Abaı muraty – eldik múdde men birlik kórinisi

Anyǵynda, Abaı Qunanbaı­ulynyń tý­ǵanyna 175 jyl tolýyna oraı mem­leket kólemi men halyqaralyq deń­geıde aýqymdy is-sharalar uıym­das­tyrý jaıy keńinen qozǵalady. Onyń ózi «...toı toılaý úshin emes, oı-órisi­miz­di keńeıtip, rýhanı turǵydan damýy­myz úshin» asa mándi múmkindik ári aı­ryq­sha qubylys bolatynyna ma­ńyz beriledi. Aqyn álemi, shy­ǵarma­shy­lyq murasynyń mádenı-rýhanı baılyǵy men qundylyq qaı­narlaryna, taǵy­lym­dyq Hám tálim­dik tustaryna da keń oryn beriledi.

Abaı murasyn zerttep-zerdeleý isinde oqý estafetasynyń keń óris alýy, osynyń negizinde mańyz-máni joǵary kózqaras pen qoltań­ba, ustanym júıesine den qoıy­lyp, kó­keı­kestiligi men taǵylymdyq syr-sı­pat­taryna aıryqsha nazar aýdary­la­dy. Atap ótken jón, baǵ­dar­lamalyq eń­bek­tiń basty bólikterinde («Ulttyq bol­mys­tyń úlgisi», «Mem­leket isiniń múd­de­lesi», «Jańa qoǵamnyń janashyry», «Álemdik mádenıettiń tulǵasy», «Tor­qaly toıdyń taǵylymy») Abaı mu­raty men murasy el birligi men múd­desi­men telqabys sóz etiledi. Qazaq qoǵa­my, ondaǵy artyq-kem tustar qatar beri­ledi. Aıtalyq «Ulttyq bol­mys­­tyń úlgisi» bóliginen qoǵam men zaman shyndyǵy, adam bolmysy men dú­nıe­tanym arnalary keń oryn alady. Qazaq qoǵamyn damytý, el-jerge qyz­met etý, maqsatty bıikke um­tylý mu­rat­tary adamdyq borysh, bilim-ǵy­lym isimen baılanystyrylyp, ony da­my­tý men jetildirý joldary – Abaı­dyń shyǵarmashylyq murasymen sabaq­tastyqta sóz etiledi. Onyń máni: «Ǵy­lym tappaı maqtanba», «Paıda oı­lama, ar oıla, Talap qyl artyq bilý­ge» syndy belgili óleńderi aıasynda keń óris alady. Bilim-ǵylymdy erte meń­gerý, «Artyq ǵylym kitapta», «Bes nár­se­den qashyq bol, Bes nársege asyq bol» syndy qaǵıdaly oılary men tol­ǵanystarynyń máni ashylady. Bilim berý salasyn zamanǵa saı damy­typ, jetildirý joldaryna den qoıy­lady. «Pedagog mártebesi týraly» zań­nyń osy baǵytqa arnalǵany, us­taz­ǵa qurmet pen muǵalim maman­dy­­ǵyn qurmetteý qajettiligi kór­se­tile­di. Bul baǵytta ana tilin damy­tý men dáripteý jaıy, kóptildi bilý men meń­gerý máseleleri de keńinen qoz­ǵala­dy. Aqyl-parasatqa keń óris ashý, sana­nyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý, el­dik pen erlikti qadirleý, ult­tyq pat­rıotızmdi qalyptastyrý, ór­kenıettiń ozyq tustaryna batyl qadam jasaý qa­jet­tiligi – Abaı mu­ra­syna den qoıý men ony oqyp-úı­rený, zerttep-zerdeleý, taný isin­de mańyzdy bolatyndyǵy basa kór­setiledi. Budan basqa, ásirese: «Pat­sha qudaı, syıyndym, Týra bas­ta ózińe», nemese: «Jigitter, oıyn ar­zan, kúlki qymbat, Eki túrli nárse ǵoı, syr men symbat» syndy aqyn­nyń min-syn retindegi astarly-qat­parly oı-júıeleri de basty nazar­da turady. Mu­nyń mánisi bylaı beriledi: «...Biz eldi, ultty Abaısha súıýdi úırenýimiz kerek. Uly aqyn ultynyń kemshiligin qatty synasa da, tek bir ǵana oıdy – qazaǵyn, halqyn tór­ge jeteleýdi maqsat tutty». Mu­ny da bilip, qaperde ustaǵan jón.

«Memleket isiniń múddelesi» atty kelesi bólikte ult muraty men eldik bir­lik, ádiletti qoǵam qurý ıdeıasy, ór­ke­nıetti memleket qaǵı­dat­tary ke­ńi­nen qozǵalady. Damý men turaq­ty­lyq tiregi – birlik pen tatýlyq ekeni basa kórsetiledi. Mem­lekettik múd­de, qoǵamdyq kelisim, dástúr men sabaq­tas­tyq syrlary ashylady. Abaı aıtqan: «Keleli keńes joǵaldy, El sybyrdy qolǵa aldy», «Qý tilmenen qutyrtyp, Keter bir kún otyrtyp» degen dáýir ty­nysy, ómir taǵylymy, qatqyl ún, qatań es­kertýleri de nazarǵa alynady. Son­daı-aq zań ústemdigi, bılik pen halyq arasy, jastarǵa memleketti syı­­laýdyń syr-sıpattary da bas­ty baǵyttarǵa ıe bolady. Ádiletti qo­ǵam qurý, syndarly dıalog máni – jańa býyn jaýapkershiligimen sabaq­tastyqta sóz etiledi. Túıindi tusta: «Memleket múddesin kózdesek, áýeli sabaq­tastyq saqtalyp, tógilgen ter men atqarǵan eńbektiń dalaǵa ketpeýin oı­laıyq... Qazaqstandy ozyq damyǵan memleketterdiń qata­ryna qosa alamyz», – dep anyq aıtady.

«Jańa qoǵamnyń janashyry» atty bólikte álemdik órkenıettiń ózin­­de oryn alǵan qala men aýyl ara­sy, baı men kedeı máselesi, bilim men bilim­sizdik máni, áleýmettik jaýap­kershilik jaıy jan-jaqty qozǵa­lady. Onyń kilti men túıinin Abaı­dyń «Tolyq adam» formýlasy arqy­ly ashady. Aqyn murasyndaǵy: «Aqyl, qaırat, júrekti birdeı usta, Sonda tolyq bo­lasyń elden bólek», «Eńbek etseń erin­beı, Toıady qarnyń tilenbeı», «Tamaǵy toqtyq, Jumysy joqtyq, Az­dy­rar adam balasyn», «О́zińe sen, ózińdi alyp shyǵar, Eń­begiń men aqy­lyń eki jaq­tap» syn­dy qoǵamdyq qubylys­tar­dan tý­ǵan, kezeń kórinisteri men zaman shyn­dyǵynan oryn alǵan, ómir-turmys sapasyn jaqsartýǵa qatysy bar mańyzdy tustardy bólekshe ataıdy. Osynyń negizinde táýeldilik psıhologııasynan arylý, maqtan men masyldyq syndy tegizsiz, jat ta teris kórinisterden alys bolý, kerisinshe eren eńbek etip, bilim qýyp, sha­ǵyn jáne orta bıznesti órkendetý ba­ǵy­tyn alǵa tartady. Bul rette: «Abaı­dy óz zama­nyndaǵy iskerliktiń uıyt­qysy, eńbek­qor­lyqtyń motıvatory deýge bolady. Uly oıshyl shyǵar­ma­larynda kásipten násip tap­qan­dar­dy, sha­rýaqorlyqqa úırený daǵ­­dy­laryn úlgi etedi. Ol tur­mys sapa­syn jaqsartý úshin eńbek etý­diń jańa tásil­derin meń­gerýge shaqy­rady. Sony­men qatar aqyn bastama­shyl­dyqty, kásiptegi adal­dyqty joǵary qoıady»,  – qoǵam sur­a­nysyn, eńbek mánin, ómir taǵyly­myn alǵa tartady.

Budan basqa, «Álemdik mádenıet­tiń tulǵasy» atty bólikte Abaı ále­min jer-jaHanǵa tanytý muraty qoz­­­ǵalady. Halyq mádenıetin, bi­tim-bol­mysyn, ómir-tarıhyn, tur­mys sa­pasyn – Abaı arqyly tanytý má­­­se­lesi qozǵalady. Abaıdyń aqyn­­­dyq qýatynyń qaınar kózderi, Batys pen Shyǵysqa qatysy, basty­sy, aqyn óleńderi men qara sóz­derin­degi ómir taǵylymy men tu­jy­r­ym­dar júıesi­niń mánin ashý, jal­py­adam­zat­tyq qun­dy­lyqtary men rýhanı ba­ı­l­yǵyn joǵa­ry ustaý qa­jet­tiligi aıtylady. Abaı­d­yń ǵıb­ratty ǵumyry men shynaıy shy­ǵar­m­ashylyǵynyń syryn ashý, ulty­myzdyń mádenı kapıtaly, Qaza­q­­stannyń brendi retindegi oryn-úlesi aıqyndalyp, mańyz-máni jan-jaqty qozǵalady. Anyǵyn aıt­qanda: «Abaıdy qalaı dáriptesek te jara­sady. Onyń ǵıbratty ǵumyry men shynaıy shyǵarmashylyǵy – qazaq halqyna ǵana emes, jaHan jur­tyna da úlgi-ónege, Abaıdyń adam men qoǵam, bilim men ǵylym, din men dástúr, tabı­ǵat pen qorshaǵan or­ta, memleket pen bılik, til men qa­rym-qatynas tý­ra­ly aıt­qan oı-tujy­rym­dary ǵasyr­lar ótse de mańyzyn joǵalt­paıdy. О́ıt­keni aqynnyń mu­rasy – búkil adam­zat balasynyń rýhanı azyǵy», – dep tereń mándi fál­safalyq túıinder jasaıdy.

 Al «Torqaly toıdyń taǵylymy» bóli­ginde: «Abaı – eldik murattyń aıny­mas temirqazyǵy» degen qory­tyn­dy jasalady. Onyń máni: qazaq­tyń tórinde dombyra, aqyn kitaby men M.Áýezovtiń «Abaı joly» tu­rýy kerek­tigi aıtylady. Aqyn me­reı­toıy tusyn­da – 500-den astam is-shara ótip, kesh-kezdesý, konferen­sııalar uıym­dastyrylatynyna da mán beri­ledi. Aqyn shyǵarmalary on tilge aýda­rylyp, «Abaı» teleserıa­ly túsi­rile­di. Ádebıet pen óner sala­syndaǵy syı­lyq – Abaı atymen atalatyn bola­dy. Semeı óńiri – el tarıhyndaǵy kıeli ólkege aına­lyp, ataqty Jıdebaı abat­t­an­dy­ry­lady. «Abaı» jýrnalyna qol­daý kórsetiledi. Qysqasy, anyǵyn aıt­­­qanda: « Abaı armany – halyq arma­ny... Abaı murasy – bizdiń ult bolyp bir­­le­sýimizge, el bolyp damýymyzǵa jol asha­tyn qasterli qundylyq» dep baǵa­­la­nady. Demek, Abaı muraty men mu­­rasy – eldik múdde men birlik kórinisi.

 Raqymjan Turysbek,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor