Árıne, bul qatyp qalǵan ereje emes, dástúr men adamı qarym-qatynas nyshany ekeni belgili. Dese de ár eldiń ózine tán ádebi (etıketi) bolýǵa tıis. Dástúrdi saqtaý úshin. Imandylyq turǵysynda saýap jınaý úshin. Bul – salt-sanamyzdyń aınasy men deńgeıi. Jalpy tirshilikte aralasatyn-quralasatyn, kúndelikti kórisetin aǵaıyn-týǵan, jaqyndardyń, dos-jarandardyń, áriptesterdiń, qyzmettesterdiń, birge júrip, qatar oqıtyn jandardyń arasyndaǵy baılanystyń bir ólshemi – durys amandasý. Kózi ashyq, saýatty adam birinshi bolyp sálemdesse, esh qatelespegen bolar edi. Onyń esebine dinı uǵym boıynsha «saýap eselep jazylady» degen sóz de beker emes. Al mádenıetti adamnyń tanyspen de, beıtanyspen de kez kelgen jerde ushyrasqanda sálem berýge beıim turýy zııalylyqtyń belgisi deýge negiz bar. О́ıtkeni sálemdesýdi bilgen keshire de biledi. Keshire bilgen rahmet te aıta biledi. Bul – barsha adamǵa tán nárse. «Sálem joldap, saýlyq tilegen janǵa barlyq jerde ruqsat bar» degen naqyl da osyndaı ádeptiń, ádettiń artyqshylyǵyn meńzese kerek.
Munyń bárin aıtyp otyrǵanymyzdyń sebebi bar. Jaqynda kórshi elge issaparlap qaıtqan áriptesterimiz sondaǵy jastardyń kóshede úlkendermen sálemdesetinin kórip, tań qalǵandaryn jasyrmady. Sirá, negizi otbasyda qalanatyn mundaı tárbıe oqý oryndarynda ǵana emes, kez kelgen ortada qalyptasyp, jetiletini túsinikti. Shúkir, «jastardyń beretini – sálem» deıtin qaǵıda buzylmaı, urpaqtan urpaqqa úzilmeı jalǵasyp keledi. Úlkenge qurmettiń, kóńilge medettiń ónegesin kórsetýdiń ózi aǵa urpaq ókilderine baılanysty. Ilgeride Buharada bilim alyp, búkil ońtústik aımaǵynda tanymal bolǵan Isaq ımam jolda kele jatqan jas balalardyń ózine attan túsip, sálem beredi eken. «Úlken basyńyzben nege jastarǵa sálem berdińiz? – dep suraǵan ulyna: «Men olarǵa sálem berýdi úırettim emes pe?» – depti.
Mine, naǵyz taǵylym, shynaıy ónege!
Bizde sondaı ımandylyq sabaǵyn kórsetetin, ýaǵyz aıtatyn din ókilderi boldy jáne bar emes pe? Úlkender jaǵy kóbirek ónege kórsetýdi oılastyrsa, baǵzy dástúrdi ornyna keltirýge bolar. Rýhanı jańǵyrýdyń osyndaı adamı da qarapaıym tustaryn este ustaǵan da jón shyǵar.
Sonymen birge mektepten bastap barlyq oqý ornynda, menshik túrine qaramastan barsha kásiporynda, ásirese halyqqa qyzmet etetin oryndarda, memlekettik mekemeler men uıymdarda joǵaryda aıtylǵan amandasý, kórisý, qoshtasý, izet pen qaıyrym ádepterin arnaıy oqytýdyń, úıretýdiń artyqtyǵy joq. Mundaı dástúr etıkasy jóninde trenıngter dúnıejúzilik brendi bar meımanhanalar men meıramhanalar jelisinde, iri-iri óndiristik korporasııalarda, áýe kompanııalarynda turaqty túrde ótkizilip turady. Sonda belgili bir qaýymda, qoǵamda adamdardyń bir-birine qurmetpen qaraýy, adam quqyǵyn, jeke basyn syılaý mádenıeti qalyptasady. Bul túptep kelgende, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev usynǵan «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyna qoǵamnyń qosqan úlesi bolar edi. Jekelegen mekemelerde ǵana emes, kúndelikti kóshede, kólikte, qoǵamdyq oryndarda baıqalyp qalatyn kerenaýlyqqa, dórekilikke, dúrdarazdyqqa, turmystyq kıkiljińderge tosqaýyl bolatyny sózsiz. Halyqtyń kózi ashyq, oqyǵany men toqyǵany ájeptáýir bóligi óz quqyqtaryn jetik bilmeıtinderge jónin aıtyp, túsindirýi – saýaby men mańyzy zor is. О́ıtkeni bul jaǵdaı quqyqtyq memleketimizdiń zańdaryn qurmetteýge, olardyń oryndalýyna septigin tıgizedi. Ár azamat óz sózi men is-áreketi úshin jaýapkershilikti sezingen qoǵamda ádepten attaýǵa, tipti zań buzýshylyqqa jol berilmeıdi. Al ádep-ǵurpyn, salt-dástúrin saqtaǵan elde árqashan bereke bolady.
Darhan MYŃBAI,
Májilis depýtaty
