«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy jańa sapaly kezeńge shyqty

Memlekettik hatshy Qyrymbek Kó­sher­baevtyń tóraǵalyǵymen ótken jıyn­da «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn iske asyrýdyń nátıjeleri men alda at­qarylatyn jumystyń jańa basym baǵyttary qaraldy.

«Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuń­ǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń bastamasymen «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy iske asyrylyp jatqanyna bıyl úsh jyl toldy. Osy ýaqyt aralyǵynda eleýli jumys atqarylyp, naqty jobalar júzege asyryldy. Sondaı-aq Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń jaqynda jaryq kórgen «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» maqalasynda aıtylǵan baǵyttar da osy baǵdarlamamen tabıǵı sabaqtastyq taýyp, ony qoǵam qoldap otyr», dedi Q.Kósherbaev.

Memlekettik hatshy «Rýhanı jań­ǵyrý» naqty jobalardy iske asyrýǵa ba­­ǵyt­­talǵan keshendi baǵdarlama ekenin atap kór­setip, onyń tıimdi tustaryna toqtaldy.

«Baǵdarlama zamanaýı qazaqstandyq mádenıet, ozyq bilim, ǵylymı-zertteý, arheologııa jáne basqa da túrli baǵyttardyń damýyna edáýir serpilis berdi. Qazirgi tańda 6 baǵyt boıynsha 13 arnaıy joba iske asyrylyp jatyr. Jasyratyny joq, birqatar joba nátıjeli júrgizilse de, keıbiri dittegen mejege jete alǵan joq. «Týǵan jer» jobasy aıasynda mese­nat­tardyń qoldaýymen 2019 jyly 60 mlrd teńgege jýyq qarajat jınaldy. Bu­dan bólek, 889 nysan jańadan salynyp, 631 nysan kúrdeli jóndeýden ótti. Aı­ta keterligi, qarjylandyrýdyń eń kóp kólemi Mańǵystaý, Almaty, Atyraý, Qyzylorda jáne Aqmola oblystaryna tıesili. Bul Qazaqstandaǵy bıznes ókilderiniń áleýmettik jaýapkershiligi artqanyn ańǵartady», dedi Q.Kósherbaev.

Memlekettik hatshy, sondaı-aq «Aýyl – el besigi» jobasy boıynsha aldaǵy úsh jyldaǵy is-sharalardy júzege asyrýǵa respýblıkalyq bıýdjetten 90 mlrd teńge qarastyrylǵanyn aıtty. Onyń ishinde 2019 jyly 30 mlrd teńge bólinip, 711 joba júzege asyp, 53 eldi mekende 452 ınfraqurylym salyndy. Qalǵan jobalar elimizdiń rýhanııaty men tarıhyn, áde­bıeti men mádenıetin, bilimi men ǵy­ly­myn tereńdetý, tanytý, zertteý baǵyt­tary boıynsha jalǵasady.

Sondaı-aq Q.Kósherbaev baǵdar­la­many iske asyrýdyń keı baǵytyna erekshe kóńil bólý qajettigine basa nazar aýdar­dy. Sonyń ishinde, tulǵalyq damý, prag­ma­tızm, ulttyq biregeılikti saqtaý ma­ńyz­­ǵa ıe. Memleket pen qoǵamnyń damýy «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tu­jy­rymdamasy aıasynda júzege asyrylady.

Budan bólek, Memlekettik hatshy «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn oryndaý barysynda olqylyq jibermeýdi eskertip, naýqanshyldyqqa jol bermeýge shaqyrdy.

«О́kinishke qaraı, keıbir óńirde baǵ­darlamaǵa mazmundyq jaǵynan saı kelmeıtin sharalardy «Rýhanı jań­­ǵyrýdyń» esebine engizip jiberý kez­desedi. Mundaı naýqanshyldyq áre­ket­ter baǵ­darlama men bıliktiń bedeline nuqsan keltiredi. Ásirese baǵdarlamanyń qunyn túsiretinin túsinýimiz kerek. Sondyqtan barlyq atqarýshy organ baǵdarlamany júzege asyrý kezinde bilim jáne ǵylymǵa qushtarlyq, eńbeksúıgishtik, ulttyq jáne órkenıettik qundylyqtardy nasıhattaý sharalaryna basymdyq berýi kerek», dedi Q.Kósherbaev.

Sondaı-aq jıyn barysynda Premer-Mı­nıstrdiń orynbasary Ber­di­bek Sapar­baev «Rýhanı jańǵyrý» baǵdar­lama­sy­nyń oryndalýyna qatysty pikir bildirdi.

«Elbasy osydan úsh jyl buryn «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn qabyldaǵan kezdegi negizgi maqsat sana-sezimimizdi, ulttyq dástúrimizdi, ulttyq qundylyǵymyzdy odan ári damytý bolatyn. Osynyń bári bılik pen qoǵam birge jumys istese, júzege asatyny sózsiz. Son­dyqtan zııaly qaýymmen birge osy iske jumylý kerek», dedi B.Saparbaev.

Onyń aıtýynsha, berilgen tapsyrma oryndal­maǵan jaǵdaıda, kez kelgen laýazymdy tulǵa jaýap berýi tıis. Budan bólek, vıse-premer aýyldyq jerdi damytýdyń mańyzyna erekshe ekpin berip, Alash arystaryn ardaqtaý, ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵy men Abaıdyń 175 jyldyǵyn atap ótýge baılanysty atqarylatyn ju­mystarǵa toqtaldy.

Budan keıin Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Dáýren Abaev «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń 2020 jylǵa arnalǵan jańa josparyn tanystyrdy.

«О́ńirlerde jobalardy sapasyz jos­parlaý problemasy bar. Nátıjesinde bastapqy maqsat kútken nátıjege saı kelmeı qalýy kezdesti. 2020 jylǵa arnalǵan jańa jospar atalǵan máselelerde es­keri­lip jasaldy. Memlekettik hatshy bekit­ken qujat 122 bólimnen turady», degen Dáýren Abaev jańa josparda kóptegen sharanyń qysqartylǵanyn jetkizip, onyń negizgi baǵyttaryn aıtyp berdi.

«Bólimderdiń sanyn eki ese qysqart­tyq. Sapa kóteriledi dep senemiz. Jospar negizgi úsh baǵytta júzege asyrylmaq. Birinshisi – jeke damý. Ekinshisi – ulttyq biregeılik pen halyqaralyq tanystyrylym. Úshinshisi – memlekettiń, azamattyq qoǵam men jergilikti qoǵamdastyqtardyń damýy. Bıyl qujat boıynsha sharalar legi eki ese qysqardy. Osy shar­a­lar­dyń úshten biri ǵana forýmdar men festıvaldardan, saıystar men konferensııalardan turady», dedi mınıstr.

Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń brend-býgyn daıyndaý boıynsha jumys­tardyń bastalyp ketkenin málim etti.

«Bıylǵy 20 qańtarda mınıstrlik Pre­zıdent Ákimshiliginiń memlekettik ıns­pek­torlarymen baǵdarlamany jergilikti deńgeıde júzege asyrý máselelerin tal­qylady. Memlekettik ınspektorlarǵa baǵ­­darlamanyń jergilikti deńgeıde júze­ge asyrylýyn qadaǵalaý maqsatynda ár óńir boıynsha ádistemelik materıal usy­nyldy», dedi D.Abaev.

Mınıstrdiń sózine súıensek, mun­daı qadam aımaqtarda jospardyń oryn­dalǵanyna jedel monıtorıng júrgizýge múmkindik beredi.

«Aldaǵy jylda memlekettik tapsyrys aıasynda jańa jobalardy júzege asyrý kózdelip otyr. Atap aıtqanda, ot­ba­­sy­lyq qundylyqty dáripteıtin dás­túr­li mýzykany, kásipkerlik sala men ult­­­tyq óner túrlerin nasıhattaıtyn j­o­ba­­lar, álemdegi jańa tehnologııalar tur­­­ǵy­­s­yn­da jasalǵan, sonymen birge bala­­­larǵa ar­nalǵan anımasııalyq jobalar bar. Dás­túrli mýzyka men kúıdiń, Abaı Qu­nan­­baıulynyń shyǵarmalary men qazaq­­stan­dyq avtorlardyń 100 jańa oqý­­lyǵ­yn alǵa jyljytý boıynsha aýdıo­pod­kas­ttar ázirlenedi», dedi vedomstvo basshysy.

D.Abaev Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵyna oraı Qazaqstan týraly vıdeorolıkter toptamasy ázirlengenin aıtty. 7 rolık óńirlerdiń tabıǵı sulýlyǵyna arnalǵan. Vıdeorolıkterdiń taǵy bir parasy eldiń týrıstik, ınvestısııalyq jáne ekologııalyq tartymdylyǵy jóninde. 2019 jyly túsirilim jumystary respýb­lıkalyq mańyzdaǵy úsh qala, sonymen qatar Almaty, Mańǵystaý, Túrkistan jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynda júrgizilgen.

Mınıstrdiń baıandamasyn muqııat tyńdaǵan Memlekettik hatshy Q.Kósher­baev qazaqtyń jerin saqtap qalǵan, sol úshin kúresken J.Táshenovti, tanymal ǵalym A.Baraevty óskeleń urpaqqa tany­tý­­dyń mańyzyn atap ótti.

Budan keıin baıandama jasaǵan Prezı­dent Ákimshiliginiń memlekettik baqylaý jáne aımaqtyq uıymdastyrý bóliminiń meń­­­­gerýshisi Nurlan Saýranbaev «Týǵan jer» jo­basyna júrgizilgen taldaý ju­mys­­­­tary­nyń qorytyndysyn tanystyrdy.

Baıandamashynyń aıtýynsha, «Týǵan jer» jobasy aıasynda 2019 jyly 14 myń­nan astam is-shara ótkizildi. 4 mıllıon­nan astam adam qamtyldy. 2019 jyly me­se­nattar esebinen 1 myńnan asa áleý­met­tik mańyzy bar nysan salyndy, 700-den astam nysan kúrdeli jóndeýden ót­kizi­lip, aýyldar men qalalardy damy­týǵa ba­ǵyt­talǵan jobalar iske asyryldy. Qar­jy­landyrý kólemi 60 mlrd teńgeden asty.

Alaıda, N.Saýranbaev «Týǵan jer» baǵdarlamasynyń osyndaı oń áserine qaramastan, túıini tarqamaǵan túıtkil­derdiń áli de bar ekenin jetkizdi. Máselen, aımaqtarda bul baǵyttaǵy jumys árqıly júrgizilgen.

«Soltústik Qazaqstan oblysynda bul baǵytta 510 myń adam jumyldyrylǵan 1155 shara ótkeni jóninde esep berdi. Al aımaqta halyqtyń sany 549 myń adam ǵana», dedi N.Saýranbaev.

Otyrysta sóz sóılegen Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń birinshi orynbasary Máýlen Áshimbaev «Rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamasyn júzege asyrý­da jas­tarǵa tárbıe berýge basymdyq berý­diń mańyzyn túsindirip berdi.

«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn júzege asyrýda naýqanshylyq bolyp jatqany jasyryn emes. Ony aıtýymyz kerek. Árıne rýhanı salada óńirlerde kóp sharýa atqarylady. Biraq sonyń bárin baǵdarlama aıasynda jasaı berý de shart emes shyǵar. Sondyqtan bul turǵyda san­nan sapaǵa kóshý kerek. Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstriniń sharany qys­qartý, onyń sapasyn arttyrý jónin­degi bastamasyn tolyqtaı qoldaı­myz», dedi M.Áshimbaev.

Sonymen qatar Ulttyq komıssııa otyrysy barysynda Almaty oblysynyń áki­mi Amandyq Batalov, jazýshy Tólen Áb­dik jáne taǵy basqalar sóz sóılep, «Rý­hanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda at­qa­ryl­ǵan jumystardyń mańyzyna toq­tal­dy.

Jıyn sońynda baıandamalar men aıtylǵan pikirlerdi muqııat tyńdaǵan Mem­lekettik hatshy Q.Kósherbaev «Rýha­nı jańǵyrý» baǵdarlamasyn júzege asy­rý aıasynda aımaq basshylarynyń min­detin túsindirip berdi.

Sondaı-aq mınıstrler men ákimder osy jumystyń aldynda júrýi kerek eke­nin taǵy bir márte eske salyp, qoǵam­dyq sanany jańǵyrtýda ulttyq dástúrge ıek artýdy mindettedi.

«Búgingi tańda toı ulttyq salt-dástúr saltanat quratyn, urpaq ulaǵat alatyn, óner, mádenıet kórinis tabatyn sharaǵa aınalsa degen tilegimiz bar. Qazir Naýryz merekesiniń qarsańynda turmyz. Batysta «kórisý» degen jaqsy dástúr bar. Qys­tygúni eshkim eshqaıda qatynaı almaıdy. Qar erip, jer qaraıǵanda jastar jı­nalyp, aqsaqaldardyń batasyn alady. Osyǵan baılanysty 14 naýryzda Amal merekesin keńinen atap, 22-24 naý­ryzda Naýryz merekesin toılaýǵa qatys­ty usyny­sy­myzdy beremiz. Ulttyq dástúr­lerimizdi eldiń basyn biriktirýge durys paıdalanýymyz kerek», dedi Memlekettik hatshy.

Is-shara sońynda Q.Kósherbaev «Rýha­nı jańǵyrý» baǵdarlamasyn júzege asyrý boıynsha birqatar naqty tapsyrma berip, onyń basym baǵyttaryna qatysty búkil óńirde jumysty jandandyrýdyń mańy­zyna erekshe toqtaldy.

«Rý­hanı jańǵyrý» baǵdarlamasy sheń­be­rin­de Úkimetten bastap, jergilikti at­qa­rý­­shy organdarǵa beriletin tapsyrma­lar bar. Aldaǵy jumys josparyn jına­qy, maq­sat­ty ári nysanaly túrde júrgizý qajet.

«Jumys josparyn úsh baǵytqa jiktep otyrmyz. Birinshi baǵyt – tulǵalyq damý baǵyty. Bul baǵyttyń ishine bilim­niń saltanat qurýy, pragmatıkalyq qundy­lyq­tardy sińirý, básekege qabilettilik syndy qundylyqtardy jınaqtap, adam kapıtalyn arttyrýǵa baǵyttaımyz. Ásirese jastar máselesine erekshe kóńil bólinýi kerek. Ekinshi baǵyt – ulttyq biregeılikti saqtaý. Bul baǵyt ulttyq qundylyqtardy saqtaý, ulttyq biregeılikti halyqaralyq deńgeıde kórsetý syndy keshendi sharalardy qamtıdy. Úshinshi baǵyt – memleket pen qoǵamnyń damýy. Bul baǵyt elimizde revolıýsııalyq damý emes, evolıýsııalyq damý, sananyń ashyqtyǵy, «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy aıasynda júzege asady. Baǵdarlamany júzege asyrýda naýqanshylyqqa jol ber­meýimiz kerek», dedi Memlekettik hatshy.

Sondaı-aq atalǵan mindetterdi sapaly túrde oryndaý úshin komıssııa atynan naqty birqatar tapsyrma beriletinin jetkizdi.

«Birinshiden, memlekettik komıssııa­nyń hattamasymen «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn iske asyrý jónindegi 2020 jylǵa arnalǵan is-sharalar jos­pary bekitilsin. Ekinshiden, Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Úkimeti «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn iske asyrý jónindegi 2020 jylǵa arnalǵan is-sharalar jos­­parynda kózdelgen sharalardyń qarjy­landyrylýyn jáne sapaly iske asyrylýyn qamtamasyz etýi kerek. Úshinshiden, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi bilim berý­di damytýdyń memlekettik baǵdar­lama­syna patrıottyq bilimdilik, báse­kege qabilettilik, fýnksıonaldyq, ulttyq kod sııaqty tárbıelik elementterdi qam­tı otyryp, kúsheıtilgen tárbıe kom­po­nentin engizý jóninde shuǵyl sharalar qabyl­dasyn. Sonymen qatar birtutas Qazaqstan memlekettik ıdeologııasynyń pármenin júrgizý maqsatynda jalpy Qazaqstanda balalar men jastar qozǵalysyn qurý jóninde Memleket basshysynyń atyna usynys daıyndalsyn. Jas urpaqty pat­rıotızmge baýlý jáne olardyń báse­kege qabilettigin arttyrý maqsatynda halyq sany 30 myńnan joǵary aýdan or­talyqtarynda aýyl balalaryna arnal­ǵan beıimdik daryndy balalar mek­tep-ınternattaryn ashý, sondaı-aq áske­rı kadetter mektepterin ashý, onda jetim jáne ata-ananyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardyń da oqýyna qajetti múmkindik jasaý jóninde Prezıdent Ákimshiligine 1 naýryzǵa deıin tıisti usynys engizilsin», dedi Q.Kósherbaev.

Memlekettik hatshy sonymen qatar tanymdyq baǵdarlamalar shyǵarýǵa bar­lyq BAQ-ty jumyldyrýdy júktedi. Aıta keterligi, baǵdarlamanyń oryndalýy Prezıdent Ákimshiliginiń baqy­laýyn­da bolady.

Turaqty damýdyń tuǵyry

Tólen ÁBDIK,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty, jazýshy:     

– Rýhanı jańǵyrý – turaq­ty damý degen sóz. Rýhanı jań­ǵyrýsyz damý múmkin emes. Zaman ózgeredi, ýaqyt ózge­redi, jańa talaptar, jańa qun­dylyqtar paıda bolady. Halyq ta, qoǵam da damý kerek. Damý úshin aldymen ózin taný kerek. Taný degen sóz – durys tarıh jasaý degen sóz. Áspettegen, ádemilegen tarıh emes, shyn máninde óziniń halyq ishindegi qaıshylyǵymen, kemshiligimen sonyń bárin kórsetetin anyq, ádil tarıhymyz bolýy kerek. Eger biz ózimizge ǵana unaıtyn, ózimiz ǵana biletin, ózimiz ǵana ishteı maqtanyp otyratyn tomaǵa-tuıyq tarıh jasasaq odan paıda shamaly. Sondyqtan keıde men ásireleýge qarsy shyǵamyn.

Bul baǵdarlamanyń iske asyrylýyn tolyq qoldaımyn. Biraq naýqanshylyq pen resmılikten arylýymyz kerek. Jańa ǵana osy baǵdarlamany iske asyrý boıynsha 14000 is-shara ótkizilgeni aıtyldy. 14000 is-shara degen ne sóz? Esep berýde resmılik bolmasa eken deımin.

Bir usynysym bar. Bıyl Ábý Nasyr ál-Farabıdyń týǵanyna 1150 tolyp otyr. Ábý Nasyr ál-Farabı – ekin­shi Arıstotel atanǵan adamzat tarıhyndaǵy eń uly adam­dardyń biri. Onymen qalaı maqtansaq ta artyq bolmaı­dy. Sondyqtan meniń usyny­sym: osy mereıtoı qarsańynda ál-Farabıdiń eskertkishin osy elordada ornatýǵa bolady. Shet­e­lden kelgen azamattar es­kert­k­ishke qarap, ony birden tanıtyn edi. 

Qoǵamdyq sanaǵa qozǵaý salǵan otyrys

Talǵat QALIEV,

saıasattanýshy:

– «Rýhanı jańǵyrý» baǵdar­la­masyn iske asyrý jónindegi Ulttyq komıssııa otyrysynda túrli pikir aıtylyp, oryndy usynystar jasaldy. Oıdy oı qozǵaıdy ǵoı. Sondyqtan ko­mıs­sııa músheleriniń ár aıt­qan pikiri baǵaly. Eń bastysy, «Rý­hanı jańǵyrý» baǵ­dar­lama­synyń mazmunyn, arqa­laǵan júgi men qozǵaý salar kúshin zııaly qaýym ókilderi de, buqara halyq ta túsinip otyr. Baǵdarlamany barynsha tıimdi júzege asyrýǵa baılanysty tyń ıdeıalar men oramdy oılar ortaǵa salyndy.

Ashyǵyn aıtý kerek, eli­miz­diń túrli aımaq­tarynda baǵ­darlamany iske asyrýdyń jó­ni osy eken dep, qatardaǵy sharalar da joba retinde qabyldanyp, uıymdastyrylyp jatyr. Muny burys dep emes, túsinbeýshilik saldary dep aıtqan oryndy ispetti. Búgingi tańda osy joba má­selesine qatysty da san qıly ózgerister engi­zilip, túrli ındıkatorlar qosylýda.

Baǵdarlamanyń túpki maq­saty – qoǵamdyq sanany jań­ǵyrtý bolǵan soń áli de qyrýar jumys atqarylatyny bel­gili. Qalyptasqan zamanaýı qoǵam­ǵa aınalý úshin bul jol­dy da júrip ótý kerekpiz. Son­dyq­tan bul mindetti bir ǵana bı­liktiń, ne bolmasa zııaly qaýym ókil­deriniń ǵana ıyǵyna artyl­ǵan júk dep uǵyn­baýymyz kerek. Qazaqstandyq ár azamat óz salasy boıynsha osy baǵytta jumys istep, oı eleginen ótkizýi tıis. «Qaıtsem damımyn, báse­kege qabiletti bolamyn?» degen us­tanym qajet bizge.

Pragmatızm jaýapkershilikti kúsheıtedi

Álı BEKTAEV,

«Aýyl» HDP tóraǵasy, Parlament Senatynyń depýtaty:

– Biregeı baǵdarlama rýhy­myz­­­dy kóterip, bir­ligimizdi beki­­te tústi. «Týǵan jer» basta­ma­­sy at­qa­miner azamattardyń, ta­by­s­­ty kásip­kerlerdiń kindik qany tam­­­ǵan aýyl-aımaǵyna naza­ryn aýdar­typ, eldi meken­der­diń kór­ke­ıý­i­ne septesti. Jalpy, úsh jyl­dyń kó­leminde 61 mlrd teńge kóle­­min­de nysandar salynǵan eken.

«Rýhanı jańǵyrý» baǵdar­la­masynyń bergeni de, bereri de kóp ekeni kúmán týǵyzbaıdy. Biraq is-sharalardyń kópshiligi memlekettik organdardyń tarapynan atqarylyp jatyr. Aldaǵy ýaqytta baǵdarlamanyń budan da keń qanatyn jaıýy úshin jappaı halyq bolyp atsalyssaq, quba-qup bolar edi. Sonda ǵana biz rýhanı jań­ǵyrýdyń bıigine shyǵa alamyz, baǵdarlamanyń pármendi sharalaryn atqarýǵa qol jetkizemiz. Bul árbir azamattyń sanasynyń ózgerýine baılanysty. Osy rette Elbasy Nursultan Nazarbaev maqalasynda atap ótken pragmatızmge erekshe mán berý kerek dep oılaımyn. Pragmatızm ult­tyq qundylyqtarymyz ben baı­lyǵymyzǵa óte úlken jaýap­ker­shilikpen qaraýdy bildiredi. Eger azamattarymyz óziniń otbasyna, tirshiligine, dúnıesine jaýapkershilikpen qaraı almasa, onda olar memlekettiń de baı­lyǵyna jaýapkershilikpen qaraı almaıdy. Sondyqtan otbasylyq qundylyqtardy saqtaý izgilikti qoǵam qurýǵa bastaıdy. Qazir árbir adam tapqan tabysyn, jetken jetistigin mindet qylmaı, óziniń otbasyna, balalarynyń tárbıesine, memleket pen táýelsizdigimizdiń qundylyqtaryn art­ty­rý­ǵa qyzmet etýi qajet.