Tegin dári-dármekpen qamtamasyz etýdiń túıtkilderi

S.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ult­tyq medısına ýnıversıtetinde ótken bas­qosýǵa «Áleýmettik medısınalyq saq­tan­dyrý qory» AQ tóraǵasy Aıbatyr Jumaǵulov ta qatysty. Birden aıta ke­tý kerek, birinshi bolyp sóz alǵan mı­nıs­­tr E.Birtanov ádettegideı barlyq máse­leden habardan ekenin jáne onyń bárin retke keltirý úshin óte kóp jumys isteý qajettigin jasyrǵan joq. Máselen qazir elimizde medısınalyq qyzmetpen qamta­ma­syz etetin 2 myń mekeme bar, onyń 60%-y jekemenshikte. Endeshe, báseke bar jerde sapa da bolýy kerek.

Elimizdiń bas dárigeri aldymen dári-dármekpen qamtamasyz etýdegi olqy­lyq­tar­ǵa oıysty. Mysaly, naýqastardyń kóp­shiligi ózine tegin dári tıesili ekenin bile bermeıdi. Osy máselede barmaq bas­ty, kóz qysty jaǵdaılar týyndamaý úshin mınıstrlik kez kelgen dárigerlik em ta­ǵaıyn­daý TMKKK men MÁMS aıasynda tegin bolýyna jáne barlyq dárigerler elek­trondy reseptige tolyq kóshkenin kóz­deıdi.

– Biz dári-dármekterdiń tizimin udaıy to­lyqtyryp otyramyz. Al kópshilik ten­der ótti, qańtar aıynda emdik preparattar top etip túse qalady dep oılaıdy. Joq, is júzinde tender jyl boıy, apta saıyn ótedi. О́ıtkeni birinshiden únemi jańa dárilerdi qosyp otyramyz. Mysaly, ótken jyly onkologııaǵa qarsy 20 shaqty preparat qosyldy. Bul ońaı is emes, birneshe deńgeıden turatyn tolaıym úderis. Aldymen formýlıarlyq komıssııanyń otyrysy bolady. Ulttyq formýlıar men mamandar emdik jaǵynan jáne ekonomıkalyq jaǵynan qandaı dári-dármekterdiń tıimdi ekenin dáleldeıdi. Ekinshi kezeńde ony bıýdjetke qosý kerek, úshinshi – satyp alý tizimine enedi, buıryqtarǵa preparattardy kirgizý – óte mańyzdy. Munsyz ol sizdiń qolyńyzǵa túspeıdi, – deıdi mınıstr.

Nátıjesinde bul jumystar aılarǵa sozylady. О́ıtkeni sybaılastyqqa qarsy saraptama jasalýy kerek. Mınıstrlik bekitetin tegin dári-dármekterdiń tizimi bar barlyq buıryqtar saıttarda jarııalanyp, Qoǵamdyq keńestiń, tıisti qoǵamdyq uıymdardyń kelisimin alýy tıis. Munan keıin Ádilet mınıstrliginde tirkelip, taǵy da tekserýden ótedi. Sondyqtan da kez kelgen preparatty satyp alýǵa birden sheshim shyǵaryla salmaıdy.

Mınıstr memleketti dári-dármekpen qamtamasyz etýdiń taǵy bir túıtkilin atady. Máselen, bıyl medısınalyq saq­tan­dy­rý esebinen qosymsha qomaqty qarajat bólingen. «Biraq biz qansha dári-dármek kerek ekenin de bilmeımiz. О́ıtkeni dáriler reseptsiz satyla beredi. Mysaly, dáriger balaǵa parasetamol jazyp berdi delik. Al elimizde shamamen qansha bala parasetamol ishetinin bilmeımiz. О́ıtkeni, ony esepke alatyn bir júıe men resept bolǵan joq. Parasetamoldan buryn reseptisiz satylatyn kúshti antıbıotıkter she? Sondyqtan da aldyn ala jylyna qansha dári-dármek satyp alý qajettigin ákimdikterden surasań, olar emhanalarǵa, emhanalar ýchaskelerge, olar odan ári jeke dárigerlerge silteıdi».

Mınıstrdiń aıtýynsha, dárigerler de ózde­riniń pasıentterine qandaı jáne qan­sha kólemde dári-dármekter kerek eke­nin bile bermeıdi. Al sıfrly teh­no­logııalardyń kómeginsiz bul máseleni ret­teý múmkin emes. Sondyqtan sońǵy eki jylda ıntensıvti túrde, shapshań ári qıyn­dyqpen sıfrlandyrý jumystary jú­rip jatyr.

Dári-dármekterdi reseptimen bosatýǵa jáne bıyldan bastap enetin elektrondy reseptilerge qatysty barlyq reformalar naýqastarǵa tegin preparattar taratýda aldyn ala qansha dári-dármek satyp alý qajettigin bilý úshin qajet. Keıde dári-dármek jyl aıaǵyna deıin jetpeı qalyp, ábiger osydan týyndaıdy. Shyn máninde bul máselede aýqymdy jumys júrip jatady. Aımaqtardy dári-dármekpen qamtamasyz etý, dári-dármek shyǵaratyn, tasymaldaıtyn, deldaldyq etetin kompanııalarmen jumys shash-etekten. Keıde qamtamasyz etýshiler tenderge qatyspaı, ózderi belgilegen baǵaǵa turyp alatyn kezder de bolady. Osy kezde dári-dármek tapshylyǵy týyndaıdy. Nátıjesinde, baǵany formýlıarlyq komıssııa anyqtaıtyndyqtan, bul prosess qaıta bastalady. Basqa elder usynatyn baǵalar salystyrylady. Bul óte jaýapty jumys. Bir dári 10 teńgege ǵana qymbat bolsa da, memleket úshin satyp alǵan kezde mıllıondarǵa aınalady.

Qysqasy, dári-dármek satyp alý úde­ri­si udaıy júredi. Qazir kerekti pre­pa­rat­tar­dyń 90 paıyzy satyp alynǵan. Biraq onyń tizimi áli de ulǵaıa bermek, óıt­keni áli de 60 shaqty preparatty for­mýlıar tizimine engizetin buıryq óz keli­si­min kútip jatyr eken.

– Aınalyp kelgende, biz Tegin me­dı­sınalyq kómektiń kepildik berilgen kólemi men MÁMS aıasyndaǵy dárigerler­diń barlyq taǵaıyndaǵan emi tegin bolýy­na qol jetkizýimiz kerek, – deıdi Eljan Birtanov.

Qysqasy, atalǵan salada adaldyq pen ashyq­tyq ornaýy úshin elektrondy reseptýra júrgizý qajet. «Biz ózimiz de talaı ret dári-dármekter baqylaýsyz ótirik naýqastarǵa taǵaıyndalyp, bul preparattar jekemenshik sektorǵa, dárihanalarǵa, tipti shetelge jóneltiletinin aıtyp ta, jazyp ta júrdik. О́ıtkeni óte qymbat pre­parattar bar. Eger bir qutynyń baǵa­sy 1,5 mıllıon teńge bolsa, onyń ómirlik mańyzy bar ekenin de umytpaý qajet. Bul úshin bizdi talaı ret synǵa da alǵan. Biraq bul máselelerdi anyqtap, jarııa ettik. Bul ne úshin qajet? Sebebi osy iske ara­lasqan adamdar kúnderdiń kúninde ter­geýshi esigin qaǵatynyn bilýi qajet», dedi mınıstr.

Korrýpsııaǵa keletin bolsaq, Den­saý­lyq saqtaý mınıstrligi barlyq aımaqta tegin preparattar berilgen pasıentter arasynda aragidik SMS saýalnama júr­gi­zip kórgende, dári-dármekterdiń 7%-y qoldy bolǵanyn anyqtaǵan. Al bul urylar dárilerdi ǵana emes, adamdardyń ómir­lerin de urlaıdy.

Al statıstıka boıynsha, 2018 jyly tegin dári-dármekpen qamtamasyz etile­tin­der sany azaısa, bul júıeni ótirik naý­qas­tardan aryltqannyń nátıjesinde júzege asty. Degenmen qazir olardyń sany qaıtadan kóbeıip keledi. Bizde ótken jyly esepke alynǵan dıabetıkter men gıpertonıkter sany 30 paıyzǵa ósti. Árıne, epıdemııa júrgen joq. Jáı naýqastardyń bir bóligi tirkelmesten, ózderi aqyly emhanalarǵa qaralyp, dári-dármekterdi ózderi satyp alyp júrgen. Qazir biz olardyń barlyǵyn esepke alyp, má­limetter bazasyna engizdik. Endi kóp­te­gen naýqas ózine tegin dári-dármek tıesili ekenin biledi. Qazir mınıstrlik má­limetter bazasyn bir izge túsire bastady, tegin reseptiler sany jylyna 3 mıl­lıon­ǵa jetti, deıdi mınıstr.

Oraıy kelip turǵanda aıta ketý kerek, medısınadaǵy alaıaqtyq barlyq elderde bar. Sondyqtan da saqtandyrý kompanııalary barlyǵyn tekseredi. Áıtpese búkil tólemder men shyǵyndarǵa olardyń shashy da jetpegen bolar edi. Sondyqtan da qazir árbir syrqattylyq jónindegi qujat, árbir resept, árbir medısınalyq qyzmettiń baǵasy, dári-dármek, kompıýterlik tomografııa, ÝDZ, bári de elektrondy túrde tirkele bas­tady. Emdelip jatqan naýqastardyń ta­rı­hy elektrondy nusqada júrgiziledi. Qys­­qa­­sy, densaýlyq saqtaý salasyn sıfr­lan­dy­rý ońaılyqpen júrip jatqan joq. Osynyń barlyǵynyń astarynda aqsha men adam ómiri jatyr. Al qarapaıym halyqqa elektrondy úkimet arqyly ózi­niń elektrondy qujattaryna jol ashyl­dy. Bilgenge bul da asa mańyzdy. Bul jeń ushynan jalǵasyp kelgen júıege unamaıtyny taǵy belgili.

Sebebi keıde ebin tapqan saý adamdar aýyrdym degen qujattardy satyp alyp jatady. Bolmasa aýrýhanalarda jasalatyn otalardyń baǵasy men shyǵynyn kóterý úshin ótirik dıagnozdar qoıylady. Sondyqtan da MÁMS isin sapaly júrgizemiz desek, medısınadaǵy baqylaý barlyq saladan da ózekti.

Joǵaryda elimizde medısınalyq qyz­metpen qamtamasyz etetin 2000 me­ke­­me bar ekenin atadyq. Mınıstr aı­typ otyrǵan sharalar aýdandar men aýyl­­darǵa deıin qamtıdy. Qam­ta­ma­syz etýshilerge pasıenttiń saq­tan­dy­ryl­ǵan, saqtandyrylmaǵany jó­nin­de­gi málimetter bazasy qoljetimdi. Al mı­nıs­trlik kórsetilgen árbir qyzmet týraly aqpa­ratty alyp otyr. Munan ári qaraı bul jumystar tek jetildirilip, baqylaý kúsheıe túspek. Aınalyp kelgende mınıs­tr­lik qana emes, árbir adam óziniń elektrondy qujaty arqyly analızderin, taǵaıyn­dalǵan em túrlerin, qabyldaǵan dári-dármekterin kórip otyrýy kerek. Den­saýlyq salasynyń qyzmeti ashyq ta ádil bolýy úshin is osylaı júrýi tıis.

Mınıstr halyqqa densaýlyq kerek bolsa, el medısınanyń damyǵanyn, onyń qyzmetiniń tıimdi bolǵanyn qalasa, onda ózine ózi dáriger bolyp, dıagnoz qoıýdy doǵarǵany jón ekenin jetkizdi. О́ıtkeni keıde adamdar mamandarmen oılaspaı keri áseri kúshti antıbıotıkterdi satyp alyp jatady.

Kezdesýde kóterilgen másele, qoıyl­ǵan suraq az bolǵan joq. Baqylaý keńesine bıznes pen qoǵam belsendilerin tartý, dárigerlerdiń jalaqysyn kóterý de talqylandy. О́ıtkeni bir hırýrg kúnine 10 ota jasasa, ota jasamaıtyn da hırýrg­ter bar. Sol sııaqty ata-analardyń bala­la­ryna ekpe jasatýǵa jıi qarsy bola bas­taǵany, donorlyqqa muqtaj naýqastar má­selesi, balalar arasyndaǵy ólim-jitim, ál­eýmettik jelilerdegi úreı týǵyzatyn jal­ǵan aqparattar, qysqasy kóp másele qam­tyldy.

ALMATY