Tulǵany taný – parasattylyq. Hakim Abaı aıtqan nurly aqylǵa sabyr qonsa parasattylyq ornamaq. Sabyrlylyq – adam kórki. Qandaı qıyn, tar zaman bolsa da, sabyr saqtaý halqymyzdyń ata dástúri.
«Sabyr túbi – sary altyn» – dep ǵulama babamyz ál-Farabıdiń týǵanyna 1150 jyl tolǵan mereıtoıyna da jettik.
Esimde, osydan elý jyl buryn keńestik dáýirde Aqjan Mashanı, Ánýar Álimjanov, t.b. azamattardyń ıgi qareketteri negizinde ǵulamanyń 1100 jyldyq mereıtoıy atalyp ótti. Alaıda, búgingideı memlekettik deńgeıdegi sharalar josparlanbady. Sebebi halqymyzdyń tól tarıhynda ǵulamalar boldy deý, keńestik saıasatqa kereǵar. Sondyqtan zııaly qaýym negizinen bul mereıtoıdan boılaryn aýlaq ustady. Bizder, jas aspıranttar bul haldi anyq sezdik.
Mereıtoıǵa Máskeýdegi kommýnıstik partııanyń ortalyq komıtetinen arnaıy kelgen ókil, bir suraqty árkimge qoıa beripti. Suraq mánisi:
– Ál-Farabıge, onyń shyǵarmashylyǵyna orys halqynyń áseri qandaı bolǵan? Ne deýge bolady? Azamattar ál-Farabı qazaq jerinde, Otyrar óńirinde týǵanymen Baǵdatta ǵumyr keshken, sondyqtan sizdiń suraǵyńyzdy zerttep, eskeremiz, – dep qutylǵan. Basqasha aıtsań, pálege qalasyń. Ál-Farabı ómir súrgen 1100 jyl buryn Reseıdiń jaǵdaıy qalaı edi deýge taǵy da bolmaıdy. Ol zamanda Reseı óńirine pravoslav dini de taralmaǵan edi.
Qazir jaǵdaı basqasha. Táýelsiz elmiz, olaı bolsa ǵulama ál-Farabı týraly da táýelsiz oı túzeýimiz qajet, biraq osy kúrdelileý másele bolyp turǵany. Aıtar oıym túsinikti bolýy úshin, áńgimeni elimizdegi iri telearnadan ál-Farabıge arnalǵan habardy kórgenimnen bastaıyn.
Telehabarda – eki adam, biri júrgizýshi jýrnalıst, ekinshisi belgili, syıly ǵalym:
Jýrnalıst ǵalymǵa:
– ál-Farabı kim degen oryndy saýal qoıdy.
– ál-Farabı – fılosof dep jaýap berdi ǵalym.
Bul qalaı dep, óz-ózime saýal qoıyp, júdep qaldym. Ál-Farabı 870-950 jyldar aralyǵynda ǵumyr keshken. Ol kezde fılosofııa degen uǵym boldy ma eken? Tipten, sondaı uǵym bolsa da, onyń ál-Farabıge esh qatysy joq.
Fılosofııa – dinsizderdiń oı-sanasy. Fılosofııa degende Qudaı, Jaratýshy degen qasıetti uǵymdar joq. Dúnıe ózdiginen jaralǵan. Fılosofııa din ataýlyǵa qarsy. Batysta kúni búginge deıin fılosofııa men teologııany bir-birine qarsy qoıady. Teologııa degen Qudaı týraly oı-sana. Fılosofııa – materıalıstik, ateıstik baǵyttaǵy oı-sana.
Fılosofııada din men ǵylym bir-birine qarama-qarsy. Al ál-Farabı máseleni múldem basqasha qoıǵan, ol musylmandyq joldaǵy ǵulama. Ol kisi Alla bir, Paıǵambar haq degen túsinikten shyqpaǵan oıshyl. Quran Kárimge qarsy jazylǵan ál-Farabıdiń eńbegi bar degendi bilmeımiz, estigen de joqpyz.
Endeshe, musylman oıshylyn, ǵalymyn qalaısha jep-jeńil, ózimizdiń adasqan túsinigimiz boıynsha fılosofııaǵa sala salmaqpyz. Bul ál-Farabı týraly jalpaq jurtqa jaıatyn aqparat emes, eń bastysy shyndyq emes.
Fılosofııa – batyseýropalyq oılaý júıesi, batyseýropalyq mádenıet fenomeni. Reti kelgen soń, aıta keteıin, eýropalyq Ogıýst Kont fılosofııany eshqandaı qajeti joq dep ǵylym sanatynan shyǵaryp tastap, onyń ornyna sosıologııany engizgen. Bul jalpaq jurtqa belgili jaǵdaı.
Tipten, Frıdrıh Engels 1888 jyly jaryqqa shyqqan «Lıýdvıg Feıerbah nemis klassıkalyq fılosofııasynyń aqyry» degen eńbeginde Gegelmen klassıkalyq fılosofııa aıaqtaldy degen tujyrym jasaǵan. Odan áride Karl Markstyń «margınaldyq fılosofııasy» bastalady. Fılosofııa Karl Markstiń aıtýynsha, proletarıattyń rýhanı qarýy. Masqara. Al fılosofııanyń qashan bastalǵany úlken daý, sondyqtan oǵan toqtalyp sózimdi sozyp almaıyn, ol óz aldyna bólek taqyryp.
Sonda aıtamyn ǵoı, ál-Farabı qaıda, fılosofııa qaıda? Ál-Farabıdiń kim ekenin aǵylshyn ǵalymy Karen Armstrong «Qudaıtaný baıany» degen eńbeginde «Pálsapanyń negizin salýshy túrik ǵulamasy Ábý Nasyr ál-Farabı» dep anyq jazǵan.
Ál-Farabı pálsapanyń negizin qalaýshy. «Pál» – jaqsy degen maǵyna berse, «sapa» degen sapa, ıaǵnı jaqsy, sapaly oılaý júıesi degen mazmundaǵy sóz.
Ál-Farabı – ǵulama, ǵalym, danyshpan, hakim, pálsapashy.
* * *
Jýrnalıst suhbattasyp otyrǵan adamyna:
– «Aıtyńyzshy, osy jurt ál-Farabıdi «ekinshi ustaz» deıdi, sonda «birinshi ustaz» degen kim?» degen suraq qoıdy.
– «Birinshi ustaz Arıstotel ǵoı» degen jaýap aldy jýrnalıst.
Iá, sanamyzǵa shegelep turyp engizgen stereotıpter táýelsiz oılaýǵa kesirlerin áli de tıgizýde. Osyndaı teris pikirlerge ushyrasyp qalǵanda Shákárim «Noqtaly oı» degendi qoldanǵan. Meniń esime qazaq turmysyndaǵy «shider» degen túsip otyrǵany. Minezdi jylqylarǵa aýa jaıylyp ketpesin dep shider, tusaý salady. Shider jylqynyń aldyńǵy eki aıaǵyn, oǵan qosa artqy bir aıaǵyn qosa tusaıdy. Úsh aıaǵy tusalǵan jylqy qaıda ketpek.
Aıtarym, qazaq halqynyń sanasyna dushpandar shider salyp edi, táýelsizdik ol shiderdi alyp tastady, biraq biz áli shiderli qalypta sekildimiz. Shider joq, alaıda «shiderli oılaý» saqtalǵan. Áıtpegende deımin grek Arıstotel qaıda, musylman ál-Farabı qaıda? Ekeýiniń arasynda qandaı baılanys bar. Árıne, ǵalym retinde ál-Farabı Arıstotel eńbekterin qajetine paıdalanǵan, ol qalypty jaǵdaı, biz nemistiń Immanýıl Kantyn oqyp jatqan joqpyz ba? Oqý bar, bilim alý bar, biraq bas ıip, ustaz sanaý bir basqa.
Ál-Farabı qaı máselede Arıstoteldi ustaz sanaǵan. Áńgime bastalǵan soń, túbegeıli aıtqan jón. Ál-Farabı týraly bizge jetken aqparattardan, onyń Arıstoteldiń «Metafızıkasyn» zer sala oqyǵany belgili, sonymen birge onyń janǵa qatysty traktatyn otyz retke jýyq qaıtalap oqyǵany týraly derek bar.
Batysta ǵalymdardyń aqsúıegi atanǵan Ibn Sınanyń aıtýynsha, ol Arıstoteldiń «Metafızıkasyn» ál-Farabıdiń bul eńbekke jazǵan túsiniktemesi arqyly uǵynǵanyn aıtqan. Ál-Farabı, Ibn Sına, Arıstotel eńbekterimen tanys bolǵan, oqyǵan, olarǵa túsiniktemeler jazǵan, biraq Arıstoteldi ustaz dep moıyndap aıtqan ózderinen shyqqan sóz joq.
Ustaz týraly túsinik basqa. Ál-Farabı musylman oıshyly. Demek, onyń ustazy da osy jolda bolýy túsinikti. Osy jaıdy túsindireıin.
Musylman áleminde teńdesi joq qasıetti kitap bar, ol Paıǵambarlarǵa Alla taǵaladan túsken Quran Kárim.
Quran paıǵambarǵa tústi. Endigi jerde bul kitap musylmandar jáne ózgeler arasynda nasıhattalýy paryz. Nasıhatshy – paıǵambar, demek ol ustaz. Musylmandar úshin birinshi ustaz – paıǵambar.
Qurandy ǵylymı túsinikke salyp, nasıhattaýshy, sol maqsatta sapaly oılaý tásilin jasaýshy (pálsapa) – ál-Farabı, demek ol musylman álemindegi ekinshi ustaz.
Sonymen sózdi jınaqtaı aıtqanda, ál-Farabı ǵulama, danyshpan, oıshyl, hakim, ǵalym, biraq fılosof emes jáne de onyń birinshi ustazy Arıstotel de emes, Quran túsken Muhammed paıǵambar.
* * *
Ál-Farabıdiń «Ǵylymdardyń shyǵýy» týraly traktaty bar. Sonda bylaı deıdi: «bilgeısiń, sýbstansııalar men aksıdensııalardan basqa jáne sol sýbstansııalar men aksıdensııalardy jaratqan máńgilik jarylqaýshydan ózge eshtemeniń joq ekenin». Sýbstansııa – zat, aksıdensııa – qasıet. Zattar sansyz, qasıetter tipti sansyz. Sonyń bárin Jaratýshy bar. Jaratýshyny ol kisi – «Haq taǵala» deıdi. Haq taǵala tilimizde jıi qoldanylatyn – Alla taǵala. Ol ǵylymnyń shyǵýy týraly aldaǵy oıyn taǵy da naqtylaǵan: «Sýbstansııalar bar, aksıdensııalar bar. Endi osy sýbstansııalar men aksıdensııalardy Jaratýshy bar». Bul dáriste qoldanylatyn tásil.
Ál-Farabı: «Aksıdensııalardy sezim arqyly tanımyz» – deıdi. Iаǵnı, aksıdensııalar bizge sezim músheleri arqyly maǵlum bolmaq. Al sýbstansııany qalaı tanymaqpyz? Sýbstansııany aqyl arqyly tanımyz. Sýbstansııany aqyl arqyly tanysaq, aqyldan sezimniń aıyrmashylyǵy nede? Sezim sezilip turady. Aqylda sezim joq. Aqyl – dereksiz. Abstraksııa. Oısha. Prınsıptik turǵyda. Sonda aqyl bizge qaıdan keledi, sirá Jaratýshydan. Tájirıbege deıingi aqyldy búginde «aprıorı» deımiz. Jaratýshynyń aqyly qandaı aqyl? Tájirıbege deıingi aqyl. Aqyl arqyly biz zattardy tanımyz. Endi aqyldyń degenimen júretin bolsaq, aqyl bizdi bilimge, ǵylymǵa alyp kelmek. Sodan, ol kisi bilim salasyn júıeleıdi:
- Esep týraly ǵylym. Bul esep týraly ǵylym degen – san. Bir, eki, .... on,... on bes... Sandardy qosý, alý, bólý, kóbeıtý. Sandardy retimen alý. Esep týraly ǵylymdy grekter – «arıfmetıka» degen deıdi.
- О́lshemder týraly ǵylym. Dúnıede neshe túrli ólshem bar: tórtburysh, úshburysh, tikburysh, jazyqtyq, dene, núkte. Mysaly, Evklıd geometrııasynda eki syzyq eshqashanda qosylmaıdy. Osynyń bárin grekter «geometrııa» dep ataıdy degen ál-Farabı.
- Juldyzdar týraly ǵylym. Bul ǵylymdy grekter – «astronomııa» deıdi. Ol grekterdiń aıtqanyn ári qaraı túsindirgen.
- Dybystar týraly ǵylym. Áýen. Yrǵaq. Joǵary nota, tómen nota. Nege dybystar shyǵady? О́ıtkeni dúnıe ózgeriste. О́zgeristegi álem dybys shyǵarady. Sol dybystardyń reti bar. Dybystar jaıdan-jaı shyqpaıdy. Qandaı nárse bolmasyn sol dybystardyń retine baılanysty aspaptar paıda bolǵan. Árqaısysynyń ózindik dybystaý erekshelikteri bar.
- Tabıǵat týraly ǵylym. Tabıǵatta tórt qasıet bar: ot, sý, aýa, jer. Solarǵa baılanysty sý dymqyl jáne qurǵaq sýbstansııalar, aksıdensııalar kórine bastaıdy. Soǵan baılanysty segiz bólimnen turatyn ǵylymdardyń júıesi bar. Medısına, fızıka, navıgasııa, agromádenıet, alhımııa... Bular jaratylystaný ǵylymdar júıesin quraıdy.
- Aınalar týraly ǵylym. Aınalar týraly ǵylym qoǵamdyq ǵylym degen sóz. Aına degen – qoǵam. Qoǵam – osy otyrǵan ózimizdiń sýretimiz. Bizdiń beınemiz. Adam óz-ózine aına bolmaǵan kezde neshe túrli pıǵyldar jasaıdy. Eshkim kórip turǵan joq dep oılaıdy, ol qate qoǵam degen aına. Mysaly, aınanyń beti qısyq bolsa, qısyq kórinesiń. Kómeski bolsa túrińdi durys kóre almaısyń. Aınanyń beti tep-tegis bolýy arman. Aınada bári kórinedi. Aınanyń tegis bolýy – qoǵamnan. Biz qalaı bolsaq, qoǵamymyz sondaı. Qoǵam – bizdiń beınemiz.
* * *
Ál-Farabı: ««Metafızıka» degen ǵylym bar, ol qudiretti ǵylym» deıdi. «Metafızıka» degen fızıkadan keıingi degen sóz. Arıstotel «Metafızıka» degen eńbek jazǵan. Dúnıe júzindegi barlyq nárseni túsindirýshi – fızıka. Albert Eınshteın: «fızıka astronomııanyń qaryndasy edi, endi fızıkanyń qaryndasy bıologııa» – deıdi. Bıologııa – tiri júıeler fızıkasy. Fızıkadan asqan ǵylym. Fızıkaǵa qajetti bir ǵylym bar. Ol – matematıka. Matematıkasyz fızıkany túsindire almaısyz. Mysaly, kvark. Ol kórinbeıdi. Ony tek matematıkalyq jolmen bar dep otyrmyz. Ony matematıkalyq jolmen ǵana tabýǵa bolady. Matematıkasyz fızıka eshqashan alǵa basa almaıdy. Matematıka qyzmet etýshi ǵylym. Sonda ál-Farabı «metafızıkadan keıin ǵylym joq» – deıdi. «Metafızıka» dep otyrǵany ol – pálsapa. Fızıkalyq turǵydan bir nárseni naqty túsindiresiń, al bir nárseni oısha túsindiresiń. Nárseni oısha túsindiretin – pálsapa. Ol ǵylymdardyń ǵylymy. Bul ǵylym eń joǵarǵy tabıǵı ǵylymy metafızıka nemese qudiretti ǵylym dep atalady. Ǵylym osymen támam.
* * *
Ál-Farabı ǵylymdardy jikteýdi arıfmetıkadan bastap, metafızıkamen, ıaǵnı pálsapamen aıaqtaǵan.
Qudiretti ǵylym degende bul kisiniń aıtyp otyrǵan metafızıkasy Haq taǵalaǵa tikeleı qatysty. Al qudiret degen Allanyń ǵana qasıeti. Sonda ol kisi ǵylym men dindi bólip otyr ma? Bólip otyrǵan joq. Biz Keńes zamanynda: dindi ǵylymǵa, ǵylymdy dinge qarsy qoıdyq. Ǵylym men din ál-Farabı túsiniginde ajyrap turǵan joq. Dúnıede sýbstansııalar men aksıdensııalar bar. Bári metafızıkamen bitedi degen keremet oı. Pálsapamen ǵylym bitedi. Pálsapadan ári qaraı basqa nárse ketedi, sirá, ol ǵulamalyq.
* * *
Ol kisi aıtady: «osyndaı jaǵdaılardyń bárin jıyntyqtap kelip, sýbstansııalar men aksıdensııalarǵa ataý qoıdym» – dep, ony «til bilimi» – deıdi.
Ekinshi ǵylym – grammatıka. Grammatıka sózderdiń ret-retimen ornalasýy. Grammatıka semantıkalyq jaǵynan alǵanda – pálsapalyq pán. О́ıtkeni grammatıka degen ataýlardy retteý. Sóılemniń grammatıkasy durys rettelmese, onyń maǵynasy aıqyndalmaıdy.
Úshinshi ǵylym – logıka. Ol áli tanylmaǵan nárseni tanıtyn jáne ne aqıqat, ne jalǵan ekeni týraly pikirimiz tııanaq tabatyn tujyrymdar jasaý úshin habarly sóılemderdi logıkalyq fıgýralarǵa saı sapqa túzýge úıretedi.
Tórtinshi ǵylym – poetıka. Arıstoteldiń «Poetıka» degen eńbegi bar. Poetıka degen ónerge qatysty. Sýbstansııany túsindirgende mysaly, alma – sýbstansııa, onyń qyzyl bolýy – aksıdensııa.
Ǵarıfolla ESIM,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, akademık
P.S.Fılosofııanyń ornyna ál-Farabı negizin qalaǵan pálsapa pánin engizsek, oılaý júıemiz tabıǵı óriske shyǵyp, táýelsiz eldiń táýelsiz oı-sanasy qalyptasýyna asa zor múmkindik týar edi.
Pálsapa oılaý júıemizdiń genetıkasyna saı, tabıǵı úılesimdi qubylys. Hakim Abaı aıtqan tolyq adam osyndaı jaǵdaıda qalyptaspaq.
