Ǵulamanyń pikirinshe, arany ashylǵan ashkózdik pen yndyny jaman ynsapsyzdyq kóp qaryzdanýǵa, qanaǵatsyzdyqqa, sol arqyly rýhanı dertke ushyratyp, aqyry qoǵamnyń ajalyna alyp keletin kórinedi. Osylaı tujyrym jasaǵan ol qıraǵan ejelgi Rım, Grek órkenıetterin óz sózine mysal retinde keltiredi.
Qazirgi qoǵamtaný men áleýmettanýdyń atasy sanalatyn Ibn Haldýn týraly Abaıdyń ustazy, tatardan shyqqan ǵulama Shıhabeddın Marjanı jaqsy jazǵan. Ol «Vafıat al-aslaf va tahııat al-ahlaf» dep atalatyn eńbeginde Ibn Haldýnǵa jan-jaqty toqtalyp, «Muqaddıma» kitabyn birshama taldaıdy. Sondyqtan jádıtshil-jańashyl Marjanı eńbekterin jata-jastana oqyǵan Abaıdyń HIV ǵasyrda ómir súrgen oıshyldyń shyǵarmasymen tanys bolýy ábden múmkin. Grek órkenıeti degennen shyǵady, Abaı ataqty «Eskendir» poemasyna osy ashkózdikti arqaý etpeı me? Dastanda danyshpan «Alǵan saıyn kóńili bir toımaǵan, Arany barǵan saıyn qatty ashylyp, Jerdiń júzin alýǵa oı oılaǵan» Eskendir patsha «qudaıǵa bastaıtyn qaqpanyń» aldyna kelgende ar jaqtan kúzetshiniń bir qý súıekti laqtyrǵanyn aıtady. Sonda jumbaqtyń jaýabyn sheshken Arıstotel hakim súıekti tarazyǵa salyp, «Jemit kóz jer júzine toımasa da, О́lse toıar, kózine qum quıǵanda» deıdi. Bes kún jalǵannyń túıinin osylaı tarqatady.
Ibn Haldýnnyń ózge de ozyq oılaryn Abaı shyǵarmalarynyń óne boıynan kezdestirýge bolady. Biraq bul týraly áńgime bólek. Shyǵystyń danalyq mektebiniń tuńǵıyq tereń ıirimderin ıgergen Abaı osy «Muqaddıma» kitabynan úsh ǵasyr buryn jazylǵan Júsip Balasaǵunnyń «Qutty bilik» eńbegin de oqyǵan, ondaǵy bıik murattardy boıyna sińirgen deýge tolyq negiz bar. Kezinde Radlov zerttegen bul shyǵarmany Shákárim de oqyǵan.
1069 jyly jazylǵan shyǵarmasynda Júsip Balasaǵunnyń ýázirdiń baýyry Odǵurmyshty qanaǵat beınesinde sóıletkeni belgili. Dúnıe malyna qumarlyqty Júsip oıshyl «ótkinshi, kezbe qut» deıdi, onyń paıymynsha ashkózdik – eldi azdyrady, toıymsyzdyq – tóreni tozdyrady. Sondyqtan qanaǵat pen qaıyrym, parasat pen paıym – erdiń qasıeti bolýy tıis.
Kisiliktiń kilti – Qutty bilikti oqı otyryp, tolyq adam týraly tolǵanǵan Abaıdyń «Ǵylym tappaı maqtanba» atty óleńindegi «bes asyl is» pen «bes dushpandy» bilimpaz Balasaǵunnan alǵanyn topshylaımyz. Bes dushpannyń biri dep «beker mal shashpaqty» – ysyrapshyldyqty aıryqsha ataǵan abyz aqyn «qanaǵatty» da bes asyl istiń biri retinde baǵalaıdy. Iá, «qanaǵat – qaryn toıǵyzar» degen, asta-tók shashylatyn ysyrapqa jol bermeýdiń emi – qanaǵat sezimi ekeni anyq. Qanaǵat – qol qýsyryp, násibeńnen qaǵylyp, qarap otyrý emes, kerisinshe, shekten shyqpaý, ózińe tıesili emes dúnıege umtylmaý, rýhanı bolmysqa qııanat jasamaý! Sondyqtan qanaǵatshyl adam – qaıyrymdy adam.
Abaı jyrlarynda qanaǵatpen birge ynsap týraly da jazady: «Ynsap, uıat, tereń oı – Aqyl, zeınet, bilip qoı» dep qaıyrady hakim. Bul jerde ynsap pen uıattyń qatar aıtylyp turǵany beker emes. «Ynsapsyzdyń uıaty joq» deıdi halyq danalyǵy. Uıat ketken jerde ynsapsyzdyq ornaıdy. Ynsapsyz adamda uıat, ıman bolmaıdy. «Ynsap saıyn bereke» degen de sóz bar. Quranda aıtylatyn «túıeni túgimen, bıeni búgimen» jutatyn Qarynbaı hıkaıasy buǵan jarqyn mysal bola alady.
Danyshpan aqyn ynsap pen ysyrap, qanaǵat pen qaıyrym týraly tek jazyp, aıtyp qana qoımaǵan. О́zi bas bolyp, jurtqa úlgi kórsetip, ysyrapqa tyıym salýǵa tyrysqan. Sonyń bir kórinisi retinde onyń qajy ákesi Qunanbaıǵa as bermeı, oǵan soıylatyn maldyń qarajatyn oqyp júrgen qazaq balalaryna bólip bergenin aıtýǵa bolady. Bul – sol kezeń úshin aıtýǵa ǵana jeńil úlken erlik edi. О́zi «Beıishten tatqan shárbatty ...Ádil, myrza, er bolyp, Álemge jaıǵan órnekti. Ol sypatty qazaqtan, Dúnıege eshkim kelmepti. О́lmeıtin ataq qaldyryp, Dúnıege kóńil bólmepti» dep asqaq jyrlaǵan ákesine – halyqtyń qadirlisi, Alashqa aty jaıylǵan aǵa sultan Qunanbaıǵa as bermeý arýaqty qadirleıtin aǵaıynǵa da, alys-jaqyndaǵy qalyń qazaqqa da unamaǵany anyq. Biraq Abaı osy áreketi arqyly toı men asqa shashylmaı, qoldaǵy maldy ǵylym men bilimge jumsaý qajettigin ónegeli isimen de kórsete bildi.
Abaıdyń ónegesi qashanda ózekti. Bos maqtan úshin esepsiz shashylatyn túrli toı dúrmekti tyıyp, daraqylyqtan boıdy jıyp, qanaǵat pen qaıyrymdylyqty, ynsap pen parasattylyqty basshylyqqa alsaq, kisilik hám ulttyq qalpymyzǵa da jaqyndaı túser edik...
