Bul týraly «Ulttyq ftızıopýlmonologııa ortalyǵy» mekemesiniń dırektory Málik Ádenov Dúnıejúzilik týberkýlezge qarsy kúres kúnine oraı Almatyda ótken baspasóz brıfınginde egjeı-tegjeıli baıandady.
Qysqasy, naýqastardy onlaın-emdeý isi qalaı júrgiziledi? Bul úshin aldymen naýqastarǵa smartfondyq áleýmettik kómek aıasynda (qajet bolǵan jaǵdaıda) sım-karta berilip, ınternet-baılanystyń quny tólenip otyrady. Iаǵnı, týberkýlez derti 6 aı, tipti odan da kóp ýaqyt emdeletindikten dáriger men naýqastyń arasynda udaıy baılanys bolýy qajet.
«Biz emdeýdiń bul ádisin barynsha abaılap bastadyq. О́ıtkeni keıde pasıent emdeý kestesin buzyp, dárisin ishpeı, ıakı umytyp ketýi múmkin. Degenmen, mundaı em josparyn Qazaqstanda paıdalanýǵa bolatynyn tájirıbe kórsetip otyr. Kún ótken saıyn onlaın-pasıentterdiń qatary kóbeıip keledi. Muny medbıkeler de rastaı alady. Bul jerde keseldiń túri men onyń órshý kezeńi mańyzdy emes, eń basty qaǵıdat – pasıent beınebaqylaý arqyly dáriger taǵaıyndaǵan barlyq preparattardy der kezinde qabyldap otyrýy shart», deıdi M.Ádenov.
Al burynǵy dástúrli emdeý ádisi barshaǵa tanys. Naýqas medbıkeniń kabınetine keledi de dárisin iship, odan ári óz sharýasymen shapqylap ketedi. Endigi jerde pasıent ýaqytyn da, jolǵa ketetin qarajatyn da únemdeı alady. Dárigerdiń aldyna tek qajetti analızderdi tapsyryp, keshendi em taǵaıyndamasyn alýǵa ǵana keledi.
Sol sııaqty naýqastyń týǵan-týysqandarymen de dáriger áńgime júrgizedi. О́ıtkeni óz keseli úshin qorlanatyn, tipti aınaladaǵylardyń taptaýryn túsiniginen túrli psıhologııalyq kedergilerge ushyraıtyn jandar da bar.
«Al beınebaqylaý emine kelsek, bul elimizdiń barlyq óńirinde qoldanysqa endi. Keıbir óńirlerde ony paıdalaný kórsetkishi 40-50 paıyzdy qurasa, keı oblystarda 10 paıyzǵa deıingi kólemde. Eń bastysy, senimge qurylǵan qarym-qatynas pen naýqastyń emdelýge degen múddeliligi men óz densaýlyǵyna degen jaýapkershiligi. Keıde naýqastardyń «Maǵan senbeısizder me, nege ańdyp otyrasyzdar?» degen suraq qoıatyn kezderi bolady. Biz oǵan senetinimizdi, sene otyryp, pasıentti emes, dertti baqylaýda ustap otyratynymyzdy aıtamyz» deıdi mekeme basshysy.
Aıta ketken jón, Qazaqstanda týberkýlez aýrýy boıynsha epıdemıologııalyq jaǵdaıdyń turaqtylyǵy baıqalady. Sońǵy 10 jylda týberkýlez aýrýy 2,3 esege tómendedi. 2009 jyly bul kórsetkish 100 myń adamǵa 105,3-ten kelse, 2019 jyly 100 myń adamǵa shaqqanda 45,6 adamnan keledi. Týberkýlezdiń taralýy (jańa jaǵdaılar men resıdıvter) 2019 jyldyń qorytyndysy boıynsha 100 myń turǵynǵa 65,4 adamdy qurady. О́lim-jitim kórsetkishi (2019 jyly 100 myń adamǵa shaqqanda – 2) 6 esege tómendedi.
«2019 jyldyń qorytyndysy boıynsha belsendi týberkýlezben dıspanserlik esepte 13894 adam tur, bul 2018 jylǵa qaraǵanda 813 adamǵa az (14 702). Qazirgi ýaqytta týberkýlezben kúres jónindegi is-sharalar Úkimettiń 2014 jylǵy 31 mamyrdaǵy qaýlysymen bekitilgen 2014-2020 jyldarǵa arnalǵan týberkýlezben kúres jónindegi keshendi jospar sheńberinde iske asyrylady.
Bıyl Keshendi jospardy iske asyrýdyń qorytyndysyn shyǵarý, 2035 jylǵa qaraı DDU maqsattaryna qol jetkizý úshin ulttyq týberkýlezge qarsy baǵdarlamany damytý baǵyttaryn aıqyndaý, týberkýlezden bolatyn ólim-jitimdi 95%-ǵa tómendetý jáne 2015 jylmen salystyrǵanda týberkýlezben syrqattanýdy 90%-ǵa tómendetýge qol jetkizýdiń mańyzdy kezeńi», deıdi Málik Ádenov.
Búginde týberkýlezge qarsy qyzmet úshin aýrýdyń aldyn alý, ony der kezinde anyqtaý jáne naýqastardy ambýlatorııalyq emdeý basym baǵytqa ıe. Týberkýlez mıkrobakterııalaryn bólmeıtin jáne aınalasyna qaýip tóndirmeıtin pasıentter turǵylyqty jeri boıynsha emhanalarda baqylanatyn em ala alady, sondaı-aq jumysty nemese oqýdy qatar jalǵastyra alady. 2019 jyldyń qorytyndysy boıynsha ambýlatorlyq jaǵdaıda emdele bastaǵan ókpe qurtymen aýyratyn naýqastardyń úles salmaǵy 61,1%-dy qurap otyr.
Qazaqstanda týberkýlezdiń aldyn alý, dıagnostıkalaý men emdeý tegin jáne memleket tarapynan tolyǵymen qarjylandyrylady. Sondaı-aq týberkýlezdi erte anyqtaý úshin Bastapqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek (BMSK) jelisinde halyqaralyq standarttarǵa sáıkes keletin dıagnostıkanyń eń zamanaýı ádisteri engizilgen jáne bul 2 saǵat ishinde kóptegen dárige tózimdiligi bar mıkrobakterııalar men týberkýlezdi (budan ári KDT TB) anyqtaýǵa múmkindik beredi.
Qazaqstan KDT TB-men aýyratyn naýqastardy baǵdarly emdeýge tegin qol jetkizýdi qamtamasyz etken (99,6%) az ǵana elderdiń qataryna jatady.
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń standarty – 85%. 2016 jyldan bastap elimizde dárige tózimdi týberkýlezdi emdeý úshin DDU usynǵan jańa preparattar engizildi. Onyń arasynda qysqa merzimde týberkýlezdi emdeýge múmkindik beretin emdeýdiń qysqa merzimdi syzbalary bar. Elimizde týberkýlezben aýyratyn naýqastardy emdeýdiń tıimdiligi álem boıynsha eń joǵary deńgeıde. Al, 2019 jyly alǵash ret anyqtalǵan sezimtal týberkýlezben aýyratyndardyń arasynda bul kórsetkish 87,5%-dy (DDU standarty - 85%) qurasa, KDT TB – 81,3% (DDU standarty-75%) boldy.
Jurtshylyqtyń bul dert týraly jalpy habardar bolýy jáne jalǵan pikirlerge jol bermeý – týberkýlezdi erte anyqtaýdyń, tıisinshe tabysty emdeýdiń mańyzdy aspektisi. Bul kesel – aýa arqyly juǵatyn juqpaly aýrý ekeni aıan.
Ulttyq týberkýlezge qarsy baǵdarlama týberkýlezben aýyratyn adamdardy stıgmatızasııalaýǵa, kemsitýge jáne áleýmettik oqshaýlaýǵa qarsy kúres jónindegi kúsh-jigerdi biriktirýge erekshe nazar aýdaryp otyrǵanyn qaperde ustaǵan jón.
Aıtqandaı, 24 aqpanda álemde Dúnıejúzilik týberkýlezge qarsy kúres kúnine oraı 24 naýryzǵa deıin aılyq shara bastaldy. 2020 jylǵy Dúnıejúzilik týberkýlezge qarsy kúres kúniniń urany – «Týberkýlezge qarsy kúreske úles qosatyn ýaqyt keldi!».
Bul kúnniń mańyzdy maqsat-mindeti – munyń abstraktili másele emes, kez kelgen adamǵa qatysy bolýy múmkin ekenin, sondyqtan aksııanyń tabystylyǵy árbir adamnyń jeke pozısııasyna baılanysty bolatynyn adamzat balasyna túsindirip, úndeý jasaý.
Bárin ózińnen bastaý kerek, ózińniń tirligińnen basta, únemi aýrýdyń aldyn alý úshin tekserýlerden ótip, salamatty ómir saltyn ustaný qajet. Eń mańyzdysy, aýrýdyń alǵashqy belgileri baıqalǵan kezde dereý medısınalyq kómekke júginý. Der kezinde anyqtalǵan jaǵdaıda jáne úzdiksiz em alǵan kezde aýrýdan tolyq emdelýge bolady. Týberkýlezben aýyryp, emdelip shyqqan adamdar bilim alyp, jumys istep, aınalasyndaǵylarǵa qaýip tóndirmeı, deni saý bala dúnıege ákelip, tolyqqandy ómir súre alady.
Aılyq aıasynda ftızıatrlardyń, ftızıopedıatrlardyń tegin keńesteri, el turǵyndaryn flıýorografııalyq tekserý, keń aýqymdy aksııalar josparlanǵan. Ulttyq týberkýlezge qarsy baǵdarlama qazaqstandyqtardy týberkýlezge qarsy kúreske óz úlesterin qosýǵa shaqyrady.
ALMATY
