Elektiń sory – alty valentti hrom

Máseleni bulaısha tóndire aıtýymyz­dyń sebebi, Elek ózeni alty valentti hrommen lastanǵan. Bul úderistiń bas­tal­ǵanyna alpys jyldan asyp ket­kenin eskersek, tóbe shashyńyz tik tu­rady. Sonaý 1957 jyly Aqtóbe hrom qosyn­dylary zaýyty (AHQZ) ashylǵan kezden bastap Elektiń baǵy taıa bastady deýge ábden bolady. О́ıtkeni dál sol kezden AHQZ-nyń óndiristik qaldyqtarynan bólinetin tehnologııalyq eritindiler Elekke tógilip, sonyń saldarynan jerasty sýlary lastana bastady. Buǵan qoqym toǵandaryndaǵy aǵyndy sýlar da qosylǵan. Sol jyldarda toǵannyń súzgileý qabatynyń joqtyǵy jaǵdaıdy odan ári shıelenistire túsken syńaıly.

Al osy tamasha tabıǵat syıynyń búgingi jaı-kúıi qandaı degen máselege kelsek, ózgergen dúnıe shamaly. Dana Abaıdyń sózimen aıtqanda «baıaǵy jartas – bir jartas» kúıinde qalyp keledi. О́zen sýynyń basty lastaýshysy – sol baıaǵy AHQZ. Mundaı kásiporynda tabıǵatty qorǵaý jónindegi is-sharalar jospary bolýy kerek. Zaýytta mundaı qujat bar bolyp shyqty. Oǵan da shúkir. Soǵan sáıkes óndiris orny jyl saıyn ózen sýyn tazalaýǵa qarajat bólip, tıisti jumys atqaryp júrgenge uqsaıdy.

Sonyń ishinde alty valentti hrommen lastanǵan jerasty sýlaryn oqshaýlaý beketiniń qurylýy kóńilge az da bolsa senim uıalatady. Osy bekettiń kómegi arqyly 2017 jyly ózendegi zııandy zattardy shyǵarý jumystary qolǵa alyn­ǵan. Sóıtip bul kezde 20 tonna alty valent­ti hrom oqshaýlanǵan. Al kelesi jyly 19,37 tonna alty valentti hrom tazartylǵan. Bir qaraǵanda, atalǵan derek tym qomaqty sııaqty kóringenimen, atqarylǵan jumystar aldyn ala belgi­lengen 50 myń tonna kólemindegi jos­pardyń teń jartysyna da jetpeı qal­ǵanyn ańǵarý qıyn emes. Onyń ústine AHQZ jyl saıyn ózendi zııandy zattardan tazalaý mólsherin kóterýdiń ornyna kerisinshe kemitip jibergen. Árıne atqarylǵan jumystardyń nátıjesinde Elek ózenindegi lastaný oshaǵynyń kólemi azaıǵanyn joqqa shyǵara almaımyz. Degenmen, bul jumystar teńizdiń tamshysyndaı ǵana ekenin eskersek, ony qanaǵat tutýdyń ózi qıyn.

Ekologııalyq kodekstiń 145-babynyń 2-tarmaǵyna sáıkes qorshaǵan ortanyń jaı-kúıine udaıy monıtorıngtik zert­teýler júrgizip otyrý tártibi qarasty­rylǵan. Atalǵan qyzmet memlekettik monopolııaǵa jatady. Ony Úkimet sheshi­mi boıynsha qurylǵan sharýashylyq júr­gizý quqyǵyndaǵy RMK, ıaǵnı ulttyq gıdro­meteorologııalyq qyzmettiń bas­­ty úılestirýshisi «Qazgıdromet» júze­ge asyrady. Osy tásil boıynsha Elek óze­nine de aı saıyn baqylaý jumys­ta­ry júrgizilip júr. Osy oraıda oqyr­man­dardy «Qazgıdromette» jınaqtalǵan máli­metpen tanystyra ketkenniń artyq­shy­lyǵy joq.

Iаǵnı, Elek ózeniniń hrommen joǵary deńgeıde lastaný deregi 2015 jyldyń aqpan aıynda tirkelgen. Bul kezde onyń mólsheri ruqsat etilgen shekti shoǵyr­lanýdan 10 esege asyp tústi. Sony­men bir­ge baqylaýǵa sáıkes 2018 jyldyń jel­toqsan aıynan bastap Elek ózeninde alty valentti hrom konsentrasııasynyń taǵy da ósý kórinisi tirkelgen. Bul arada kóńil­ge medeý tutatyn bir-aq nárse bar. Sol ýaqyttan beri Elek ózenine sarqyndy sýlar­dy zańsyz aǵyzý derekteri tirkelgen joq. Munyń ózi qosymsha lastaný oshaǵy paıda bola qoıǵan joq degen uǵymmen para-par.

– Elek ózeninde alty valenttik hrom mólsheri birde azaıyp, birde ulǵaıyp ketýi úderisin tabıǵattaǵy ártúrli óz­geris­termen baılanystyra qaraýǵa bolady. Aýa raıynyń qolaısyzdyǵy, yl­ǵal men jaýyn-shashynnyń az túsýi, jaz kezinde jerústi sýlarynyń tartylýy zııandy zattardyń boı kóterýiniń bas­ty sebepshisi. Sońǵy bir-eki jyldyń ara­­lyǵyndaǵy qurǵaqshylyq osy teris kóri­nistiń boı kóterýine ákelip otyr, – dedi Aqtóbe oblysy boıynsha Ekologııa departamentiniń basshysy Jaqsyǵalı Imanqulov.

Ol ekologııa departamenti tarapynan Elek ózenine aı saıyn baqylaý júr­giziletinin aıtady. О́z kezeginde baqy­­laý­lardyń qorytyndysy boıynsha jınaq­talǵan derekter men ózge de atqa­rylǵan is-sharalar Ekologııa, geologııa jáne tabı­ǵı resýrstar mınıstrligine joldanady. Qysqasy, óńirdegi atqarýshy organdar men ekologııa departamenti óz quzyretteri men múmkindikteri sheńberinde Elek ózenin qutqarý jóninde biraz isti atqaryp keldi.­ Soǵan qaramastan, Elek ózenin alty va­lent­ti hromnan tazartý jónindegi problema tolyq sheshimin tapty dep aıtýǵa áli erte.

Máselen, Elek ózeninen sý alýdy toqtatý jáne sý qorynyń mólsherin bel­gileý jónindegi másele kúrdeli kúıin­de qalyp otyr. Osy arada taǵy bir aıta keterlik jaıt, ózenniń hrommen búli­nýine Aqtóbe ferroqorytpa zaýyty da súbeli úles qosyp otyr. Endeshe, osy qýat­ty kásiporyn AHQZ-nyń tájirıbesi negizinde lastanǵan jerasty sýlaryn tartyp shyǵaryp, sodan keıin ony tazartyp óndiristik qajettilikterge jaratsa, tıimdi bolar edi demekpiz. Mundaı sıpattaǵy jumystar sońǵy ret segiz jyl buryn, ıaǵnı 2012 jyly Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrligi tarapynan júrgizilipti. Munyń aldynda belgilengen tártipke sáıkes, memlekettik satyp alý boıyn­sha konkýrs ótkizilgen. Atalǵan joba­ǵa sáıkes jumystardy osy konkýrsta utyp shyqqan «Geoterm» óndiristik koope­ratıvi JShS atqarǵan. Sonyń nátıjesinde jerasty sýlarynda hrom mól­sheri belgili bir deńgeıde azaıǵan. Áıtse de arada eki jyl ótken soń Elek ózenin tazalaý jumystary pyshaq keskendeı tyıylyp, toqtap qalǵany ókinishti-aq.

Alty valentti hromnyń qorshaǵan ortaǵa tıgizetin zııandy áseri qandaı? Bul ýly, ýytty ári kanserogendi element. Sonyń ishinde alty valentti hrom ár­­túr­li sozylmaly dertterdiń kúsheıýine, tamaq-muryn qýystarynyń bitelýine, allergııalyq aýrýlardyń asqynýyna, eń qaýiptisi, adam aǵzasynyń boıynda ókpe ragy taıaqshalarynyń paıda bolýyna áserin tıgizedi.

Búgingi ahýaldyń alańdatarlyq tus­tary da dál osy arada. Elek Jaıyqqa quıa­tynyn eskersek, bul máseleden Jaıyq­tyń boıyn jaılaǵan qalyń el de aınalyp óte almaıtyny aıdan anyq. Memleketimizdiń basty baılyǵy adamdar, ulttyń densaýlyǵy ekeni belgili. Osy turǵydan kelgende Elek ózeninde qalyptasqan kúrdeli ekologııalyq prob­lema oń sheshimin tabar degen úmittemiz.

AQTО́BE