Saraptap kórelik. Toqsanynshy jyldary kúnkóris qamymen kóptegen muǵalim basqa salaǵa aýysyp ketti. Mektepte óz mamandyǵyn sheksiz súıetinder ǵana qaldy. Bos oryndarǵa buryn aýyldyq keńesti, keńshardy basqarǵandar, zootehnıkter, agronomdar, ınjenerler, esepshiler keldi. Mektepti basqarýdy aýyl ákimine júktedi. Biraz muǵalim ala qapshyq súıretip, bazar jaǵalady. Sirá, tabysy jaqsy boldy-aý shamasy, solardyń mektepke qaıta oralǵandary shamaly. Al agronomdar men zootehnıkter bıologııadan, býhgalterler matematıka men geometrııadan, tamaq ónerkásibi mamandary hımııadan, ınjenerler fızıkadan «kózin shyǵaryp, basyn jaryp» sabaq ótip jatty.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary jekemenshik oqý oryndary jaýynnan keıingi sańyraýqulaqtaı qaptap shyǵa keldi. Qolynan kelgenderdiń birazy ınstıtýt, ýnıversıtet ashty. Qoly qysqalary kolledj uıymdastyrdy. Qazir aıtýly ınstıtýttardyń qosymsha kolledjderi bar. Buǵan keshegi kúnge deıin sabaqtasyp kelgen «syrttaı oqý» degendi qosyńyz. Jappaı naryqqa kóshý kezindegi osy úrdisten soń arzan oqý aqysymen bilim alǵan muǵalimder mektepterge jumysqa kirip jatty. Meniń ózim ýnıversıtetti syrttaı bitirgen bir týysty jumysqa ornalastyrǵanym bar. Ol aǵylshyn tiliniń mamany edi. Bir kúni dırektor habarlasyp tur. «Renjime, ana balańyz aǵylshyn tili turmaq áripterin de bilmeıdi ǵoı», deıdi. Betti bastym. Aǵaıynǵa qyzmet jasap bolmaıtynyn sonda túsindim. Taǵy bir mysal. Keshe ǵana toıdan qaıttym. Taksı júrgizýshisi Shymkent qalasyndaǵy joǵary oqý oryndarynyń stýdenti eken. «Kúndiz oqyp, túnde tabys tabady ekensiń. Jaqsy ǵoı» dep áńgimege tarttym. «Oı, aǵaı! Qazir teńgeń bolmasa, oqytýshylar synaq almaıdy. Sodan ǵoı túndeletip júrgenimiz», deıdi. Bul jaǵdaı da beseneden belgili. Aqshanyń kúshimen oqý bitirgender jarytyp bala oqyta ma? Ortasha deńgeıdegi muǵalimnen ortasha deńgeıdegi shákirt tárbıelenedi emes pe? Al oqytýshysyna para berip, baǵa alǵan stýdentten erteń qandaı maman shyǵady? Osynyń ózi muǵalim bedeliniń tómendep ketýine áser etip jatqany jasyryn ba? Álde muny da joqqa shyǵararsyz?
Qazir jastar eń ońaı mamandyq muǵalimdik dep oılaıtyn syńaıly. Buǵan tehnıkalyq mamandyqtardan góri, gýmanıtarlyq, ıaǵnı muǵalimdik oqýǵa qujat tapsyryp jatqandardyń kóptigi anyq dálel. Shalǵaı aýdandardaǵy mektepterde hımııa, matematıka, fızıka, aǵylshyn tili pánderi muǵalimderi jetispeıdi. Nege? О́ıtkeni búgingi jastardyń mundaı qıyn sabaqtarǵa tisi bata bermeıdi. Joǵary oqý oryndaryna túsýshi talapkerlerdiń tómen ball jınaǵandary amalsyzdan muǵalimdik mamandyqty tańdaıtyny da sodan. Al ata-ana bolsa, «balamyz joǵary oqý ornyn bitirse boldy» degen qaǵıda ustanady. Olarǵa erteń balalary mektepke baryp-kelip júrse bolǵany. Tipti, osy muǵalimdik satydan balalaryn ákimdikke, joq degende mektep dırektorlyǵyna súıreıtinder de tabylady. Osydan baryp básekege toly dúrbeleń kezeńde muǵalimdik qyzmetke barynsha daryndy adamdardy tartý ómirlik qajettilikke aınalyp otyr.
Jalaqynyń azdyǵynan, jaǵdaıdyń tómendiginen (páterge qol jetkize almaýshylyq, kommýnaldyq qyzmetterge jeńildikterdiń joqtyǵy, taǵy basqalar), júktemelerdiń kóptiginen mektepterde er muǵalimderdiń úles salmaǵy azaıyp ketkeni de jasyryn emes. Al biryńǵaı qyz-kelinshekter júrgen jerde tárbıe tusaýlanatynyn ǵalymdar jazýdaı-aq jazyp keledi. Máselen, kileń áıel tárbıesindegi balanyń jasyq bolyp ósetini tájirıbede dáleldengen. Reseı ǵalymdary áskerge shaqyrylǵan jastarǵa tájirıbe jasap kórgende, sheshesiniń tárbıesinde óskender ózdiginen sheshim qabyldaı almaıtynyn, boılarynda batyldyq ataýly semip qalǵanyn anyqtaǵan. Al áke tárbıesinde óskender avtomatty tez meńgergen, jer de qazǵan, tehnıka tilin de az ǵana ýaqytta úırenip alǵan. Sheshe tárbıesindegiler ydys jýýǵa, eden sypyrýǵa, jalpy jeńil-jelpi jumystarǵa suranǵan. Mektepte qyz-kelinshekterdiń shamadan tys kóbeıip ketýi ul tárbıesine, bolashaq er-azamattyń minez-qulqyn qalyptastyrýǵa, olardyń jigerli bolyp ósýlerine keri áserin tıgizetini aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Osynyń barlyǵy saıyp kelgende muǵalim bedeliniń tómendeýine aparatyn faktor .
Endi «Pedagog mártebesi týraly» jańa zańnyń tıimdi tustary qandaı bolmaq degen zańdy suraq týady. Ras, jańa zańda áleýmettik kepildikke basymdyq berilip otyr. Endigi jerde bastapqy jarnasyz jeńildetilgen nesıe boıynsha turǵyn úı satyp alý múmkindigi bar. Sonymen qatar qyzmettik turǵyn úı jáne jataqhana ıelenýge múmkindik qarastyrylǵan. Endigi tusta muǵalimderdiń áleýmettik jaǵdaılaryna qatysty jergilikti ákimdikterge quqyq berý máselesi sheshilmek. Aıtalyq, ákimder muǵalimderge syıaqy, jergilikti bıýdjetten páter bere alady. Muǵalimderdiń balalary balabaqshaǵa kezeksiz ornalastyrylady. Aýylǵa barǵan muǵalimder jer ýchaskelerin alyp, turǵyn úı salyp alýlaryna da jol ashylmaq.
Muǵalim ataýlyǵa asa unap otyrǵan jańa zańdaǵy jańalyq sol – endi jergilikti organdardyń ókilderi muǵalimderdi ózderiniń qyzmetterine sáıkes kelmeıtin jumystardy oryndaýǵa májbúrlemeıdi. Kelisýge bolatyn sııaqty. Biraq...
Ustaz! Muǵalimniń qoǵamdaǵy ekinshi ataýy – ustaz. Ustaz dep biz kimdi aıtamyz? Árıne, ol bárine de úıretýshi, jol kórsetýshi, joba silteýshi, memleketimizdiń órkenıetti damý saıasatynyń myqty nasıhatshysy. Ol óziniń júris-turysymen de, sózimen de, ishki, syrtqy mádenıetimen de – qoǵamda táýelsiz elimizdiń etalondyq beınesi.
Muǵalim senbilikke qatyspasyn deımiz. Aý, aǵaıyndar-aý, ustaz degen barlyq ıgilik ataýlynyń aldynda júrmes pe? Máselen, muǵalim senbilikke shyqpaǵan soń, oqýshylar da qolyna kúrek almaıdy. Sonda biz kimdi tárbıelep jatyrmyz? Qoǵamǵa túk te paıdasy tımeıtin jatypisherdi me? Osy jerde ustaz ónege kórsetip júrse, oqýshy bitken eńbekke tárbıelenbeı me? Ustazdyń ózi úıinde shirenip jatsa, shákirtterin otansúıgishtikke, patrıotızmge, eńbeksúıgishtikke, uıymshyldyqqa kim tárbıeleıdi? Jol kórsetetin, jol bastaıtyn ustaz osy tusta buǵyp qalsa, basqasynan ne surarsyń?
Jalpy, rýhanı meshel muǵalim oqýshysyna jaqsy tárbıe bere almaıdy. Abaıdy, Farabıdi, Muhtardy, Sákendi, Sábıtti, Beıimbetti, taǵy basqalaryn bilmegen ustazdan ulyq adam shyǵa ma? Jaraıdy, atalǵan tulǵalardy birsydyrǵy bilsin-aq, biraq óner, mádenıet, sport álemindegi sońǵy jańalyqtar men tabystardan maqrum muǵalim kimge úlgi bola alady? Shákirtterimen birge teatrlarda, stadıondarda, klýbtarda otyrǵan ustaz naǵyz ustaz emes pe? Tarıh nemese ólketaný pániniń muǵalimi shákirtterin tarıhı, kıeli de kórikti jerlerge bastap bara jatsa, munyń ózi tárbıe kózi emes pe?
Qazir kóshe aralap, oqýshylarynyń ata-analarymen, turmys-tirshiligimen tanysyp júrgen synyp jetekshilerin de sırek kóremiz. Osyndaı bir qolaıly sátte óziń turatyn shaǵyn aýdan turǵyndarymen etene tanysý da kerek-aq. Jurtqa kórinbeı, mektepte tyǵylyp júrgen jannan jaqsy tárbıeshi shyqpaıdy. Ejelgi grek ǵulamalary «Patsha qansha jerden aqymaq bolsa da balasynyń ustazynyń aldyn kespeıdi» degen eken. О́nege, úlgi kórsetip, urpaqqa ulaǵatty tárbıe berip júrgen ustaz aldyn kim keser?!
Sabyrbek OLJABAI,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi
