Importty shekteý otandyq ónimdi óristete me?

Sarapshylardyń paıymdaýynsha, qoǵamnyń belgili bir segmentiniń qarsylyǵy tek ýaqytsha ǵana qubylys eken. Qazir elge kelip jatqan kólikterdiń belgili bir toptarynyń jolyn shektemesek, otandyq kólik ındýstrııasynyń damýyna jol ashatyn múmkindiktiń de jolyn kesip tastaımyz. Sońǵy aıdaǵy trend taqyryp – shetelden jetkizilgen avtokólikterge baılanysty daýdyń aýany qyryq qubylyp, saıası reńkke ıe bola bastaǵanyn kózimiz kórdi. Shetten kólik tasymaldaýshylar barlyq bajdar men alymdardyń alynyp tastal­ýyn jáne ákelgen temir tulparlarynyń erkin júrgizý múmkindigin saqtaýdy ashyq talap ete bastady. Al Úkimet Qyrǵyzstan, Armenııadan kelgen kólikterdi qaıta tirkeýge alý kerek degen ustanymda. «18» degen sany bar sary nómir berip, bir jylda jaǵdaıdy retke keltirýge múddeli.

Iá, kólik sán-saltanat qana emes, qa­jet­tilik. Jer­gilikti júr­gizýshilerdiń su­ranysyn ba­tys aýyp ne­mese EAEO el­­deri­nen kelgen eski kólikter qanaǵat­­­­tan­­dyryp tur. Bul máseleniń eldik sheń­berden halyq­aralyq máselege aınal­ǵanyna da kýá boldyq. Ar­­me­nııanyń vıse-premeri Mger Grıgorıan eki el arasyndaǵy kólikten týǵan túıt­kilderdi birlesip talqy­­laýǵa nıetti ekenin aıtyp qaldy. Osy eldiń Verelq.am portalynda EAEO aıasynda Armenııaǵa berilgen je­ńildik kezeńi áleýmettik máselelerdi sheshýge ar­nal­ǵanyn, alaıda ony seriktes elder kommersııalyq maq­satqa paıdalanyp jatqanyn tilge tıek etip, EAEO el­derine avtomobıl eksporty shekteýli bolýy kerek dep jazdy. Vıse-premerdiń túsindirýinshe, jaǵdaıdy ret­teýdiń joldaryn izdegen jón. «Qazaqstanǵa baıla­nys­ty jaǵdaıdy tereń taldaý kerek. Qazir osy eldiń de­le­gasııasy Armenııada júr, olar osy prosesti je­ńil­detý maqsatynda keldi. Meniń oıymsha, jaqyn arada sheshim tabylady», dedi ol.

Sarapshylar kólikti tirkeý jónin­degi qazirgi erejeler men zań norma­larynyń qoldanysqa engenine birneshe jyl bolǵanyn aıtady. Ony bilmedik deýge eshkimniń batyly barmaıdy. «Táýel­siz avtomobılıs­ter odaǵy» qoǵam­­dyq uıymynyń tóraǵasy Edýard Edokov apta ortasynda Almatyda ót­ken baspasóz jıy­nynda kólikti tirke­meı júrýdiń zańsyz ekenin tıisti oryn­dar eskertýge mindetti emes, biraq tir­kelmegen kólikter kóbeıe bastaǵany baıqalǵanda shekaradan ótken ár kólikke qulaqqaǵys retinde eskertý qaǵaz bergende qazirgideı jaǵdaı oryn almas edi degen pikir aıtty.

Iá, shetelden kelgen kólikti tirkeý­diń qymbat ekeni osyǵan deıin de belgili bolǵan. «Sondyqtan zańda qalaı kórsetilse, máseleni solaı sheshý kerek. Áıtpese bul taǵy da qaıtalanýy ábden múmkin», deıdi E.Edokov.

«Kóleńkeli» ımport kólemi aýqymdy

Biraq máseleniń tek baǵaǵa ǵana tire­lip turmaǵany belgili bolyp qaldy. Avtokólik sarapshylary Qazaq­­stan­nyń ishki naryǵyna kóleń­keli jolmen keletin kólikterdiń shamadan tys kóbeıip, bizdiń el eski kólikterdiń polıgonyna aınalǵanyn aıtady. Memleketke olardy baqylaýda ustaý múldem qıyn­dap ketken. «QazAvtoóndiris» qaýym­das­ty­ǵynyń ókili Artýr Mıskarıannyń aıtýyn­sha, kóleńkeli avtokólik ımpor­tyndaǵy qarajat jylyna 130 mln dollardy nemese 50 mlrd teńgeni quraıdy. Eger resmı ımportty sany jaǵynan da, sapa turǵysynan da baǵalaı alsaq, bul jylyna 242 mlrd teńge bolady.

«Bizdiń boljamymyz boıynsha, Qazaq­stanǵa jylyna jalpy quny 130 mln dollardy quraı­tyn kólikter zańsyz kirgiziledi. 2019 jyl­dyń 9 aıynda 29 myń adam Qazaq­standa qurastyryl­ǵan kólikterdi tań­daǵan, bul – jalpy na­ryqtyń 56 pa­ıyzy. 21 myńnan asa otan­dasymyz sheteldik kólikti jón kóripti. Sonyń ishinde, Reseıden keletin kólikterdiń úlesi 15-17 paıyzdy quraıdy», deıdi A.Mıskarıan.

Onyń sózine qaraǵanda, 2019 jyly avtokólik óndirisi daǵdarysqa deıin­gi kórsetkishti eńserip, otandyq zaýyt­tardyń kórsetkishi 50 myńdyq mejeden asty. «Qazirgi tańda kólik óndirisi baıaý bolsa da, burynǵy qalpyna oralyp keledi. 2020 jylǵy óndiris kólemi el­degi valıýta naryǵy men shıkizat satý naryǵyna, sonymen qatar satyp alý­shy­lardyń belsendiligine baılanysty bolmaq. Aldyn ala boljam boıynsha bıyl 60 myńnan asa avtokólik quraly shyǵarylady dep otyrmyz», dedi ol.

Bir aıta keterligi, Qazaqstanǵa áke­linip jatqan sheteldik kólikterdiń bári suranysqa ıe emes. Saraptama nátı­­jesi kórsetkendeı, keıbiriniń biz­­diń naryqtaǵy úlesi tómendep keledi. Tek Reno, Volkswagen, Nis­san mar­­kaly kólik­terge suranys joǵa­ry. Al qazaq­stan­dyq avtokólik za­ýyt­­tary­n­yń saty­lymy byltyr 44,3 myń birlikten asyp, 2018 jylmen salys­tyrǵanda 48 pa­ıyz­ǵa joǵarylady.

A.Mıskarıannyń aıtýynsha, elge jet­kizilgen kólikterdiń basym kóp­shili­gi zańdyq jáne tehnıkalyq regla­ment­terdi aınalyp ótken. «Birinshiden, bul shekteýler ishki naryqty qorǵaý, jol qaýip­sizdigin jaqsartý jáne teh­nıkalyq reglamentterdi buzý múm­kindigin boldyrmaý maqsatynda engi­zildi. Aıta ketý kerek, EAEO elderinen Qazaqstanǵa negi­zinen minilgen, óte eski avtokólikter ákelinedi. Biz ha­lyq arasynda otandyq óndiristiń jańa kólikterine suranys artyp kele ja­t­qany týraly aıtyp otyrmyz. Bul eki túrli naryq segmentteri jáne olar bir-biri­men óte tyǵyz baılanysty», deıdi ol.

«Biz 2014 jyldan bergi ýaqytta elge qansha kólik jetkizilgenin bilmeımiz. IIM sheteldik nómirmen júrgenderi 170 myń deıdi. Jaqynda Armenııanyń memlekettik salyq komıtetiniń basshysy 2019 jyly elderine 189 myń kóliktiń jetkizilgenin aıtty. Armenııa jylyna 50 myń avtokólikti shekarasynan ótkize alady. Iаǵnı, shekarany da, zańdy da aınalyp ótken 139 myń kólik Reseıdiń ońtústigi arqyly bizge jetken» deıdi A. Mıskarıan.

Sarapshy ishki naryqta ártúrli ba­ǵa­lyq segmentterde Qazaqstanda qu­ras­­tyrylǵan kólikterdiń artyq­shy­lyq­­tary jaıly aıtyp ótti. Olar tipti Arme­nııa men Qyrǵyzstannan ákelingen avto­kólik ıeleriniń suranysyn qana­ǵat­tandyratyn deńgeıge jetip qalyp­ty. Eń arzany 2 mıllıon 700 myń teńge, bul – LADA Granta.

Otandyq avtoóndirýshiler birtin­dep halyqtyń keń toptary úshin shy­ǵa­rylatyn modelder qataryn ul­ǵaıt­paq. Mysaly, buryn bankterdiń nesıelendirý baǵdarlamasy boıynsha kólikti ıesine jetkizý merzimi 4-5 aı bolatyn. Qazir 15-20 kún. Sheshilmegen bir másele – qosalqy bólshekterdi elimizde shyǵarý múmkindigi joq. Múmkindigimiz ázirge syrlaý men dánekerleýge ǵana jetedi, ózgesi ımporttan keledi.

О́zbekstan da básekeles

Saıasattanýshy Ýálıhan Tóleshov Armenııa, Qyrǵyzstan jáne Reseıden kelgen kólikterdi baqylaýǵa alyp, ýaqytsha tirkeý týraly sheshimdi qol­daıtynyn aıtady. Bul halyqaralyq tájirıbede bar. Kez kelgen eldiń ishki naryǵyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan sheshimi ekinshi taraptan qoldaý tabýy tıis. «Bul qazaqstandyq kólik naryǵy ókilderine es jıyp alýǵa múmkindik beretin durys sheshim. Endigi maqsat qurastyrylǵan kólikterdiń qosalqy bólshekteriniń tym bolmasa 10 paıyzyn ózimizde shyǵarýǵa qol jetkizýge ba­ǵyttalýy tıis. Bul úshin AQSh ne­mese Japonııanyń kólik ın­dýs­t­rııasy ókilderiniń kómegimen kólik klasterin ashýǵa qol jetkizý ar­qyly álem­dik tehnologııalyq tiz­bek­ke qosylý. Buryn bizge Reseı nemese Qyrǵyz­stan básekeles bolsa, endi О́zbek­stan qosyldy. Sarapshylardyń «Qazaq­s­tanǵa О́zbekstannyń shıkizat kózine aınalý qaýpi tónip tur» degen pikirine Úkimet qulaq asýy tıis. Bul kólik ındýstrııasyndaǵy sońǵy múm­kindigimiz. Búgin qolǵa almasaq erteń kólik qurastyratyn zaýyttar básekege shydamaı jabylady», deıdi ol.

Qazaqstan avtokólik qurastyryp shy­ǵarǵaly beri aǵyl-tegil paıdaǵa kene­­lip kórmepti. Kerisinshe, biz­diń na­ryq­­tyń maıly jiligi reseılikter men ýkraı­na­lyqtardyń qolynda. Endi ola­r­dyń qataryna ózb­ek­ter qosyldy. О́ıt­­keni bul elderdiń úkimeti taýar ón­dirýshi­lerdiń básekelesterine óz nary­ǵyn­da esh­qan­daı shekteý qoımaǵan. Al biz­diń elde kólik qurastyrýshylar men Úki­met tandemi bar. Úkimet «óndi­risti damy­tý úshin» aqshany bere saldy. Mysa­ly, О́zbekstanǵa tasymaldanǵan, Qazaq­standa jasalǵan avtokóliktiń árbir danasynan ózindik qunynyń 7 pa­­ıy­zyna teń kedendik baj alynady, al olar­dan bizge kele­tinderine eshqandaı sa­lyq salynbaıdy. Son­dyq­tan ózbeks­tan­­dyq avtokólikter TMD, sonyń ishin­­­de Qazaqstanǵa eshqandaı kedergisiz aǵy­­lyp kelip jatyr. Tek 2014 jyldyń 5 qań­tarynda Keden odaǵynyń teh­nıka­lyq reglamentine súıenip, ózbektiń «plas­tmassa tulparlarynyń» bizdiń elge kelý jolyn japqandaı bolǵan edik. Biraq munymyzdan da túk shyqqan joq. 2018 jyldan bastap О́zbekstanda shyǵa­rylǵan kólikterdi qazaqtyń kez kelgen qalasynan kóretin boldyq. Bul eń al­dy­­men, Qazaqstan Úkimetiniń óz taýa­ryn, óziniń taýar óndirýshilerin qor­­ǵaı al­­­maı­tynyn, qorǵaý keregin endi ǵana mo­ıyn­daı bastaǵanyn baıqa­typ tur.

Keshegi Keden odaǵy, búgin EAEO ju­mys isteı bastaǵaly О́zbekstan men Ýk­raı­nadan qansha kólik Qazaqstan aýma­­ǵyna kirgizilgenin jáne onyń qan­daı jolmen kelip jatqanyn eshkim bil­meıdi. Salystyra ketý úshin aıtsaq, Ýkraına men О́zbekstanda quras­tyrylǵan kólik­terdiń qosalqy bólshek­teri Koreıa men Polshadan jetkiziledi. Demek, bul elderde árbir bólshek úshin saýdalasýǵa, sol arqyly baǵany tómendetýge múmkindik bar. Al bizge olar daıyn kúıinde jet­kizi­ledi. Sebebi daıyn kelgen kólikti quras­tyrýǵa bas qatyrýdyń qajeti joq.

2018 jyldan bastap О́zbekstanda kólik saımandaryn jasaıtyn óndiris oshaqtary kóptep ashyla bastaǵanyn, onyń ınvestory memleket ekenin sarap­shylar jıi aıtyp júr. 2019 jyly mashı­nanyń syrtqy qorabyn, dóńgelegin, oryndyǵy nemese qutqarý jastyqshasyn daıyndaýǵa koreıalyqter men AQSh ınves­torlary yqylas tanytty. О́zbek úki­metiniń óz avtokóligin syrtqa tasy­maldaýda odan kedendik baj alyn­baýyn qadaǵalaýǵa múmkindigi bar. Sol arqyly otandyq kásiporyndardyń baǵa jaǵynan básekelestigi myqty bolýyna jaǵdaı jasaıdy. Ári shetten kelgen kólikterdiń jolyn jaýyp tastap otyr. Oǵan qosa osy salaǵa ınvestısııa salamyn deýshilerdi qoldap, olardyń klasterlik jelimen jumys isteýine de múmkindik berip otyr.

ALMATY