Trendterdi jete túsinetin jastar irikteldi
– Memleket basshysy óz Joldaýynda memlekettik qyzmetshiler jumysynyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda arnaıy daıyndyǵy bar jas kadrlardy tartý qajet ekenin aıtty. Osy rette jańadan qurylǵan Prezıdenttik jastar kadr rezervi memlekettik qyzmet júıesin jetildirýge qanshalyqty yqpal etedi?
– Jahandaný men jańa ekonomıkalyq syn-qaterler jaǵdaıyndaǵy qazirgi tańda elimizdiń básekege qabilettiligin qamtamasyz etýdiń negizgi faktorlarynyń biri – bilimdi jáne talapty jastar. Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen 2019 jyl «Jastar jyly» dep jarııalandy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen qolǵa alynǵan «Prezıdenttik jastar kadr rezervi» jobasy eń aldymen básekege qabiletti jáne jasampaz jastardy qoldaýǵa baǵyttaldy. Jobanyń máni – qajet bolǵan jaǵdaıda jaýapty laýazymdarǵa taǵaıyndalyp, elimizdiń damýy jolynda tıimdi jumys isteı alatyn ártúrli saladaǵy 300 joǵary dárejeli mamandardyń quramyn jasaqtaý. Rezervti qalyptastyrý memlekettik basqarý salasynda adam kapıtalyn eldiń paıdasyna jumyldyrý úshin jasalǵan jumys boldy.
Prezıdent jahandaný zamanyna qaraı memlekettik basqarý júıesin jetildirýge basymdyq berip otyr. Al memlekettik qyzmetke ózgeris ákelý úshin, bul salany jańǵyrtý úshin zamanaýı oılaı alatyn, joǵary deńgeıdegi quzyrettilikterge ıe, jańa trendterdi jete túsinetin jańa formasııadaǵy jastardy jumyldyrý kerek. Osy údeden shyǵý úshin aldymyzǵa Prezıdenttik jastar kadr rezervin qurý mindeti qoıyldy.
Prezıdenttik jastar kadr rezervi – otansúıgish jastarymyzǵa berilgen aıryqsha múmkindik, naqty qoldaý. Bul jobany bilimi men biligi kelisken jas azamattardyń eńbek jolynda, ilgeri jyljýyna jol ashatyn áleýmettik saty dep aıtýǵa da bolady. Irikteýdiń barlyq kezeńinen ótken jastarǵa memlekettik basqarý jáne kvazımemlekettik sektor júıesinde basshylyq laýazymǵa turýǵa tikeleı múmkindik týdyrady dep kózdelip otyr. Biz osy rezervke ilingen jastardy kósh sońynda qalmaı, Qazaqstannyń damýyndaǵy qozǵaýshy kúsh bolady dep úmittenemiz.
El isine aralasatyn jastardy irikteý jumysy tórt aıǵa sozyldy jáne biz oǵan deıin birneshe aı boıy muqııat daıyndaldyq. Osy baǵytta halyqaralyq tájirıbeni zerttedik, tásilderdi ázirlep, tolyq ashyqtyqty qamtamasyz etýge baılanysty máselelerdi sheshtik. Nátıjesinde, arnaıy onlaın-platforma daıyndalyp, sonyń arqasynda biz adam faktory máselesin sheshe aldyq. Irikteý úrdisin sıfrlandyrý bizge tolyq kólemde transparenttilik pen obektıvtilikke kepildik berdi. Tipti quzyrettilikterdi baǵalaý oflaın kezeńinde baǵalaýshylardyń kimdi baǵalap jatqanyn bilmeý úshin úmitkerlerdiń jeke basyna qatysty derekter shıfrlandy, sarapshylyq komıssııada áńgimelesýde onlaın baǵalaýdy engizdik.
Rezervshiler tizimine jeke sektordyń 106 ókili, kvazımemlekettik sektordyń 98 qyzmetkeri jáne 96 memlekettik qyzmetshi kirdi. Bul konkýrsqa elimizdiń barlyq óńirleriniń azamattary belsendi qatysty. Eń kóp kandıdattar Almaty qalasy, Qaraǵandy, Shyǵys Qazaqstan oblystarynan jáne Nur-Sultan qalasynan boldy. Sondaı-aq Ázerbaıjan, Ulybrıtanııa, Germanııa, Reseı, Túrkııa jáne Fransııa sııaqty jaqyn jáne alys shetelderde júrgen azamattar da qalys qalmady.
Ulttyq komıssııanyń qaraýymen iriktelgen úmitkerlerdiń quramynda ártúrli etnos ókilderi bar. Olar – qazaqtar, orystar, ázerbaıjandar, armıandar, nemister men tatarlar.
Rezervke engen jastardyń kóbi sheteldik aldyńǵy qatarly oqý oryndarynda bilim alǵan. Mundaı úmitkerlerdiń úlesi – 58%. Olardyń úshten eki bóligi – magıstr dárejesine ıe. Buǵan qosa tizimde 6 ǵylym doktory bar.
Irikteý jeńimpazdarynyń ortasha jasy – 31 jas. Rezervshilerdiń ekonomıkanyń túrli salalarynda aıtarlyqtaı tájirıbesi bar. Olardyń kóbi ekonomıkanyń túrli sektorlaryndaǵy iri sheteldik jáne transulttyq kompanııalarda jumys istegen, qazir de istep jatyr.
– «Bitken iske synshy kóp» degendeı, bul irikteýdiń ádildigine kúmánmen qaraǵandar da tabyldy. Buǵan ne deısiz?
– Prezıdenttik jastar kadr rezervine irikteý kezinde basshylyqqa alynǵan eń basty qaǵıdattar – ashyqtyq pen obektıvtilik barynsha qatań saqtalǵanyn esh kúmánsiz aıta alamyn. Joǵary transparenttilik, ashyqtyq jáne irikteýdiń utqyrlyǵy sıfrly onlaın-tehnologııalardy qoldaný arqyly qamtamasyz etildi.
Testileý jáne olardyń áleýetin baǵalaý kezeńderinde kandıdattardyń derekteri jasyrylyp, baǵalaýshy-sarapshylardyń eshqaısysy kimdi baǵalap jatqanyn bilgen joq. Kodtalǵan esseler men úmitkerlerdiń prezentasııalary onlaın-platformada bir-birin bilmeıtin úsh sarapshymen belgilengen ólshemder boıynsha avtonomdy baǵalandy.
Quzyrettilikti baǵalaýdy assessment-ortalyqta arnaıy daıyndalǵan asessorlar men sýpervızorlar júrgizdi. Asessorlar úshin úmitkerlerdiń qaıdan kelgeni, qandaı oqýdy bitirgeni, qaıda jumys istegeni týraly aqparattan turatyn profaıly qoljetimsiz boldy.
Sońǵy kezeńniń aldyndaǵy kezeń – sarapshylyq komıssııada áńgimelesý. Onyń músheleri úmitkerlerdi onlaın-júıede baǵalady. Komıssııanyń barlyq músheleri onlaın túrde baǵasyn engizgennen keıin olar birden bazaǵa túsip otyrdy. Eshkimde baǵany túzetý múmkindigi bolǵan joq.
Halyqaralyq uıymdardyń ókilderi men qoǵam qaıratkerleri barlyq úderisterdiń obektıvtiligi úshin syrtqy baqylaýshylar retinde shaqyryldy. Ár kezeńnen keıin ashyqtyqty qamtamasyz etý úshin upaılary bar qatysýshylardyń reıtıngi jarııalandy. Jalpy biz irikteý nátıjelerin barlyǵy oń qabyldamaıtynyn jaqsy túsindik jáne bul – qalypty jaǵdaı.
Qatysýshylarǵa qoıylǵan negizgi talap – otyz bes jastan aspaǵan, joǵary bilimi jəne bes jyldan kem emes eńbek ótili bar Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty bolýy tıis. Basqa shekteýler bolǵan joq.
Qatysýǵa ótinishter kóp boldy. Biraq kóbi testileý men testileýdi verıfıkasııalaý sııaqty kúrdeli kezeńderden óte almaı qaldy. Biz eshkimge eshqandaı qoldaý jasamaımyz degen túbegeıli sheshim qabyldadyq, erejeler barlyǵy úshin birdeı boldy. Osy tásildiń arqasynda biz úlken nátıjege qol jetkizip, aqyldy, talapty, belsendi, janyp turǵan azamattardy iriktedik. Eń bastysy, biz olardyń elimizdiń damýyna úles qosqysy keletinin, otandastarynyń bolashaǵyna beıjaı qaramaıtynyn baıqadyq. Olardyń óz eline qajet ekenin sezinip, osyǵan shabyttanǵandaryn kórdik.
О́zge de sıpattaǵy qıyndyqtar boldy. Mysaly, áleýmettik jelilerde testileýdi verıfıkasııalaý kezeńinde test suraqtaryna daıyn jaýaptardy usynady degen sııaqty aqparat taraldy. Testterdi verıfıkasııalaý kezeńinen ótýge arnalǵan kóptegen qyzyqty usynys ta týyndaǵan. Alaıda suraqtar bazasyn eshkim bilmeıdi, tapsyrmalar biregeı, Prezıdent jobasy úshin arnaıy ázirlendi. Sondyqtan ondaı usynystar múldem qajetsiz boldy.
Bıyl rezervtegilerdiń kem degende 40%-y jumysqa ornalasady
– Endi kópshilikti iriktelgen jastardyń qandaı qyzmettiń qulaǵyn ustaıtyny qyzyqtyrady. Bul baǵyttaǵy jumystyń nátıjesin qashan kóremiz? Jalpy, bıyl rezervtegi jastardyń qanshasyn jumysqa ornalastyrý josparlanyp otyr?
– «Júzden júırik, myńnan tulpar shyqqan», iriktelgen jas mamandardyń búginde 36,5%-y ınfraqurylym men servıstik salalardy damytý, ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy jáne qorshaǵan ortany qorǵaý salasynda, 21,5%-y ekonomıkalyq jáne qarjylyq, 7%-y syrtqy jáne ishki saıasat, 5%-y áleýmettik, 4%-y quqyqtyq saıasat salasynda, sondaı-aq 12%-y óńirlik jáne 14%-y basqarý toptarynda qarastyrylǵan qyzmetterdi tańdaǵan. Iаǵnı, 300 iriktelgen rezervshi salalar boıynsha bólingen. Olardyń keıbireýleri jaqyn arada memlekettik laýazymdarǵa taǵaıyndalýy múmkin.
2020 jyldyń birinshi toqsanynda bizdiń agenttik árbir rezervshi úshin quzyretterdi damytýdyń jeke josparyn ázirleıtinin atap ótkim keledi. Memlekettik qyzmet pen kvazımemlekettik sektordaǵy joǵary laýazymdarǵa rezervshilerdi taǵaıyndaý dáıekti mansaptyq ósý jolymen josparlanady. Agenttik rezervshilerdi odan ári mansaptyq ilgeriletýge monıtorıng júrgizedi.
Memleket basshysynyń Jarlyǵyna sáıkes irikteýdiń barlyq kezeńderinen ótken tulǵalar bes jyl merzimge rezervke alynady. El Prezıdenti budan keıingi jumystardy úılestirý úshin Úkimetke, Prezıdent Ákimshiligine jáne bizdiń agenttikke naqty tapsyrma berdi. Biz bes jyl ishinde rezervke engen adamdardy jumysqa ornalastyrýdy qamtamasyz etýimiz kerek. Olardyń keıbireýi birden joǵary laýazymdarǵa ıe bola alady. Keıbirine biz bastapqyda tómendeý, biraq odan ári ósýdiń naqty perspektıvasy bar laýazym usynamyz. Usynylǵan qyzmetterdi qup ala ma, almaı ma, rezervtegi kadrlar ózderi sheshedi.
Qazirgi tańda biz rezervshiler taǵaıyndalýy múmkin bos laýazymdarǵa taldaý júrgizip jatyrmyz. 2020 jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda, tipti birinshi toqsanynda rezervtegilerdiń 30%-yn jumysqa ornalastyryp qalýymyz múmkin. Jalpy jyldyq meje olardyń kem degende 40%-yn ornalastyrý kerek. Rezervtegilerdiń joǵary áleýetin, quzyrettilik deńgeıin, jańashyldyǵyn jáne ózgeristerge daıyndyǵyn, belsendiligin, eldiń damýyna úles qosýǵa degen nıetin eskere otyryp, bul jastardy tabysty mansap kútip tur dep oılaımyn.
– Iriktelgen jastardyń arasynda basshylyq qyzmet atqarǵan, tabysy jaqsy mamandar da bar. Memlekettik qyzmetten olardyń oılarynan shyǵatyn qandaı oryndar usynylýy múmkin?
– Negizi iriktelgen jastardyń ishinde joǵary dárejeli qyzmettegi adamdar az. Degenmen elimizde alǵash ret qolǵa alynǵan teńdessiz jobanyń irikteýinen súrinbeı ótip, rezervke qabyldanǵan azamattardyń memlekettik basqarý júıesinde ǵana emes, kvazımemlekettik sektorda da basshylyq laýazymǵa kelýine múmkindik beriledi.
Rezervshiler memlekettik saıası jáne ákimshilik laýazymdaryna, ulttyq kompanııalardyń basqarýshy laýazymdaryna ornalasa alady. Buǵan qosa «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik qyzmeti týraly» Zańynda da rezervtegi tulǵalardy memlekettik ákimshilik laýazymdarǵa qabyldaý múmkindigin qarastyratyn túzetýler engizildi. Osylaısha bilikti de bilimdi, óz elin súıetin, memleketimizdiń ósip-órkendeýine jáne odan ári damýyna úlesin qosýǵa nıetti jas býyn ókilderine memlekettik basqarý júıesine kedergisiz kelýine jol ashyldy.
– Iriktelgen jastardyń kóbinde memlekettik qyzmette jumys tájirıbesi joq. Olardy taǵaıyndaý aldynda tıisti oqytý qarastyrylǵan ba? Biliktiligin arttyrý boıynsha qandaı da bir arnaıy baǵdarlama bola ma?
– Qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes memlekettik qyzmetshi jáne memlekettik laýazymǵa taǵaıyndalatyn rezervshiler biliktilikti arttyrý semınarlary men qaıta daıarlaý kýrstarynyń jospar-kestesine sáıkes Prezıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynda qaıta daıarlaý kýrstarynda oqýdan ótedi. Basqa rezervshiler Akademııa ázirlegen trenıngtik baǵdarlamalarda ózderiniń basqarý quzyretteriniń deńgeıin arttyra alady. Trenıngtik baǵdarlamalar zamanaýı jaǵdaılardaǵy eń ózekti baǵyttardy qamtıdy: oılaý dızaıny, transformasııalyq kóshbasshylyq, emosıonaldy ıntellekt, perspektıvalyq oılaý jáne ssenarıılik josparlaý, strategııalyq menedjment, jobalyq menedjment, bıznes úderisterdi ońtaılandyrý jáne taǵy basqa. Bul týraly akademııanyń saıtynan keńinen tanysýǵa bolady.
Merıtokratııa qaǵıdaty jastardyń mártebesin kóteredi
– Bul joba jas mamandarǵa áleýmettik lıft bolatynyn atap óttińiz. Jalpy atalǵan jobaǵa qosa azamattardyń qyzmet babynda kedergisiz kóterilýi úshin merıtokratııa qaǵıdatynyń negizinde qandaı jumystar josparlandy?
– Prezıdenttik jastar kadr rezervine engen keıbir jastardy óńir-óńirge jumysqa jiberý josparlanyp otyr. Osylaısha bul joba máselelerdi jergilikti jerde sheshýge áser etýi kerek. Sondaı-aq aımaqtarda tájirıbe jınaǵan jastardy ortalyqqa jumysqa ornalastyrýdy da oılastyramyz.
Mundaı jumystar merıtokratııa qaǵıdatyna sáıkes burynnan atqarylyp keledi. Máselen, «Bolashaq» baǵdarlamasymen shetelde bilim alyp kelgen jastar eldimekenderde eńbek etip, tájirıbesin shyńdady. Halyqpen etene aralasyp, turǵyndardyń talap-tilegin, muń-muqtajyn jaqsy biletin mamandardan keıin bilikti basshylar da shyqty.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda «Jastardyń laıyqty bilim alýyna, alańsyz jumys isteýine teńdeı múmkindik berilýi qajet. Aýyl men qaladaǵy jas azamat úshin de, laýazymdy, aýqatty nemese qarapaıym sharýa otbasynyń balasy úshin de áleýmettik lıfttiń esigi kedergisiz ashyq bolýy kerek. Aınalyp kelgende, áleýmettik teńdik degenimiz – osy. Biz osyǵan qol jetkizýge tıispiz. Memlekettik qyzmetke taǵaıyndaý barysynda merıtokratııa prınsıpin ustanǵan jón. Azamattardy tek bilimine, qabiletine qaraı taǵaıyndaý talaby qaǵaz betinde qalmaı, is júzinde oryndalýy qajet» dep aıtqan edi.
Osy baǵyttaǵy jumystar jalǵasyn taýyp, óńirlerde burynnan istep jatqan mamandarǵa qoldaý kórsetip, qyzmette ilgerileýine jaǵdaı jasaımyz. Bos oryndar konkýrsyna qatysqan jastardyń ishinen departamentterge jumysqa qabyldaımyz. Merıtokratııa qaǵıdatynyń negizindegi bıylǵy jumystardy jaqyn arada qolǵa alamyz.
– Memleket basshysy Qazaqstan halqyna Joldaýynda 2020 jyldan bastap memlekettik qyzmetshilerdiń sanyn birtindep qysqartýǵa kirisip, únemdelgen qarajatty neǵurlym paıdaly qyzmetkerlerdi yntalandyrýǵa jumsaý kerek ekenin aıtty. Bul jóninde ne aıtasyz?
– Iá, Prezıdent Qazaqstan halqyna Joldaýynda memlekettik apparatty jáne kvazımemlekettik sektordaǵy qyzmetshilerdiń sanyn ońtaılandyrýdy tapsyrǵan bolatyn. Qazirgi ýaqytta memlekettik qyzmetshilerdiń shtattyq sany – 98 myńǵa jýyq. Shtat sanyn ońtaılandyrý kezeń-kezeńimen birneshe jyldyń ishinde júrgiziledi. О́z kezeginde bul memlekettik qyzmetke básekege qabiletti, bilikti mamandardy tartýǵa múmkindik beredi.
Osy tapsyrmany oryndaýdyń naqty tektikteri qazirgi ýaqytta Ulttyq ekonomıka mınıstrligimen pysyqtalyp jatyr. Qysqartý boıynsha usynystardy ázirleý tıisti jumys tobymen júrgizilýde. Atalǵan mınıstrlik jalpy memlekettik qyzmettiń shtattyq sanyn belgileý, olarǵa qarjy bólý sııaqty quzyretterge ıe. Taldaý jumystarynyń nátıjesin osy jyldyń birinshi toqsanynan bastap kóre bastaımyz.
Ońtaılandyrý memlekettik qyzmettiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etip, biraz jumysty júıeleýge, tıimdiligin arttyrýǵa septigin tıgizedi. Qysqartý esebinen únemdelgen qarajatty bilikti mamandardy yntalandyrýǵa jumsaýǵa múmkindik beredi.
– Memlekettik qyzmet salasyn jetildirý jóninde tolymdy málimet bergenińizge rahmet.
Áńgimelesken
Orynbek О́TEMURAT,
«Egemen Qazaqstan»
