12 jyldyq orta bilim berý: taýqymetteri men qaıshylyqtary

Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń júrgizip otyrǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik ulttyq saıasaty qoǵam damýy­nyń dıalektıka zańdarymen shynaıy jarastyq taýyp, elimizdiń úzdiksiz bilim berý júıesin qazirgi zaman talaptaryna saı polıtildilik jáne polımádenıettik negizde qaıta qurýdyń da berik arqaýyna aınalyp otyr. Elbasynyń Qazaqstan halqy Assambleıasynyń ár sessııasynda sóılegen sózderi, ásirese, taıaýda ótken XX sessııasynda jasaǵan baıandamasyndaǵy qadaý-qadaý ǵylymı-ádisnamalyq oı-pikirleri elimizdiń memlekettik ulttyq saıasatyn da, bilim berý saıasatyn da kemeldendire túsirip, tıimdi praktıkalyq qadamdar jasaýǵa jol ashady.

Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń júrgizip otyrǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik ulttyq saıasaty qoǵam damýy­nyń dıalektıka zańdarymen shynaıy jarastyq taýyp, elimizdiń úzdiksiz bilim berý júıesin qazirgi zaman talaptaryna saı polıtildilik jáne polımádenıettik negizde qaıta qurýdyń da berik arqaýyna aınalyp otyr. Elbasynyń Qazaqstan halqy Assambleıasynyń ár sessııasynda sóılegen sózderi, ásirese, taıaýda ótken XX sessııasynda jasaǵan baıandamasyndaǵy qadaý-qadaý ǵylymı-ádisnamalyq oı-pikirleri elimizdiń memlekettik ulttyq saıasatyn da, bilim berý saıasatyn da kemeldendire túsirip, tıimdi praktıkalyq qadamdar jasaýǵa jol ashady. Osy oraıda Assambleıanyń da, bilim berý salasynyń da mıssııalaryn keńeıtip, kurylymdaryn túbegeıli jańǵyrtýǵa baǵyt-baǵdar silteıtin Nursultan Ábishulynyń myna sózderine nazar aýdaraıyq:

«Qazaq halqy men memlekettik til damyp kele jatqan qazaqstandyq azamattyq qoǵamnyń biriktirýshi ıadrosy retinde kórinýde...

Biz 2020 jylǵa qaraı barlyq qazaq­standyqtardyń 95 paıyzy memlekettik tildi meńgerýge tıis degen mindet qoıyp otyrmyz...

Endi bul praktıkalyq másele.

Ekonomıkalyq jáne áleýmettik jańǵyrtýdyń mańyzdy qyry – tilderdiń úshtuǵyrlyǵyn damytý... orys tilin is júzinde barlyq qazaqstandyqtar biledi. Bul bizdiń joǵaltýǵa bolmaıtyn ortaq baılyǵymyz.

Qazaqstandyqtar úshin ınnovasııalar, tehnologııalar men bıznes álemine tereze ashatyn aǵylshyn tiliniń mańyzy men róli artyp keledi... damyǵan elderde turǵyndardyń absolıýtti kópshiligi 2-3 tilde sóıleıdi.

...Sondyqtan bizge de aǵylshyn tilin oqytý qajet.

Bilim jáne ǵylym mınıstrligine osyndaı halyqaralyq tájirıbeni endirý máselesin tapsyramyn»... (Egemen Qazaq­stan, 27 sáýir, 2012 j.).

Prezıdenttiń joǵaryda keltirilgen maǵynasy tereń oı-qorytyndylary men tapsyrmalary, otandyq bilim keńistiginde betburysty kezeń bolyp tabylatyn 12 jyldyq oqytýdyń jańa mazmunyna qaıshy kelmeıtin qurylymdyq formasyn tańdap, álemdik ozyq tájirıbeler men zertteý nátıjelerinen týyndaıtyn ońtaıly usynystar men qorytyndylar negizinde bolashaqta «áttegen-aı» degizbeı­­tin praktıkalyq qadamdar jasaýǵa mindetteıdi.

Orta bilim berýdiń tarıhı damýyna kóz salsaq, onyń keńirek órken jaıǵan kezeńi HH ǵasyr bolyp tabylady. HH ǵasyrdyń ekinshi jartysyna qaraı aldyńǵy qatarly damyǵan elder 7 jastan bastap oqytatyn jalpyǵa mindetti 10 jyldyq orta bilim berýdi qamtamasyz etip, qoǵamnyń jańa saıası-ekonomıkalyq jáne mádenı-áleýmettik suranystaryna sáıkes keletin 5-6 jastan oqytatyn úsh satyly orta mekteptiń tıimdi úlgisin izdeı bastady. Osylaısha, jańa úlgige arqaý bolarlyq úsh satyly 10 jyldyq orta bilim berýdiń eń ozyq tarıhı tájirıbesi qaı elde júzege asty, sondaı-aq, bolashaq 12 jyldyq orta mektep óz qyzmetin tolymdy atqarý úshin onyń ár satysyndaǵy oqý uzaqtyǵy qansha jyl bolý kerek, degen suraqtar óte tereń ǵylymı-teorııalyq negizdeýdi talap etti.

Atalmysh suraqtarǵa jaýap izdeý barysynda Amerıka Qurama Shtattarynyń arnaıy komıssııasy «Ult qater ústinde» degen baıandamada Keńester Odaǵyn ǵylym men tehnıkada XX ǵasyrdyń orta tustarynda alǵa shyǵarǵan qýatty qurylym – onyń álemdegi eń ozyq 7 jastan oqytatyn úsh satyly 10 jyldyq 4+3+3=10 úlgisindegi orta mektebi degen qorytyndyǵa keldi. Álemniń basqa da damyǵan elderi 10 jyldyq mekteptiń osy úlgisin eń ozyq qurylym retinde moıyndady.

Álemniń ozyq elderi qoǵam damýynyń óskeleń suranystaryna jaýap beretin 12-13 jyldyq orta mekteptiń jańa úlgisin tańdaǵanda keńestik 10 jyldyq mekteptiń ortańǵy 3 jyldyq satysyn da, sońǵy 3 jyldyq satysyn da eń tıimdi ári eń oń­taıly qurylym retinde ózgerissiz qabyldady da, 5-6 jasar bala lardy oqý úderisine tartatyn bastaýysh mektepti jetildirip, oǵan 1-2 jyldy qosyp berdi. Sóıtip, álemniń damyǵan elderi qoǵamnyń saıası-ekonomıkalyq jáne mádenı-áleýmettik suranystaryn qanaǵattandyra alatyn tolymdy júıe retinde 12-13 jyldyq mekteptiń 1-kestede kórsetilgen úsh satyly qurylymyn tańdap aldy:

1-keste

Mine, sondyqtan da IýNESKO-nyń jyl saıynǵy statıstıkalyq jınaǵynyń málimeti boıynsha 2-myńjyldyqtyń sońǵy jylynda álemdegi 216 eldiń ishinde balalardy 7 jastan bastap oqytatyn orta mektep 23 elde ǵana saqtalyp qaldy, al 88 el 6 jastan bastap, 15 el 5 jastan bastap oqytatyn orta mektepter júıesin qurdy.

Bilim berýdiń álemdik tájirıbelerin sóz etkende orta mekteptiń qurylymdyq úlgilerin qarastyrýmen qatar, kóp tilderdi oqytýǵa baılanysty HH ǵasyr­dyń ekinshi jartysynda IýNESKO-nyń uıymdastyrǵan keń aýqymdy halyq­aralyq irgeli zertteýlerinen týyndaıtyn qorytyndylardyń da praktıkalyq sheshimder qabyldaý úshin mándiligi asa zor ekenin aıtýymyz kerek. Salystyrmaly zertteýler 21 eldi qamtyp, 20 jyl boıy shvesııalyq belgili ǵalym Tersten Hıýsenniń basshylyǵymen júrgizildi (Razýmovskıı V.G. Gosýdarstvennyı standart sýperderjavy mıra k 2000 godý. Pedagogıka,1993, № 3 s.92). Uzaq jyldar boıy júrgizilgen osy zertteýlerde qoıylǵan keıbir kókeıkesti suraqtarǵa jáne olarǵa jaýap retinde alynǵan ǵylymı usynystarǵa toqtala keteıik.

Shetel tilderin qandaı ádispen oqytý utymdy: ana tiline súıenbeıtin týra ádispen oqytý utymdy ma, nemese ana tiline súıene otyryp úıretetin janama ádispen oqytý utymdy ma? Qaı jastan bastap shetel tilderin oqytý tıimdirek? – degen suraqqa baılanysty ǵalymdar zertteý jumystaryn júrgizýdiń aldynda ǵalymdar eki jaq bolyp, keıbiri týra ádisti jaqtap, balalardy meılinshe erte bastan birden shet tilderine oqytýdy jón dep tapsa, qalǵandary mundaı kózqarasty qoldamaǵan edi. Zertteý jetekshisi T.Hıýsen týra ádisti jáne meılinshe erterek oqytýdy qoldaýshylar jaǵynda boldy. Alaıda, 20 jyl boıy osy eki ádistiń tıimdiligin bir-birine salystyra júrgizilgen zertteýlerdiń nátıjesi shetel tilderin ana tili negizinde oqytý áldeqaıda tıimdirek, sondyqtan da olardy mekteptegi oqý jyldarynyń bas­taýynda emes, orta tustarynan bastap oqytqan utymdy ekenine kóz jetkizdi. «Turǵyndarynyń absolıýtti kópshiligi 2-3 tilde sóıleıdi», – dep Elbasy aıtyp otyrǵan damyǵan elderdiń qazirgi álemdik praktıkasy da kóp tilderdi osy ádispen oqytýdyń tıimdiligin kórsetip otyr.

Álemdik deńgeıde júrgizilgen zertteýler orta bilim berýdiń qurylymdyq formasynyń ár eldiń memlekettik bilim berý saıasatynyń mazmunyna táýeldiligin kórsetedi. Bilim berýdiń memlekettik saıa­saty jalpy mádenıtanymdyq turǵydan alǵanda mynadaı saıası ustanymdar negizinde júzege asyrylady (Kýzmın M.N. Obrazovanıe v ýslovııah polıetnıcheskoı ı polıkýltýrnoı Rossıı. Pedagogıka, 1999, №6, s. 3-12):

- monotildi jáne monomádenıetti negizde;

- qostildi, biraq monomádenıetti negizde;

- qostildi jáne qosmádenıetti negizde;

- kóptildi jáne kópmádenıetti negizde.

XXI ǵasyrdyń qarsańynda álemniń ozyq elderiniń basym kópshiligi kópmáde­nıettilik pen kóptildilik saıası ustanymyna jaýap beretin 12 jyldyq orta bilim berýdiń 6+3+3=12 qurylymdyq úlgisin tańdady. Al Keńester O daǵy álem moıyndaǵan óziniń eń úzdik 4+3+3=10 orta mektep úlgisiniń ornyna, monotildik saıası ustanymdy júzege asyrýǵa laıyqtalǵan jeti jastan oqıtyn balalar úshin 3+5+2=10 úlgisine, alty jastan oqıtyn balalar úshin 4+5+2=11 úlgisine kóshti.

Osy arada kóp ultty Keńester Odaǵynyń búkil álem moıyndaǵan 4+3+3=10 eń ozyq orta mektep úlgisinen aınyp, balalardy 7 jastan oqytatyn 3+5+2=10 jáne 6 jastan oqytatyn 4+5+2=11 úlgilerine kóshýine ne sebep boldy? Bul sońǵy úlginiń 2015 jyldan engizilgeli otyrǵan qazaqstandyq 4+6+2=12 mektep úlgisinen túbegeıli aıyrmashylyǵy bar ma degen oryndy suraq týyndaıdy. Bul suraqtarǵa ǵylymı-ádisnamalyq teorııalar men zańdylyqtarǵa súıene otyryp, jaýap berýge tyrysaıyq.

О́kinishke qaraı, mekteptiń mundaı qurylymdarynyń negizine kóp ulttyq nemese kóp etnostyq qoǵam damýynyń obektıvti zańdarynan týyndaıtyn kóp­tildilik ustanymy alynbaı, Kom­mý­nıs­tik partııanyń monotildik ustanymǵa ne­gizdelgen sýbektıvti saıası-eklek­tıkalyq sheshimderi men kózqarastary basshylyqqa alyndy. Mundaı sýbektıvti saıasat, Reseı Bilim berý akademııasynyń akademıgi B. Lıhachevtiń zertteýleri kórsetkendeı, patshaly Reseıdiń «samoderjavıe, pravoslavıe, narodnost» dep atalatyn monotil men monomádenıetke negizdelgen bilim berý saıasatynan aıyrmashylyǵy joq edi (Reformatorstvo v rossııskom obrazovanıı: projekty ı rezýltaty. Pedagogıka. 1996, №6. s.18-24).

Mine, osyndaı monotildilik jáne monomádenıettik bilim berý saıasatyn pármendi túrde júzege asyrý úshin kóp ulttar men etnostardyń ana tilderinde tálim-tárbıe berip, «uıada ne kórse, ushqanda sony ildiretin» bastaýysh mektepti meılinshe álsiretý qajet boldy. Osylaısha búkil álem moıyndaǵan 4+3+3=10 jyldyq bilim berý úlgisiniń ornyna 7 jastan oqytatyn orta bilim berýdiń áljýaz 3+5+2=10 jáne 6 jastan oqytatyn 4+5+2=11 túrindegi úlgileri XX ǵasyrdyń sońǵy shıreginde Keńester Odaǵynda ómirge keldi.

Qazirgi Qazaqstan jaǵdaıynda memleke­timizdiń júrgizip otyrǵan kóptildi jáne kópmádenıetti saıasatynyń aýqymdy maz­mu­nyna 12 jyldyq orta bilim berýdiń 6 jastan oqytatyn 4+6+2=12 túrindegi qurylymdyq formasy qaıshy keledi. О́ıtkeni, mundaı formadaǵy qurylym monotildik saıasatty júzege asyrýǵa be­ıim­delgen 4+5+2=11 formasynan esh­qan­daı aıyrmashylyǵy joq deýge bolady. So­nymen qatar, kóp tilderdi oqytýdyń tıimdi rettiligin anyqtaǵan álemdik ǵyly­mı zertteýlerdiń qortyndylary men alty jasar balaǵa 4 jyldyq bastaýysh mekteptiń birinshi synybynan bastap úsh-tórt tildi oqytý týraly qazaqstandyq talpy­nystardyń arasynda elemeı ketýge bolmaıtyn taýqymeti mol taǵy bir qaı­shylyqtyń bar ekenin aıtýǵa tıispiz. Týyn­­daǵan qaıshylyqtardan shyǵýdyń eki joly bar.

Birinshisi – elimizde 12 jyldyq orta bilim berý júıesi ózine júktelgen kóptildi, kópmádenıetti qyzmetti tıimdi atqarýy úshin «eshten de kesh jaqsy» dep, 6+3+3=12 nemese 5+4+3=12 úlgilerdiń birin qabyldaǵanymyz durys. Qaı úlgini negizge alsaq ta, álemdik tájirıbelerge, ǵylymı zertteýlerge súıene otyryp, otandyq bilim berý keńistigi úshin myna ustanymdardy basshylyqqa alǵan jón.

Birinshi ustanym. Bógde tilderdi ana tilin erkin meńgertý negizinde oqytý.

Ekinshi ustanym. «Úsh tildik tuǵyr» strategııasy turǵysynan qazaq, orys, aǵylshyn tilderine qosa, qazaqstandyq etnostardyń tilderin meńgertý bilim berý júıesiniń ár satysynda mynadaı taktıkalyq mindetterdi sheshý arqyly júzege asyrylady:

- mektepaldy daıarlyq uıymda­ry men bastaýysh mekteptiń aldynda turǵan eń bas­ty mindet – qazaq-etnostyq qostil­di­lik­ti erkin meńgertýge uıtqy bolarlyq praktıkalyq qadamdar jasaı otyryp, memlekettik tildi az etnostar úshin ekinshi ana tili deńgeıine kóterý;

- negizgi mektep pen tolyq orta oqý or­yn­darynyń aldynda turǵan eń basty min­­det – qazaq-orys sóıleý qostildiligin qa­­lyp­­tastyrý jáne aǵylshyn sóıleý tilin meń­­­­­gertýge praktıkalyq alǵysharttar jasaý;

- joǵary oqý oryndarynyń aldynda turǵan eń basty mindet – qazaq, orys sóıleý jáne jazý tilin erkin meńgertý jáne ár mamandyqtyń aǵylshyn tiline degen suranys deńgeıine saı keletin sóıleý jáne jazý tilin ıgertý.

Úshinshi ustanym. Tildik turǵydan mektepaldy kezeńnen bastap, ana tilderin erkin meńgergen daryndy balalardy anyqtap, olardyń damý qarqynyn qoldaıtyn, eki-úsh tildi ozyq meńgertýge jaǵdaı týǵyzatyn arnaıy baǵdarlamalar boıynsha saralap ári daralap oqytý.

Joǵaryda keltirilgen ǵylymı derekter men ustanymdar aıasynda Elbasynyń QHA-nyń XX sessııasynda erekshe atap kórsetken qadaý-qadaý tapsyrmalarynyń, atap aıtqanda, XXI ǵasyrda Assambleıa mıssııasynyń tarylmaı, keńeıe túsetin­digi; táýelsiz Q azaqstanda birde-bir etnos­­tyń óz tilin joǵaltpaıtyndyǵy; ár oblys­tyń jergilikti erekshelikteri men etnodemografııalyq qurylymdaryn esepke ala otyryp, óńirlik QHA-ny damy­­tý­dyń tujyrymdamalaryn jasaýdy oblys ákimderine tapsyrýy; áleýmettik basta­malardyń ortalyǵy retinde Dostyq úıle­rin damytyp, jumysynyń tıimdiligin art­tyrý týraly aıtqan sózderiniń praktı­kalyq mándiligin tereń uǵyna túsemiz.

Mine, osy oraıda Assambleıanyń barlyq kurylymdarymen jáne kóptildik tárbıege qatysy bar barlyq azamattyq uıymdarmen qoıan-qoltyq jumys jasaıtyn, sóıtip qazaq-etnostyq kostildiliktiń negizin qalaıtyn memlekettik ınstıtýt rólin 6 nemese 5 jyldyq tolymdy bastaýysh mektep atqara alady. Demografııalyq turǵydan elimizdegi qazaq halqynyń úles salmaǵy únemi ósip otyratyndyqtan, ásirese, qazaq tilindegi bastaýysh mektepterdiń qazaq-etnostyq qostildilikti damytýdaǵy róli aıryqsha arta túsedi.

Bastaýysh mekteptiń qyzmet aıasynyń keńeıýi, onyń qazaq-etnostyq qostildilikti, saıyp kelgende, memlekettik tildi erte bastan meńgertýdegi aıryqsha róli, osy jolda QHA-nyń barlyq azamattyq qu­ry­lymdarymen yntymaqtasa jumys jasaýy – mine, osylardyń barlyǵy El­­ba­synyń Bilim jáne ǵylym mınıstrligine, oblys ákimderine tapsyryp ta, shegeleı aıtyp ta otyrǵan júzege asyrylýǵa tıisti «prak­tıkalyq máseleler» bolyp tabylady.

Mazmuny tar monotildik saıasatqa beıimdelgen 4 jyldyq bastaýysh mekteptiń ornyna, órisi keń kóptildik saıasattyń júgin kóteretin bes nemese alty jyldyq bastaýysh mekteptiń qajettigi de osyndaı jaıttardan týyndaıdy. Monotildik jáne monomádenıettik saıasatqa laıyqtalǵan orta bilim berýdiń 4+6+2=12 qurylymdyq formasynyń ornyna, 6+3+3=12 nemese 5+4+3=12 úlgileriniń birin tańdaǵanymyz, qaı jaǵynan alsaq ta, áldeqaıda tıimdi dep otyrǵanymyz da, mine, sondyqtan.

Qaıshylyqtan shyǵýdyń ekinshi joly. Bilim berýdiń qazirgi álemdik úrdisinen baıqalyp otyrǵandaı, aldaǵy 20-30 jylda orta mektep júıesine 5 jasar balalar da jappaı tartylatyn bolady. Osy turǵydan alǵanda Fransııanyń qazirgi 5+4+3=12 úlgisiniń bolashaǵy zor. О́ıtkeni, ony balalarǵa 5 jastan bastap tálim-tárbıe beretin Anglııanyń qazirgi 13 jyldyq orta mektebiniń 6+5+2=13 úlgisine jaqyndatyp, keleshekte 5 jasar balalardy da mekteptegi tálim-tárbıe men oqytýǵa tartatyn qazaqstandyq 6+4+3=13 úlgi túrinde qurýǵa bolady.

Qazirgi aǵylshyn orta bilim berý júıesiniń sońǵy 2 jyldyq akademııalyq (bizshe beıindi) satysy tolymsyz qurylym sııaqty kórinedi. Al biraq naqty is júzinde Anglııa orta mektebinde beriletin beıindi bilim sońǵy 4 jyldy qamtıdy. Ony aǵylshynnyń orta mektebinde beriletin bilimniń oqýshylardyń jas erekshelikteri men áleýmettik suranystaryn qanaǵat­tandyratyn tómende kórsetilgen ishki deńgeılik bólinýlerinen kóremiz:

(2+4)+(3+2)+2=13 jyl, nemese (2+4)+3+(2+2)=13 jyl.

Orta bilim berýdi ári satylap, ári deńgeılep tolymdy júzege asyrýdyń aǵyl­shyndyq tájirıbesin 4+6+2=12 úlgi­sine qoldanyp, ony tómende kórse­til­gendeı, alty ishki deńgeıge bólip, jetildire alamyz: (1+3)+(2+3+1)+2=12 jyl, nemese (1+3+2)+3+(1+2)=12.

4+6+2=12 úlgisinde beriletin bilim­niń joǵaryda kórsetilgen deńgeılik qurylymdaryn ózara salystyrǵanda 2 jyldyq úshinshi deńgeıdiń bastaýysh mektepke de, negizgi mektepke de ortaq ekendigi, al 1 jyldyq besinshi deńgeıdiń negizgi mektep pen beıindi mektepke ortaq ekendigi kórinip tur. Osylaısha, 6 jyldyq negizgi mekteptiń esebinen 4 jyldyq bas­taýysh mekteptiń jáne 2 jyldyq beıindi mekteptiń tolymsyzdyǵyn joıýǵa bolady.

Balalardyń oı-órisiniń damýyna, jas erekshelikteriniń suranystaryna saı keletin mundaı ishki deńgeıleýler bilim berý júıesiniń aldyna jańa mindetter qoıady. Rasynda da, oqytýdy osylaısha deńgeıleý bilim standarttary men baǵdarlamalaryn jasaýshylarǵa, oqýlyqtar men oqý-ádistemelik keshenderdi ázirleýshilerge, muǵalimderdi daıarlaıtyn uıymdarǵa baǵyt-baǵdar siltep, oqýshylardyń jas erekshelikteri men áleýmettik suranystaryna qaraı árbir deńgeıge ǵana saı keletin naqty ǵyly­mı-ádistemelik jumystar atqarýdy júkteıdi. Qoldanystaǵy bilim standarttary men oqý baǵdarlamalary jáne oqý-ádistemelik keshender tóńireginde aıtylyp júrgen olqylyqtardyń bas­ty bir obektıvtik sebebi – balalardyń jas erekshelikteri men ártúrli damý jyl­dam­dyqtarynyń suranystaryna jaýap beretin osyndaı ishki deńgeıleriniń naqty aıqyn­dal­maǵandyǵymen túsindiriledi.

Qoryta aıtar bolsaq, 4+6+2=12 úlgi­sinde oqytýdyń joǵaryda kórsetilgen úshinshi jáne besinshi ishki deńgeılerin, mekteptiń ártúrli satylarymen ortaqtas­tyrmaı, damyǵan elderdiń ondaǵan jyldar boıy synnan ótken úlgilerine sáı