýenin unatyp, on-on bes mınýtta sóz jazyp berdim. Án sózin kompozıtor da unatty. Jánibek ándi sol sát­te oryndady. Bul kópke belgili «Án-dombyra» edi. Ánge sóz jazý sodan bastaldy. Sál keıinirek Aq­seleý aǵa bir án jazdy, «Saryarqany». Oǵan sóz jazdym. Ile-shala «Dáýren-aıǵa» sóz jazdym. Sózin men jazǵan osy úsh án de sátti shyqty. Keıin Tursynjan Sha­paımen, Ramazanmen shyǵarmashylyq baılanysymyz ornady. Seken Turysbek ekeýmiz de kóptegen ánder týdyrdyq. Seken ánderiniń toqsan paıyzynyń sózin men jazdym. Kezdeısoq ánderge sóz jaza bermeımin. Aldymen ándi tyńdap kórem. Dombyra tarta almasam da, mýzykany túsinemin. Mýzyka ózi sóıleıdi. Bir kúni Tursynjan úıine shaqyryp, bir mýzykany tartty. «Aınalaıyn, myna ánniń aty «Darıǵa-dáýren» ǵoı. Mýzykanyń ózi sóıdep tur» dep birden aıttym. Aldymen «Darıǵa-dáýren» dep atyn qoıyp aldyq ta, sózin qolma-qol jazyp berdim. Ras, keıde qıyn jazylady. Buǵan óte sheberlik kerek. Mýzykany jaqsy túsiný qajet. Tek ánniń kóńil kúıin oılamaı, ánshini de eskerý qajet. Sen jazyp bergen sózder onyń daýsyn tutyp qalýy múmkin, keıbir daýyssyz dybystar daýys­ty ustaıdy. Qysqasy, ánge sóz jazǵanda ándi de, ánshini de oılaýyń kerek. Mýzyka men poezııanyń sıqyrly baılanysy bar. Sony dál bassań, jaqsy án týady. Ár ánniń tarıhy ártúrli. Kompozıtormen shartpa-shurt eregisip qalǵan jaǵdaılar da boldy. «Sóziń qurysyn» dep ol ketedi. «Ániń qurysyn» dep men ketem. Erteńine báribir qaıta tabysamyz. Ol bir qııamet-qaıym prosess. Sóıtip kerisip júrip týǵan ánder de bar. Jaqsy sózdi nashar mýzyka óltiredi. Kerisinshe, jaqsy mýzykany jaman sózder tunshyqtyrady. Sol úshin «óleń men án ǵashyqtardaı tabysýy qajet» dep oılaımyn.

– Jýyrda sizdiń qurlyq asyp, shetelde turyp jatqan tanymal jazýshy Muhtar Maǵaýınge ar­naǵan «Muha, qaıda barasyń?» atty óleńińizdi áleý­mettik jeliden oqydyq. Buǵan ekinshi tarap­tan jaýap boldy ma? Iаǵnı, sizdiń hatyńyz Maǵa­ýınge jetti me, ol jaqtan jaýap keldi me?

– Aǵam únsiz jatyr. Jetken shyǵar. Men alys­taǵy Muhańa – qalaı telefon shalýdy da bil­meımin. Muhtar meniń óz aǵam. Ekeýmiz bir aýyldanbyz. Oqýǵa alǵash kelgende qoldaý bildirgen, kó­mektesken. Keıinnen otbasymyzben aralastyq. Men saǵyndym. El saǵynyp otyr. Jýyrda aýylǵa baryp qaıttym. Baqanas degen ózen bar. Sol ózenniń boıyn­da Kópbeıit atty jer bar. Muhtar Maǵaýınniń ata­synyń qystaýy sonda. Atasy Qurymbaı Abaı­men dos-jaran kisiler bolǵan. Maǵaýınniń jazýy boıynsha Abaıdyń «Jazdykún shilde bolǵanda» óleńi Kópbeıitte týǵan. Ras, ekeýmiz bir aýyldan bolsaq ta, Almatyǵa kelgenshe ony kórgen emespin. Sebebi, men oqýshy kezde ol kisi Almatyda stýdent edi. 1967 jyly alǵash ret Semeıdiń vokzalynan «Qobyz saryny» kitabyn satyp aldym. 1969 jyly ózimen tanystym. Muhtar – qazaqtyń uly jazýshysy. Qazaq úshin qyrýar eńbek etken adam. Ábish pen Muhtar ekeýi qos kúreń sııaqty qos júırik. Sondaı jazýshynyń ortamyzda bolǵany jaqsy ǵoı. Bul óleń – aǵaǵa degen saǵynyshym, nazym. Júrek sózi dep uǵý kerek. Dál osy kezeńderde ortamyzda bolsa nur ústine nur edi. О́leńdi jazdym da, áleýmettik jelige salǵyzyp jiberdim. Aǵanyń qulaǵyna jetsin dep oıladym. Biraq ázirge jaýap joq.

– Byltyr aqpannyń basynda bes birdeı bala órtke oranǵan tragedııa bolǵany eshkimniń esi­nen shyǵa qoıǵan joq. Sizdiń azamattyq únińizdi «О́rtenip óldi bes bala» degen jyr shýmaq­ta­ryńyz arqyly estidik. Jalpy, sizdiń qazirgi qo­ǵa­mǵa kózqarasyńyz qandaı? Sizdińshe qazaq qoǵamy damýdyń jańa kezeńine ótti me?

– Irgemiz bekidi. Mynadaı qala salyndy. Kóp nársege qol jetkizdik. Qol jetpeı jatqan dúnıeler de bar. Bes balanyń órtenip ólgeni maǵan sondaı qatty áser etti. Jumystan shyǵyp bara jatqam. Mashınada otyryp úıge jetkenshe jazyp tastadym. Oǵan kúıinbegen, oǵan jany selt etpegen adam qandaı adam ekenin bilmeımin. Ol endi bir oqys jaǵdaı. Analarǵa qozǵaý saldy. Janyńa batqan shyndyqty aıtpasań aqyn bolýdyń keregi ne?

Memleketimiz qazir jańa betburystyq kezeńge ótti dep oılaımyn. Elbasynyń jańa Prezıdentke óz erkimen bılikti berýi durys boldy dep esepteımin. Eldiń tynyshtyǵy, berekesi, bolashaǵy úshin bárimiz kók týdyń túbinen tabylýymyz kerek. Qazirgi kezde ártúrli ersili-qarsyly pikirler aıtylýda. Ult múddesinen óz múddesin joǵary qoıatyndar ult atynan sóıleýge qumar bop aldy. Keıbir esebi túgel bıznesmender halyqty arandatyp júr. Aqshasy bar, bıligi bar kezde úndemeı kelgender qoldarynan aqsha men bılik sýsyp ketkende oppozısııa bop shyǵa keledi. Maǵan osy nárse unamaıdy. Ras, el úshin shynaıy keıippen shyryldap júrgender de bar. Olardy da bilemiz. Jer máselesi kóterilgende «Jer – jannan qymbat» degen poema jazdym. Jumabek Táshenov týraly. Biraz basylymdar basqan joq. Qoryqty. Sol kezde Jumabektiń erligin aıta otyryp, ashy shyndyqtyń betin ashtym. Jer – janymyzdan qymbat. Jatqa ultaraqtaı jerdi berýge bolmaıdy. Az bolsaq ta, baıtaq jerge ıe bolýymyz kerek. Bes bala osymen baılanysyp jatyr. Ár bala – aýadaı qymbat.

Qazirgi jas urpaqtyń sanasy ózgerip bara jat­qany alańdatady. Kóbi shetelge baryp turýǵa, aqsha jınaýǵa, baılyqqa qumar. Atameken, el, jer degen uǵymdardyń mán-maǵynasy álsirep bara jatqandaı kórinedi. Balalardy qaıta tárbıeleý kerek sııaqty. Áıtpese, erteń atamekenge kim ıe bolady dep oılaımyn. Táýelsizdik alǵanda týǵan balalardyń aldy otyzǵa kep qaldy. Menińshe, solardyń jartysyna jýyǵy ana tilin bilmeıdi. Bilse de shala-sharpy. Buǵan kim kináli? Qaıta táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda tilge degen betburys jaqsy bolatyn. Biz eldegi basqa ulttardyń kóńiline qaraımyz dep júrip óz upaıymyzdy jiberip aldyq. Shyndap kelgende bizge basqa ulttardan, ásirese orystar­dan keletin eshqandaı qaýip-qater joq. Bar másele ózimizdiń shala qazaqtarda. Endi táýekelge bel býmasaq kesh qalamyz. Ata Zańnyń 7-babynda orys tili qazaq tilimen qatar resmı til retinde qol­danylatyndyǵy jazylǵan. Osyny alyp tas­taý kerek. Oǵan qosa memlekettik qyzmetkerlerdi mem­lekettik tildi bilýge mindettemeı bolmaıdy.

– «Báıterek» atty poema jazǵanyńyz kóptiń esinde. Osy poemany jazǵannan soń Elbasynyń qabyl­daýynda boldyńyz ba?

– «Báıterek» poemasy alǵash jarııalanǵanda jurtty eleń etkizgen edi. Poema shyqqan soń Nursultan Ábishuly qabyldady. О́zim tilenip kirgem joq. Shaqyrtýmen bardym. О́zi suraq qoıyp otyrdy. Men jaýap berdim. Suraqtardyń kóbi meniń shyǵarmashylyǵym men «Báıterek» poemasynyń qalaı týǵany tóńireginde boldy. Elordany rýhanı ordaǵa aınaldyrý máselesine qatysty da biraz áńgimeler aıtyldy. Jańa zamandy, táýelsizdikti jyrlaý kerektigi týraly aıtty. Men ol kezde Myrzataı Joldasbekov aǵamyzdyń qol astynda, ýnıversıtette jumys isteıtinmin. Odan keıin Prezıdenttiń jeke qabyldaýynda bolǵan emespin. Jurt oılaǵandaı Prezıdentten jeke basyma eshteńe suraǵanym joq. Ras, elordaǵa kelýime, páter alýyma kómektesken adam boldy. Ol – Imanǵalı Tasmaǵambetov.

– Erteńge qurǵan josparlaryńyz jaıly aıtsańyz.

– Tiriniń bári erteńge bir nárse josparlaıdy. Biraq onyń iske asýy bir Alladan. Ǵumyr jetse Álisher Naýaıdyń «Hamsasyn» túgel aýdarsam deımin. «Eskendir qorǵanyn» sál jastaý kezimde aýdarǵam. Keıinirek «Láıli-Májnúndi» aýdardym. Halyqaralyq Túrki akademııasy sol eki shyǵarmanyń basyn qosyp «Hamsa» degen atpen shyǵaryp berdi. Kitap Túrkııadan shyqty. Aldaǵy kúnderde tusaýkeseri de bolyp qalar. Endi qalǵan dastandarǵa jumys isteımin dep nıettenip júrmin.

– Jan saraıyńyzdy ashyp, suhbat bergenińiz úshin rahmet.

Áńgimelesken

Aıgúl SEIIL,

«Egemen Qazaqstan»