Irannyń basynan qara bult arylmaı tur

Esterińizge sala keteıik, jańa jyl bastala sala AQSh-tyń ja­saǵan áýe soqqysynan Irandaǵy bedeldi tulǵalardyń biri, general Kasem Sýleımanı qaza tapqan-tuǵyn. Osy oqıǵadan keıin Iran tarapy K.Sýleımanıdiń ólimi úshin kek alatynyn málimdegen-di. Birneshe kúnnen keıin Iran Irakta ornalasqan AQSh-tyń eki bazasyn ál-Asad pen Erbıl­di ballıstıkalyq zymyranmen atqylady. Dál sol kúni Tege­rannan Kıevke baǵyt alǵan Ukraine International Airlines kom­­panııasynyń Boıng 737-800 usha­ǵy áýejaı mańynda apatqa ushyrady.

Irannyń Iraktaǵy AQSh ba­za­laryn atqylaýynan keıin kóp­shilik jer jahandy jalmaǵan taǵy bir soǵys bastala ma dep qaýip­tengen-di. Alda-jalda parsylar men amerıkalyqtar soǵyssa, eshkimge de ońaı tımesi anyq. Alaıda, Aq úı basshysy da, resmı Tegeran da tynyshtyqty qa­­laı­tynyn emeýrinmen bil­dirdi. Máselen, Iran tarapy áýe soqqysyn jasamas buryn Irak­­­taǵy áriptesterine jospary týraly aıtqan. Onyń ústine, múm­­kindiginshe adam shyǵyny az bo­latyn aımaqty zymyranmen atqylaǵan. Osylaısha, Iran jaǵy «ógizdi de óltirmeı, arbany da syndyrmaýdy» kózdegeni anyq. Iаǵnı, AQSh-pen qarym-qatynasty odan ári shıelenistirmeýdi, tek kek qaıtarýdy maqsat etken.

Áskerı bazalarǵa snarıad tús­kennen keıin Donald Tramp Aq úıde arnaıy baspasóz jıynyn ótkizip, máseleniń mánisin túsindirip berdi. AQSh prezıdenti óz sózinde Iranǵa qarsy soǵys ashý týraly tis jarǵan joq.

Aıtpaqshy, D.Tramptyń jıyndy bastaýynyń ózi muhıttyń arǵy betinde qyzý talqyǵa túsip jatyr. «Men AQSh prezıdenti bolyp turǵanymda, Iran eshqashan ıadrolyq qarý ıelenýge ruqsat ala almaıdy. Qaıyrly tań!», dedi Aq úı basshysy. Ádette AQSh prezıdenti protokol bo­ıynsha halyqqa joldaýynda áýeli amandasýy tıis. Sodan keıin ǵana negizgi máselege kóshedi. Alaıda, Tramp bul joly da  eshkimge ba­ǵynbaıtyn basshy ekenin kór­setkendeı.

Sonymen qatar jıyn barysynda D.Tramp áýe shabýyly ke­zinde eshkimniń qaza tappaǵanyn, bazalarǵa az shyǵyn kelgenin má­limdedi. «Iran shegindi. Bul búkil álem úshin de, osy oqıǵaǵa qatysy bar taraptar úshin de jaqsy jańa­lyq», dedi ol.

Aq úı basshysynyń aıtýynsha, ame­rıkalyqtar da ırandyqtardyń josparyn bilgen. Áýe soqqysynan qorǵanýǵa ázirlengendikten, bazada eshkim zardap shekpegen. Budan bólek, ol Iranǵa taǵy da sanksııa salatynyn jetkizdi.

«Irannyń agressııasyna qa­laı jaýap bere alatynymyzdy pysyqtap jatyrmyz. AQSh Iran rejimine jańa sanksııa salady. Iran áreketin ózgertpeıinshe, eko­nomıkalyq sanksııa óz kúshinde qa­la beredi. Keıingi aılarda Iran ha­lyqaralyq sýdaǵy kemelerdi basyp alyp, Saýd Arabııasyna soq­qy jasady. Amerıkalyq pı­lot­syz ushatyn ushaqty atyp tú­sirdi» dedi AQSh prezıdenti.

D.Tramptyń pikirinshe, Iran­nyń mundaı qadamǵa barýy – buǵan deıingi prezıdent Obamanyń ákimshiliginiń kiná­si. «Irannyń áreketi Obama ákim­shiliginiń Iranmen aqylǵa qon­­baıtyn ıadrolyq kelisim jasaýynyń saldary. Sol kezde Iran mıllıardtaǵan dollar­dy qolma-qol aldy. Alaıda, AQSh-qa alǵys aıtýdyń ornyna, «Amerıkaǵa ólim kelsin» dep aı­qaılady. Tipti kelisim jasa­ǵan­da da osylaı aıtty», dedi Aq úı basshysy.

Sondaı-aq Irandy ıadrolyq qarýdy ıgerýden bas tartyp, terrorısterdi qoldamaýǵa shaqyr­dy. Osy oraıda aıta ketý kerek, Baǵ­dad mańynda qaza tapqan general Kasem Sýleımanı terrorıst, ol basqaratyn «Ál-Quds» to­by da AQSh-ta terrorıstik uıym retinde tanylǵan. Onyń ústine, D.Tramp Aq úıge orna­lasqanǵa deıin K.Sýleımanı tý­raly habarsyz bolǵan. 2015 jyly amerıkalyq radıolardyń birinde The Hugh Hewitt Show baǵ­darlamasynyń júrgizýshisi «General Sýleımanıdi bilesiz be?» dep D.Trampqa suraq qoıady. Ekeýara áńgime bylaı órbipti:

– Iááá... Sonymen... Aıta berińiz.

– Ol «Ál-Quds» tobyn basqarady.

– Iá...

– Qalaı oılaısyz, – dep júr­gizýshi suraǵyn bastap kele jatqanda D.Tramp bastyrmalata bylaı deıdi:

– Aıtpaqshy, AQSh kúrdterge qysym kórsetip otyr.

– Joq, kúrdterge emes. «Ál-Quds» tobyna. Iran revolıýsııasy saqshylary toby.

Qysqasy, prezıdent atan­ǵanǵa deıin D.Tramptyń Taıaý Shyǵystaǵy kóp jaǵdaıdy bilme­geni anyq. Budan bólek, AQSh prezı­denti Ulybrıtanııany, Reseıdi, Germanııany, Qytaıdy Iranmen jasalǵan ıadrolyq kelisimnen shyǵýǵa shaqyrdy. Taıaý Shyǵys­taǵy ahýalǵa baılanysty NATO áskerin belsendi qoldanýdy da tilge tıek etti. AQSh-tyń beı­bitshilikti qalaı­tynyna toqtalyp, qolda bar qarýmen ses kórsetýdi de umytqan joq.

«Qazirgi tańda Taıaý Shyǵys­­tyń munaıyn qajet etpeımiz. Energetıkalyq turǵydan táýel­sizbiz. Biz 2 trılılon dollar jum­­sap, AQSh áskerin qaı­ta jasaq­tap shyqtyq. Jaýyn­gerle­rimiz burynǵydan óte ále­ýet­ti. Rake­talarymyz úlken, qýat­ty ári naqty. Olar nysanaǵa dóp tıedi jáne eshkimdi aman qaldyr­maıdy. Búginde dybystan da jyl­dam ushatyn kóptegen zymyran jasaýmen shuǵyldanyp jatyr­myz. Biraq qarý-jaraǵy­myzdyń myqtylyǵy ony qol­dana­­tynymyzdy bildir­meıdi. Biz­diń áskerı jáne ekono­mıka­lyq kúshimiz turaqtylyq úshin qajet», dedi D.Tramp.

Aq úı basshysynyń halyqqa joldaýy qazirgi tańda AQSh-ta qyzý talqyǵa túsip jatyr. Má­selen, Kongrestegi res­pýb­lı­kashylar onyń sózin beı­bitshilikke bastaıdy dep esep­teıdi. «Jaýap qaıtarý úshin ǵana jaýap qaıtarý qajet emes. О́ıt­keni eshqandaı amerıkalyq qaza tapqan joq», dedi senator Lındsı Grem.

Taǵy bir kongresmen Mark Me­doýzdyń paıymdaýynsha, Aq úı basshysy «Amerıkanyń soǵys­ty emes, de-eskalasııany qalaı­tynyn» búkil álemge túsindire bildi.

Alaıda Kongrestegi demokrat­tar D.Tramptyń jyly sózine senbegen syńaıly. Olardyń pi­kirinshe, Aq úı basshysynyń málim­demesi AQSh-tyń Taıaý Shyǵysta taǵy bir soǵys bastamaıtynyn bildirmeıdi.

Osyǵan baılanysty О́kilder palatasy D.Tramptyń Iranǵa soǵys ashýyna jol bermeıtin qa­rar qabyldady. Bul palatada demokrattardyń basym ekeni belgili. Sondyqtan qarardyń qabyldanýy tańǵalarlyq jaǵdaı emes. Áıtse de, ony Senattyń maquldaýy ekitalaı. О́ıtkeni onda negizinen respýblıkashylardyń sany kóp. О́z kezeginde respýblıkashylar – D.Tramptyń negizgi jaqtastary.

AQSh prezıdentiniń málim­demesi Iranmen aradaǵy kıkil­jiń ońtaıly sheshiletinin kór­set­kendeı edi. Biraq Tege­ran­nyń mańynda qulaǵan ushaq par­sylardyń bas aýrýyna aı­­nalatyn túri bar. О́ıtkeni Ka­nada da, Ulybrıtanııa da Ukraine International Airlines kom­panııa­synyń áýe kemesi atyp túsi­rilgen degen pikirde. Sondaı-aq AQSh-tyń birqatar buqaralyq aqparat quraldary da Boıngtyń apatyna Irandy kinálap otyr.

Kanadanyń premer-mınıstri Djastın Trıýdonyń aıtýynsha, ushaqty qatelesip atyp túsirýi múmkin. «Qolymyzda ushaqty ırandyq raketa atyp túsirgenin kórsetetin kóptegen dálel bar. Bul – qatelikten jasalýy ábden múmkin», dedi D.Trıýdo.

Sondaı-aq Boıngtyń apat­qa ushyraýyna baılanysty týyn­daǵan suraqtyń bárine Kanada tarapy jaýap kútetinin jetkizdi. Osyǵan baılanysty apattyń sebebin jan-jaqty tekserý qajet­tigine toqtaldy.

Ulybrıtanııanyń premer-mınıstri Borıs Djonson da ýkraı­nalyq áýe kemesiniń qu­laýyna jerden atylǵan zymy­ran áser etti dep esepteıdi. «Ushaqty Irannyń «jer-áýe» sanatyna jatatyn zymyranmen atyp túsirgeni týraly málimet jetkilikti. Qatelesip atyp túsirýi múmkin», dedi B.Djonson.

AQSh prezıdenti D.Tramp ta áýe kemesiniń qulaýyna tehnı­kalyq sebep áser etkenine senbeı­tinin aıtty. Onyń pikirinshe, ushaq­ty baıqaýsyzda atyp qula­týy yqtımal.

Bastapqyda Iran bıligi atal­ǵan aıyptaýmen múldem kelis­pegen. Ushaqtyń belgisiz aqaýǵa baılanysty áýejaıǵa qaıta oralmaq bolǵanyn alǵa tartty. Iran úkimetiniń ókili Alı Rabıeı mundaı aıyptaýdy Iranǵa qarsy jasalǵan psıhologııalyq shabýyl dep esepteıtinin jetkizdi.

Áıtse de, keıinirek Iran Boıng­tyń atyp túsirilgenin moıyndady. El bıligi keltirgen derekterge súıensek, áýe kemesi Tege­­ran mańyndaǵy áskerı bazaǵa taıaý ushqandyqtan, sarbazdar ony jaý ushaǵyna balap qatelesip atyp túsirgen. Osyǵan baılanysty Syrtqy ister mınıstri Djavad Zarıf halyqaralyq qoǵamdastyqtan keshirim surady.

Ýkraına tarapy da apattyń naqty sebebin anyqtaýǵa múd­deli. Buǵan deıin ınternette re­seı­likter jasaǵan «Tor» zymy­ra­nynyń bólikteri qulaǵan ushaq mańynan tabylǵanyn kórsetetin fotolar jarııalanǵan-dy. Ázirge atal­­ǵan sýretterdiń qanshalyqty shyn­­dyqqa saı ekeni anyqtalǵan joq.

Oqıǵa bulaı órbigennen keıin Ýkraına prezıdenti Volodımır Zelen­­skıı Irandaǵy áriptesi Ha­san Rýhanımen sóıleskenin, kiná­li­ler jazasyn alatynyn málim­dedi.

Sózdiń qysqasy, Tegeran ma­ńynda ushaqtyń qulaýy Iranǵa qıyn tıip tur. Osy sátti paıdalanyp, biraqatar memleket Iran tara­pyn aıyptaıtyny túsinikti. Ekonomıkalyq sanksııadan qına­lyp, generalynan aırylǵan eldiń abaısyzda Ýk­raına ushaǵyn atyp tú­sirýi jy­ǵylǵanǵa judyryq bolyp tur.