Stýdentter durys tamaqtana ma?

Mysaly, JOO stýdentteriniń 46 paıyzy kúnine tamaqqa 500-1000 teńge jumsaıtynyn málimdese, kol­ledj stýdentteriniń 42 paıy­zy osy shamada azyqtanady. 1000-2000 teńge aralyǵynda JOO-lar­­da 38 paıyzy, kolledjde 41 pa­ıyzy tamaq ishe alady. Ýnı­ver­sı­tet­terde kúnine 2 myń teń­ge­den joǵary somaǵa as ishe­tin­der – 16, kolledjerde – 17 paıyz. Jáne saýal­damaǵa qatysqan stýdentter ata-analarymen tura ma, álde ja­taq­hanada tura ma, bul da eskerilgen.

Endi osy sandardan-aq stý­dent­­terdiń jartysyna jýyǵy ash­qur­saq júretinin ańǵarý qıyn emes. Tabys taýyp otyrǵan eresek­ter qaýymy kúnine 500-1000 teńgege sham­a­men ne satyp alýǵa bolatynyn boljaı alady. Tek túski astyń ózine kúnine orta eseppen 1200 teńge ketedi. О́sip kele jatqan jas aǵza ýaqtyly, keminde úsh mezgil tamaqtanýǵa tıisti bolsa, onda densaýlyqty saqtaý meje­si alyst­aı túsetini aıan.

Sondyqtan da JOO stýdent­teriniń 37 paıyzynda, kol­ledj­de­gilerdiń 29 paıyzynda asqazan-ishek joldarynda kinárat taby­lyp qana qoımaı, emdelip, aýrýhanaǵa jatyp shyqqan. Tipti JOO stý­dent­teriniń 54 paıyzy, kolledj stýdentteriniń 66 paıyzy tamaq­tan ýlanǵan.

Aýrýdyń az degende 60 paıyzy astan bolatynyn qarapaıym tilmen túsindirip shyqqan Qazaq tamaqtaný akademııasynyń pre­zı­­denti, akademık Tóregeldi Shar­ma­nov:

– Ult densaýlyǵyn saqtaýda jas­tardyń durys tamaqtana bilýin jastaıynan qalyptastyrý, nası­hat­taý usaq-túıek emes. Bul mem­le­kettik deńgeıde udaıy zert­te­lip, baǵamdalyp otyratyn is bolýy qajet. Áıtpese nege AQSh sııaq­ty iship-jemi jetkilikti elde ta­maq­taný máselelerin zertteıin
40 birdeı ǵylym-zertteý ortalyǵy bar? – deıdi.

Qazaq taǵamtaný akademııasyn­da ótken jıynda erkin áńgime júrdi. Stýdentter men jýrnalıs­ter akademık Tóregeldi Shar­ma­­novqa, «Aman-saýlyq» QQ prezıdenti, dáriger Baqyt Tú­me­no­va men AlmaU ýnıver­sı­tetiniń oqy­týshysy Gúlnar Ásemqulovaǵa keze­gi­men saýal qoıdy.

«Biz jıi aýyramyz. Sebebi den­saý­ly­ǵy­myzǵa nemquraıly qaraımyz. Álem­de bári tez ózgerip, ómir ar­na­­sy bizderdi de ózgertýde. Son­dyqtan deni saý, tabysty bolyp, uzaq ári belsendi ómir súrý úshin óz ómirińdi jaqsy arnaǵa burý ke­rek. Al bizdiń mindetimiz – jas­tar­dy durys tamaqtanýǵa daǵ­dy­lan­dy­rý», deıdi Tóregeldi Shar­manov.

Sonymen zertteý júrgizý isine AlmaU ýnıversıtetiniń 1-kýrsynda oqıtyn 21 stýdenti tartylǵan. Jo­banyń dalalyq is-sharalary 2019 jyldyń 25 qyrkúıegi men
25 qarashasy aralyǵynda ótip, oǵan AlmaU, QazUÝ, AEJBÝ, EIýA, KNTÝ, QazHQÁTÝ jáne QAÝ, Turan, AMJT kolledjderiniń stý­dent­teri qatysqan. Barlyǵy 1049 respondent suralyp, saýaldamaǵa 652 JOO stýdenti jáne 397 kolledj stýdenti tartylǵan.

Jáne bir nazar aýdaratyn jaıt, áleýmettik saýaldamalar júr­­gizgen stýdentterdi basqa oqý or­yn­dary kirgizgisi, jolatqysy ke­l­­megen. Kópshiligi kúmánmen qarap, olardyń zertteýlerine ká­dim­gideı kedergiler keltirgen.

– Oqý oryndarynda áleý­met­tik zertteýler júrgizgen kezi­miz­­de biraz qıyndyqtarǵa tap bol­dyq. Stýdentter mundaı saýal­da­­malarǵa nemquraıly qarady. Kú­­nine tamaqqa qansha aqsha jum­saı­­tyn­daryn aıtqysy kelmegen jastar jıi jolyqty. Bul isti júrgizýdiń mańyzdylyǵyn túsindirip otyrý ońaıǵa túsken joq, – deıdi stýdentterdiń ózderi.

Shyndap kelgende, alys oblystardan kelip, joǵary bilim alyp otyrǵan jastar azyq-túlikke aqshalary tapshy ekenin ashyp aıtýǵa namystanǵan, uıalǵan dese de bolady. Al munyń bárin osy áleýmettik saýaldamany júr­giz­gen Almaty Menedjment ýnı­ver­sı­tetiniń stýdentteri alǵa tartty.

Áleýmettik zertteýdiń eń ma­ńyz­­dy tusy paıdalylyǵy teń­she­­l­gen as mázirine qurylyp, res­pon­dentterge qandaı taǵamdy jıi qoldanatyndaryn kórsetý usy­­nylǵan.

Joǵary oqý oryndarynyń su­ral­­ǵan stýdentteriniń 31 paıyzǵa jý­yǵy jáne kolledjderdiń su­ral­ǵan stýdentteriniń 24 paıyzy densaýlyqtaryndaǵy kinárattar durys tamaqtanbaǵandyqtan bol­ǵa­nyn moıyndaıdy. Bul rette JOO stýdentteriniń 69 paıyzy, kolledj stýdentteriniń 56 paıyzy medısınalyq kómekke júgingen. Tamaqtanýǵa baılanys­ty eń kóp taralǵan máseleler qata­rynda ýlaný, gastrıt, asqazan jarasy, pankreatıt, allergııa, teri bórt­peleri bar.

Al endi JOO men kolledj­derde durys tamaqtanýdy nası­hat­­taýǵa qatysty aqparattyq ju­­­mys­tar júre me degen saýalǵa JOO stýdentteriniń 72 paıyzy, kol­­ledjdegilerdiń 74 paıyzy «joq» dep jaýap bergen.

«Paıdalylyǵy teńshelgen tamaq jastardyń densaýlyǵyn qa­lyptastyrýda mańyzdy faktor bolyp tabylady. Alynǵan málimetter stýdent jastardyń durys tamaqtanbaýǵa baılanys­ty barlyq qaýip faktorla­ryn jete baǵalamaıtynyn kór­se­te­di. Almaty stýdentteriniń kóp­shiliginde asqazan-ishek jol­da­­rynyń problemalary bar. Kóp­shi­ligi gastrıt, asqazan jarasy, pankreatıt, teri bórtpeleri jáne allergııa sııaqty aýrýlarǵa tap bolǵan. Bizdiń fızıkalyq densaý­ly­ǵy­myz, ómir súrý uzaqtyǵy, ım­mýnıtet jáne zat almasý jaı-kúıi salamatty tamaqtanýmen ti­ke­­­­­leı baılanysty. Eresek jasta den­saýlyqtyń aýyr problemalaryn boldyrmaý úshin bul týraly búgin oılaný qajet. Sondyqtan Qazaqstannyń barlyq oqý oryndarynda durys tamaqtanýdy nasıhattaıtyn aqparattyq ju­mys­ty júıeli túrde júrgizý qajet dep esepteımin», dedi Baqyt Tú­me­nova.

«Osydan 10 jyl buryn adam óliminiń 80 paıyzy juqpaly emes aýrýlardan bolatyn. Qazir bul kórsetkish 82-88 paıyz arasynda tur. Onyń 55 paıyzy júrek-qan tamyrlary aýrýlary, 18 paıyzy onkologııalyq aýrýlar, qalǵany qant dıabeti men ókpe aýrýlary. Júrek qan tamyrlary, dıabet, maı basý bala kezden bastalady. Stýdenttik kezeńder týraly aıt­paı-aq qoıaıyq. Infarkt, ın­­sýl­t, dıabet, ateroskleroz ja­sa­­ryp barady. Artyq salmaq, maı basý kórsetkishi de solaı. Qant­ty eki ese kóp tutynamyz. Tóre­­geldi Sharmanuly qaıtalap aıt­­qandy jaqsy kóretin sóz bar: «qant degenińiz – aq, tátti, tok­sın­dik, qaterli ý». Qant sııaq­ty qatty, transmaıdy da eki ese kóp tutynamyz. Munyń bári fast-fýdtarda, kondıterlik ónim­derde, nan ónimderinde kóp kez­de­se­di. Jastarda kóp tańdaý joq, son­dyq­tan paıda men zııanǵa qa­ra­maı tutyna beredi. Sol sııaqty tuzdy da 4 esege jýyq normadan artyq paı­da­lanamyz. Mine, osynyń bárinen keıin álgi júrek-qan tamyrlary aýrýlary, dıabet, ózge de qaterli aýrýlar qaıdan shyqty deýge bolmaıdy», deıdi Qazaq Taǵamtaný akademııasynyń professory, ǵylym doktory Shámil Tájibaev.

DDU durys tamaqtaný máse­le­sin adamzat úshin eń basty, sheshýshi fak­tor dep qaraıdy. DDU málimeti boıynsha álemde 500 mln adam ashtyq jaǵdaıda eken, jyl saıyn 8 mln bala durys tamaqtana almaǵandyqtan, ıakı juqpaly aýrýlardan shetineıdi.

Ne desek te, aýrý-syrqaýǵa dý­­shar etetin faktorlardyń ishin­de 60-80 paıyzy durys ta­maq­ta­n­baǵandyqtan. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń (DDU) málimeti boıynsha, Eýro­pa­da 65 jastaǵy adamdardyń
12 pa­ıyzy tek durys tamaqtanbaý sal­darynan qaıtys bolady.

AQSh-ta tamaqtaný máselesin durystaý arqyly júrek-qan­ ta­myr aýrýlarynan bolatyn ólim-jitimdi 2/3-ge azaıtýǵa qol jet­kiz­gen.

Alımentarlyq aýrýlar, ta­ǵam­­­ǵa tikeleı baılanysty aýrýlar qataryna –  ınfarkt, ınsýlt, ate­­r­o­skleroz, qantty dıabet, se­miz­­dik, anemııa, zob, obyrdyń keı­bir túrleri jatady.

Jyl saıyn 30 mln (ıaǵnı 23,8%) bala kemtar bolyp týa­dy. Nárýyz (proteın) je­tis­peý­­shi­liginen 5 jasqa deıingi
150 mln bala zardap shegip otyr. Iod jetkiliksizdiginen 740 mln adam dertti jaǵdaıda júredi. A vı­ta­mı­ni jetkiliksizdiginen 5 jasqa de­ıingi 2,8 mln balanyń kózi nashar kóredi. Temir tapshylyqty ane­mııamen aýyratyndar sany (TTA) – 2 mlrd. Semizdikke
300 mln eresek adam jáne 17,6 mln bala shaldyqqan. Obyr (qaterli isik) aýrýyna shaldyqqandar sany – 10,3 mln adam.

Jer betinde egde tartqan jan­dar­dyń 540 mıllıonǵa jýyǵy nashar tamaqtanady. Súıektiń bor­kemiktenýi, ıaǵnı osteoporozben 2 mln adam aýyrady eken, demek, bul ortan jiliktiń, urshyq, omyrtqanyń synýy dep bilińiz.

Qoryta aıtqanda, búgin as mázirine mán bermegen, óz den­saý­lyǵyna júrdim-bardym qara­ǵan jastardyń barlyǵy da keleshekte naý­qas bolady, deıdi sońǵy jyldary osy áleýmettik zertteýlerdi júr­gi­zip kele jatqan «Aman-saýlyq» qo­ǵamdyq qorynyń ókili.

ALMATY