Qazaq ádebıeti men mýzykasynyń tarıhynan qurmetti oryn alǵan halyq kompozıtory, ataqty aqyn Birjan áleýmettik teńsizdikke, ústem taptyń ozbyrlyǵyna qarsy narazylyq bildirgen buqara halyqtyń erkindikti ańsaǵan aıaýly armanyna óz óneriniń órshil únin qosyp, «el erkesi», «Sal Birjan» atanǵan qarapaıym halyq qalaýlysy edi. Jaqynda ǵana jańartylyp, sahnaǵa qaıta qoıylǵan Muqan Tólebaevtyń «Birjan – Sara» operasy tyńdaýshylarǵa halyq kompozıtory týraly naq osyndaı oı týdyrady.
Bul opera budan on jyl buryn tuńǵysh ret sahnada qoıylyp, oqyıǵasynyń shynaıylyǵymen, mýzykasynyń ásem sazdy melodııalyq áýenimen, sahnalyq kórinisteriniń kórkemdiligimen qazaq sovet ıskýsstvosynyń eleýli tabysy dep tanylǵan edi. Ol jurtshylyqtyń súıip tyńdaıtyn shyǵarmasyna aınaldy. Alaıda avtor talǵampaz jurtshylyǵymyzdyń ozyq oıly talabyna saı operanyń mýzykasyn jetildire, óndeı túsý maqsatymen bul shyǵarmany eki ret qaıta qarap shyqty. Osy redaksııalaýdan keıin operanyń mýzykasyna túbirli ózgerister jasalmaǵanymen, shyǵarmanyń burynǵydan da shyńdala, shyıraı túskenin Birjan men Saranyń II aktydaǵy dýetinen, óziniń Birjanǵa degen mahabbat sezimin tebirene aıtatyn Altynaıdyń osy aktydaǵy jańa arııasynan, IV aktydaǵy sımfonııalyq epızodtan baıqaýǵa bolady.
Dramatýrg Hajym Jumalıev operaǵa arnap jazǵan lıbrettosynda halyqtyń qalyń ortasynan shyqqan Birjandy at tóbelindeı ústem tapqa qarsy qoıý arqyly oqyıǵa shıelenisin kórkem poetıkalyq tilmen zańdy túrde óristete otyryp, feodaldyq qoǵamnyń ozbyrlyqqa, dinge negizdelgen áleýmettik syryn ashady. Birjan operada án-óleń óneriniń týyn kóterýshi, ezýshilik kórgen eńbekshi halyqtyń qaıaýly kóńiline ásem-sazdy asqaq ánimen dep berýshi, ádiletsizdikti, zulymdyqty óziniń otty, ýytty, ótkir óleńimen aıaýsyz áshkereleýshi halyq ókili retinde de kórinedi.
Halyq kompozıtory Birjan óziniń óleńderi men ánderin belgili bir oqyıǵaǵa arnap shyǵarǵandyǵy tarıhta belgili. «Birjan sal», «Aıtpaı» syıaqty ánder kompozıtordyń jas shaǵyndaǵy onyń albyrt, ystyq sezimi men kórikti oıynynyń syrtqa shyqqan ásem lırıkalyq melodııalyq kórinisi bolsa, «Janbota», «Adasqaq» atty ánderi adamnyń jeke basyn kemsitýshi ozbyrlyqqa qarsy narazylyq bildirgen ashý men yzadan týǵandyǵy málim. Kompozıtor M.Tólebaev Birjannyń osy ánderin sol kúıinde kesek qalpynda alyp, qalaı bolsa solaı paıdalana salmaı, tvorchestvolyq jolmen óńdep, mánerleı otyryp, oqyıǵa jelisine baılanysty ár ánniń keıpin, mýzykalyq mazmunyn qatty eskerip, sátti qoldanady. Operanyń birinshi aktysyndaǵy Birjannyń sahna syrtynan shalqyta shyrqaıtyn arııasy retinde «Aıtpaı» ániniń, sondaı-aq osy aktydaǵy Birjan men Janbotanyń qaqtyǵysy kezinde «Janbota» ániniń qoldanylýyn avtordyń halyq kompozıtorynyń shyǵarmalaryn tvorchestvolyq jolmen paıdalanýda qalaýyn taba bilgendigi demekpiz. Avtordyń «Birjan-Sara» operasynda halyq kompozıtorynyń ánderin tvorchestvolyq jolmen paıdalanýmen ǵana shektelmeı, operany qazaqtyń halyq mýzykasy rýhtas orıgınaldi mýzykasymen baıyta túsýi onyń tvorchestvolyq órleý, izdený ústinde ekendigin kórsetedi.
«Birjan-Sara» operasynyń sahnaǵa qoıýda teatrdyń bas rejısseri Qazaq SSR-iniń halyq artısi Qurmanbek Jandarbekov pen teatrdyń sýretshisi Qazaq SSR-iniń ıskýsstvosyna eńbek sińirgen qaıratker A. I. Nenashev joldastar aıtarlyqtaı eńbek sińirgen.
Operadaǵy Birjan partııasy melodııalyq ásemdigine, kórkemdigine qaramastan vokaldyq jaǵynan ánshiniń oryndaýyna jeńil túspeıdi jáne oryndaýshylyq sheberlikti, mol tájirıbeni kerek etedi. Birjan rólinde oınaǵan Qazaq SSR-iniń halyq artısi Baıǵalı Dosymjanov osy jaýapty partııany tájirıbeli ánshige tán sheberlikpen oıdaǵydaı meńgere bilgen.
Aqyn Sara respýblıkamyzǵa eńbek sińirgen artıstka Sh.Beısekovanyń oryndaýynda oıshyl, syrshyl lırıkalyq obraz bolyp shyqqan. Sara obrazy aktrısanyń oryndaýynda shynaıy kórinisin tapqan.
«Birjan-Sara» operasyndaǵy jaǵymsyz keıipkerlerdiń eń bastysy – Janbota. Janbota – dúleı kúshtiń adamy, ústem taptyń ókili. Ol qara tastaı qatygez, óz múddesi úshin kimdi de bolsa qurban etýge shimirikpeıtin ózimshil, ozbyr. Respýblıkaǵa eńbek sińirgen artıst K.Kenjetaev Janbota rólinde óziniń úzdiksiz ósip kele jatqanyn ańǵartty. Kenjetaevtyń Janbota partııasyn oryndaý prosesindegi emin-erkin mol tynyspen, qysylmaı keńinen samǵaıtyn qulaqqa jaǵymdy, mol dıapazondy daýysyna onyń dramalyq sheber oıyny saı kelip otyrady.
О́ziniń syrtqy keıpinen jan túrshigerlik qubyjyqtyǵyna qaramastan «Sara meniń teńim» dep oılaıtyn, baılyqqa máz bolyp, keýdesine nan pisken nadan baı balasy – Jıenqul obrazyn Músilim Aǵylbekov óte nanymdy shyǵardy.
«Birjan-Sara» operasyndaǵy jaǵymdy keıipkerlerdiń biri – Estaı. Estaı – Birjannyń shákirti, onyq ánshilik, aqyndyq ónerin halyq arasynda nasıhattaýshy. Talantty aqyn, jas ánshi Estaı Birjandy ustaz tutyp, ony madaqtaıdy, «Birjan keledi, án keledi, oıyn-saýyq keledi!» dep, elge jar salady, qýanyshty habar ákeledi, munyń ózi Birjan tulǵasyn tolyqtyra túsýge jaǵdaı týǵyzady. Birjan mańyndaǵy Estaı syıaqty shákirtteri aqynnyń qasıetti salty – ánshilik, aqyndyq ónerin keıingi urpaqqa jetkizýshi halyq muragerleri. Estaı rólinde oınaǵan Qazaq SSR-iniń halyq artısi Ǵarıfolla Qurmanǵalıev shabytty ánshi, ónerli jas Estaı obrazyn oıdaǵydaı shyǵardy.
Basty keıipkerler obrazynyń sátti shyǵýyna, sahnalyq kórinisterdiń oqyıǵa jelisine baılanysty durys sheshim tapqanyna qaramastan postanovka keıbir usaq-túıek kemshilikterden qur emes.
Kompozıtor operanyń IV aktysynda Birjanǵa úkim aıtar jerindegi moldalar kvartetin aqyndyq, ánshilik ónerdi kúná dep, eldi dinniń shyrmaýynda aldaıtyn moldalardyń qara nıet pıǵylyna saı mýzykalyq obrazda jazǵan. Qulaqqa qatań, janyńdy titirkente estiletin osy yzbarly kvartet artıster Abaev, Beısalıev, Sarmanov, Núsipbaevtardyń oryndaýynda óte nashar shyqty. Operanyń III aktysyndaǵy birinshi kórinisten keıingi qyz-kelinshekter kúıeý men qyzdy (Jıenqul men Sarany) aq otaýǵa kirgizer aldyndaǵy mýzykalyq úziliste aspan men jer tutasyp «bulttar» birine-biri qarsy jóńkıtin kórinis eshqandaı da uǵym týdyrmaıtyn basy artyq nárse. A.Nenashev – talantty, tvorchestvolyq tereń oıly sýretshi. Onyń Kúmis kól, Oqjetpes, Jumbaqtas, jalpy Kóksheniń tańǵajaıyp tabıǵat kórinisterin sol tabıǵattyń naq ózindeı boıaýlarmen berýi sýretshiniń tvorchestvolyq qııalynyń, qabiletiniń kúshti ekenin kórsetedi. Solaı bola tursa da IV aktydaǵy kórinis fantastıkaǵa jaqyn.
Bul aıtqan, túzetýge bolatyn az-kemdi jetimsizdikter operanyń qunyn túsire almaq emes. Degenmen 1958 jyly Moskvada ótetin qazaq ádebıeti men ıskýsstvonyń onkúndigine baratyn bul spektakldiń kem-ketiksiz bolǵany abzal.
Jalpy alǵanda, «Birjan-Sara» operasy sovettik dáýirde ulttyq mádenıeti kún sanap alǵa basqan qazaq halqynyń ıskýsstvo salasyndaǵy eleýli tabysynyń biri bolyp tabylady.
J. Rsaldın,
«Sosıalıstik Qazaqstan», 1957 jyl, 21 mamyr
