Obyrdy jeńýge bolady

Osyǵan qaramastan, jyl saıyn elimizde 36 myńǵa jýyq adam­nyń jańadan obyrǵa shal­dyqqany anyqtalady. Búgingi tańda dıspanserlik esepte 180 myńǵa jýyq qazaqstandyq tur. Jyl saıyn onkologııalyq aýrýlardan shamamen 14 myń adam kóz jumady. Qazaqstanda sút bezi obyry, ókpe obyry, asqazan obyry, jatyr moıny men kolorektaldy obyr túrleri alǵashqy tórttikti quraıtynyn taǵy da eske sala ketken jón.

Almatydaǵy Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda obyrǵa qarsy ja­ńa preparattardy klınıkalyq zertteý bastalǵanyn aıta ketken lázim. Sondaı-aq emdeý hattamalaryna ımmýnoterapııa engizilip otyr. Keshe Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda obyrmen kúres kúnine arnalǵan is-sharalar legi ótti. Sońy estrada jáne óner juldyzdarynyń qatysýmen ótken konsertke ulasqan bastamalardyń basty oqıǵasy – obyrdy jeńgen jandardyń jýrnalısterge bergen suhbaty boldy.

QazOjRǴZI basqarmasynyń tóraıymy, DSM bas onkologi Dılıara Qaıdarova men Qazaq­stannyń onkologııalyq qyz­metine atsalysyp júrgen volon­terler qatysqan baspasóz más­lıhatynda kóterilgen máse­leler az bolǵan joq. Máselen, psıholog-dárigerler adamnyń ımmýnıteti men kóńil kúıinde tyǵyz baılanys bar desedi. Al qaterli isikti sońǵy satylarynda jeńgen jandardyń jarqyn mysaly tómendegideı.

Sholpan VALIEVA, 49 jas­ta: Men Almaty mańyndaǵy Qarǵaly aýylynda turamyn. Bul dertke dýshar bolǵan kezde ish qurylysy obyrynyń 4-satysy dıagnozyn birden qoıǵan bolatyn. Aýrýymnyń ábden asqynǵanyn bilgende ózime qatty ashýlandym. Bylaı qaraǵanda raktyń 4-stadııasy óldiń degen sóz ǵoı. Dárigerim, onkolog-hımıoterapevt Lena Andreevnaǵa ke­lip: «Qansha ómirim qaldy?» dep suradym. «Eger ómir súr­gińiz kelse, onda súresiz. Eger dár­mensizdik tanytsańyz, kópke barmaısyz. Bári ózińizge ǵana baılanysty», dedi. О́mirim endi bas­­taldy, endi ózim úshin ómir sú­remin dep otyrǵanda, obyrǵa shal­dyǵýym qatty ashýlandyrdy. «Nege men?», dep ózimdi birden qolǵa aldym. Eń bastysy, osy aýrýdy jeńe alatynyma sendim. Ji­ger, ómirge degen qushtarlyq paı­da boldy. Al aýyr dertke shal­­dyqqanymdy ishim qatty aýy­ryp, tipti aýyrsynýdy basatyn dáriler de kómektespegende ǵana bildim. Osydan keıin aýrýhanadan aýrýhana, analızderden analız, hımıoterapııalar bastaldy. Keıin qaterli isiktiń oshaǵy otamen túgel alynyp tastaldy. 2019 jyldyń qańtarynan beri qaraı qaterli dertten tolyq aryla bas­tadym. Qazir denim sap-saý.

Maıra AMANBAEVA, 59 jas­ta: Qazir úsh balanyń anasymyn. Mine, uzaq jyldardan keıin Almatydaǵy onkologııa ınstıtýtyna emdelý úshin emes, biraz jyl buryn basymnan ótken oqıǵany eske alyp, ózgelerge sabaq retinde aıtý úshin kelip turmyn. 1983 jyly maǵan Reseıde qaterli isikke kúdik baıqalyp, dıagnoz qoıylǵan. Ol kezde qatersiz degen. Biraq 1984 jyly aýrý meni qaıta aınaldyra bastady. Ol kezde ózim temir jol aýrýhanasyna feldsher-laborant bolyp qyzmet istep júrgenmin.

Maǵan melanoma, teri ragy dıagnozy qoıyldy. Sol kezde de myqty onkolog-mamandar boldy. Emdep qana qoımaı, úlken psıhologııalyq qoldaý bildirdi. Alaıda jurt ózime aıtpaıdy eken, syrtymnan «ári ketse 2-3 jyldan soń qaıtys bolatynymdy» estip qaldym. Osy sybyrdan keıin birden kúızeliske túsip, jylap-syqtap, ózimdi ólimge baılaı jazdaǵan kezder de boldy. Bar bolǵany 23 jastamyn. Turmys qurmaǵanmyn, balam da joq. Anamnan erte aıyryldym, ákemniń bizben isi bolǵan joq. Ata-ájemizdiń qolynda óstik. Ol kisiler de erte ketti. Qysqasy, maǵan qaraılasatyn adam bolmaı qaldy. Qoldaý tanytqan dostarym men áriptes dárigerler ǵana boldy. Osy kezde bul aýrýmen kúresemin dep sheshtim. О́zime ózim kómektese bastadym. Osy kezde mahabbat ta, bala da, jumys ta, úı de, kúı de paıda boldy. Aýrýymdy oılaýǵa mur­sham kelmedi. Keıin jazylyp ketkendeı boldym. Biraq 10 jyl­dan keıin bul aýrý óziniń bar ekenin taǵy da esime saldy. Qolym aýyryp, kótere almaı qalatyn edim. Alaıda ota jasatqan joqpyn. Osy kezde densaýlyǵym úshin izdenis jolyna tústim. Gomeopatııa, psıhologııa, fıtoterapııamen tereń aınalystym. Rodologııa, ıaǵnı tektaný ilimin zerttep, nege mundaı dertke dýshar bolǵanymdy túsinýge tyrystym. Kóp oqyǵannyń nátıjesinde ózimdi de, kúıeýimdi de, aınalamdaǵy adamdardy da túrli dertten saýyqtyrdym.

Arýjan TOQAN, 17 jas­ta: Qazir men Avıasııalyq kolledjdiń 2-kýrsynda oqımyn. Maǵan 2- satydaǵy moıyn beziniń qaterli isigi degen dıagnoz qoıylǵan. Áý basta týberkýlezdi emdeıtin aýrýhanaǵa túsken bolatynmyn. Ota jasaǵannan keıin mende qaterli isik bar ekeni bel­gili boldy. Sodan onkologııa ınstıtýtyna kelip dıagnoz naq­tylanǵannan keıin emdele bas­tadym. Úsh jyl boıy túrli terapııalardan óttim. Bul aýrýdy jeńýde birinshi kezekte ata-anam, dárigerler men sport kómektesti. Ásirese psıholog mamandardyń da qoldaýy myqty boldy. Jasym 17-ge keldi. Qazir stýdentpin. Sportpen aınalysamyn.

Árıne, aty jaman aýrýdy jeń­gen jandardyń basynan ót­kenin baıandaý ońaı-aq, biraq olardyń árqaısysynyń júrip ótken joly, qıyndyqtary men kúızelisteri áldeqaıda kúrdeli ekeni aıan. Eń bastysy, búgingi tańda dertti der kezinde anyqtasa, emi bar, shıpasy tabylady.

2019 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstanda qaterli isikke shaldyǵý 36 345, ıaǵnı 100 myń turǵynǵa shaqqanda 196,4 adamdy quraıdy. Onkologııalyq naýqastardyń elektrondy tirke­liminiń derekteri boıynsha qater­li isikterden ólim-jitimge ushyraý 100 myń turǵynǵa shaqqanda 76,0 (14 060 oqıǵa) adam. Degenmen, onkologııalyq aýrýlardyń erte dıagnostıkasy jaqsardy, 0-I satydaǵy qaterli isikter jańa jaǵdaılardyń jal­py qurylymynda 26,8%-dy qurady. Qazir Qazaqstanda tegin onkoskrınıngterdiń úsh túri: 40 jastan 70 jasqa deıingi áıelderge sút bezi obyryna, 50 jastan 70 jasqa deıingi erler men áıelderge kolorektaldy obyr­­ǵa, sondaı-aq 30 jastan 70 jasqa deıingi áıelderge arnalǵan jatyr moıny obyryna skrınıng jasalady. Skrınıng emhanalarda tegin júrgiziledi. Qazaqstan onkologııalyq aýrýlardy dıagnostıkalap, tegin emdeıtin el ekenin esten shyǵarmaǵan lázim. Onkologııalyq naýqastardyń eń kóp bóligin Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy jáne Túrkistan oblys­tarynyń, sondaı-aq Alma­ty qalasynyń turǵyndary quraıdy.

Qazaqstanda 2019 jyldan be­ri alǵash ret ókpe obyry, teri melanomasy jáne kolorektaldy obyry bar naýqastarǵa jeke terapııany taǵaıyndaý úshin molekýlıarlyq-genetıkalyq zertteýler júrgizildi. Zertteýdiń oń nátıjeleri bar emdelýshilerge derbestendirilgen targettik jáne ımmýnoonkologııalyq terapııa taǵaıyndaldy.

Onkologııalyq aýrýǵa kúdikti emdelýshilerge KT jáne MRT ja­salady. Al buryn zertteýdiń osy túrleri tegin medısınalyq kómek­tiń kepildik berilgen kólemi sheń­berinde tek qaterli isik dıagnozy rastalǵan pasıentterge ǵana júrgizilgen.

Onkologııalyq naýqastarǵa pallıatıvtik kómektiń qolje­tim­diligin jaqsartý úshin óńir­lerde 19 mobıldik brıgada uıym­das­tyryldy.

ALMATY