Máńgilik saýal mánisi

«Alla taǵala ólsheýsiz. Bizdiń aqyly­myz ólsheýli. О́lsheýlimen ólsheýsizdi bilýge bola ma?» dep.

Bul paıymdy Eınshteıin de qaıtala­ǵan.

«Biz kórip turǵan ǵalam bizge kórinbeı turǵan arystannyń quıryǵy ǵana. Al arystannyń ózi kórinbeı tur. Jáne biz ony kóre alamyz dep aıta da alman» degen.

Rýmı: «Aqıqattyń bu dúnıede dáleli joq, óıt­keni ol kózden tasa» dep ketipti.

Aınalyp kelgende adamzat bul aıtys­qa áli núkte qoıǵan emes. Din «Qudaı haq» dese, ǵylym «Qudaı joq» deıdi. Orta ǵa­syr­da dinı dıktatýranyń shekten shyǵýy ja­ńashyl ǵalymdardyń qarsylyǵyn týdyrdy. Ǵalymdar jańalyqtan keıin jańalyq ashty. О́rkenıet kóshin bastady. Progress ǵaryshtady. Sońǵy 3 ǵasyrda din óziniń ógiz aıań mıtyńymen shań qaýyp artta qalǵandaı boldy. Ateızmniń aıdarynan jel esip, basqa shaýyp, tóske órledi. «Táńir taqtan taıdy» dep jar saldy. Alaıda, HH ǵasyr ortasyna taman atomǵa úńilip otyrǵan bir ǵalymnyń kóz aldynda aqyl jetpes bir qu­bylys tóbe kórsetti. Atom ishindegi óz orbıtasyn aınalyp júrgen elektron, fo­ton­dar ǵalym nazaryn bıleı bastady. Tipten ózgere bastady. Bul jańalyq dú­nıeni dúr silkindirdi. Bul jaratylystaný ǵylymyndaǵy basy ashyq tóńkeris edi. Bul jańalyq adam sanasynyń materııaǵa, ıaǵnı atom bólshekterine áser ete alatyn qu­di­retin kórsetti. Iаǵnı sananyń materııa­ny qoz­ǵaıtynyn, ózgertetinin kórsetken edi. Osy jańalyǵy úshin kvanttyq fızıka atasy Maks Plank 1944 jyly Nobel syılyǵyn alyp turyp bylaı dedi: «Men búkil ǵumyryn ǵylymdar ishin­degi eń naqty ǵylym materııany zertteýge arnaǵan ǵalym retinde aıtarym: materııa degen joq. Materııa dep júrgenimiz osynaý tıtteı Kún júıesi tárizdi birtutas atomdaǵy KÚShTIŃ elementterdi qozǵap ret­tep turýy ǵana. Biz osy kúsh syrtynda SANA tur dep bilemiz. Ony búkil bol­mystyń matrısasy dep bilemiz».

Kvanttyq fızıka atasynyń bul atyshýly málimdemesi aıdaı álem aldynda búkil jaratylysty jaratýshy, jáne ony ózgertýshi Sana ekenin moıyndaý boldy. Iаǵnı álem arhıtektory Alla ekenin mo­ıyndaý boldy. Alaıda, úsh ǵasyr udaı: «Álemniń qojasy adam, Qudaı emes!» dep asqaqtaǵan Batys bul jańalyqqa bylq etpedi. Ateızmdi tý qylyp baıaǵy qu­daısyz qalpymen tarta berdi. Biraq Batystyń bári birdeı emes. Bylq etpes paradıgmalarǵa qarsy shabatyndar jetetin. Sonyń biri – amerıkalyq ǵalym Gregg Breıden boldy. 1954 jyly týǵan Gregg bazalyq bilimi ınjener-fızık bola tura sanaly ǵumyryn Qudaıtaný men jaratylystanýdyń birligin túsindirýge arnady. Ol ǵylym men din tańdaǵan eki­ joldyń ekeýi de túptiń-túbinde bir jer­ge – Aqyl Iesine alyp barady dep sendi. Osy senim onyń tún uıqysyn tórt bóldi. Tórtkúl dúnıeni sharlatty. Ol ózi­niń sońǵy 20 jyl ómirin 20 ǵasyrda kvanttyq fızıka ashqan jańalyqtardyń atamzamannan dinge belgili danalyqtar ekenin dáleldeýmen keledi. Ǵylym men dindi qatar qoıyp zerttegen ǵalym sońǵy jyldary ǵylymı-kópshilik janrynda «Táńir matrısasy», «Sana matrısasy» atty atyshýly eki kitap jazdy. Osy eki kitaptyń ekeýinde de bul ǵalym eń aldymen kvanttyq fızıka jańalyqtaryn táptishtep túsindirip, sodan keıin osynaý – biz «jańalyqtar» dep otyrǵan qu­bylystardyń ejelgi adamzat úshin esh jańalyq bolmaǵanyn, ejelgi adamzat ol qubylystardy kúndelikti ómirde qoldanyp kelgenin dáleldedi.

Kvanttyq fızıka bizdiń kózimizge kóri­netin jáne kórinbeıtin jaratylystyń túgeli energııadan turatynyn anyqtap, ol energııany Plank kúlli jaratylystyń matrısasy atady. Qarapaıym tilmen aıt­qanda, kvanttyq deńgeıde jandy-jan­syzdyń bári bir kirpishten deıdi. Túp­tep kelgende qara tastyń ózi kvanttyq deń­geıde bizben tektes deıdi. Eń qyzyǵy, tektes bolǵandyqtan adam óz boıyndaǵy atomdar arqyly alys-jaqyn ózge álemmen ózara turaqty baılanysta. Bul týraly amerıkalyq japon ǵalymy Mıtıo Kaký:

«Bizdiń aǵzamyzdaǵy atommen bizden birneshe jaryq jyly qashyqtyqtaǵy ǵarysh deneleriniń atomdary únemi ózara ilik-shatysta» deıdi.

HH ǵasyr fızıkteri fotondy ekige bólip, olardy bir-birinen qansha al­shaq­tatsa da olar bólinbegen bir aǵzadaı bir zamatta áreket etetinin kórdi. Mysa­ly, sizden alǵan DNQ bólshegin qan­sha qashyq­tatsa da ol bólshek sizdiń boıy­ńyzdaǵy DNQ-men bir zamatta birdeı qı­myl­daı­dy. Tájirıbeshi ǵalymdar, mysaly, sizge kúl­kili fılmder kórsetse siz kú­le bas­taısyz. Sonda sizdiń boıyńyzdaǵy DNQ bólshekteri de «kúle» bastaıdy. Sol kez­de sizdiń alysqa aparyp qoıǵan DNQ ból­shekterińiz de dál sizdegi DNQ ból­shek­terimen birge bir zamatta «kúle» bastaıdy. Sonda osy araqashyqtyqty toltyryp turǵan aýa qabattarynyń kedergisi qaıda? Olar nege DNQ-lardyń baılanysyna ke­dergi keltirmeıdi degen suraq týady. Bul suraq ǵalymdardyń shaqsha basyn sharadaı etti. Klassıkalyq fızıka zańynsha osy eki aralyqtaǵy aýa qabaty kóz jetpes qashyqqa bólinip qoıylǵan DNQ bólshegimen ózara bir zamatta baılanys jasaýyna kedergi keltirýge tıis edi. Baı­lanysty keshiktirýge tıis edi. Biraq is júzinde DNQ bólshekteri keńistiktegi aýa kedergisin bilmeıtin bolyp shyqty. Eki DNQ arasynda bulardy baılanystyryp turǵan basqa bir erekshe efır bar ekendigi rastaldy. Iаǵnı bos keńistikte aýadan da bólek efır bar ekeni baıqaldy. Ol efırdi HH ǵasyr ǵalymdary «tylsym qýat», «qara materııa» deı bastady. Biraq bul «tylsym qýat» kózge kórinbeıtin, esh qural ólsheı almaıtyn tabıǵaty bólek sýbstansııa bolyp shyqty. Osyndaı tabıǵatta tabıǵaty bólek bir qýattyń bar ekendigine kvanttyq fızıka kóz jetkizdi. Búgingi astrofızıka bul «tylsym qýat» sheksiz keńistikti jaı toltyryp qana turǵan joq, sonymen qa­tar bul qýat, qısapsyz ǵalamsharlardy, jul­dyzdardy belgili bir qashyqtyqta ustap turýshy, rettep turýshy jáne qozǵap turýshy kúsh dep tanydy. Oǵan qosa ol «tylsym qýat» búkil ǵalamdy alasapyran haostan qorǵaýshy kúsh dep te moıyndaldy. Endeshe, osynaý aqylǵa syımaıtyn alpaýyt ǵalamdy toltyryp turǵan tylsym kúshti, alpaýyt álemdi retteýshi, qozǵaýshy jáne jymdastyrýshy sanaly sýbstansııa demeske ne shara?! Eger bizdi qorshaǵan kóz jetpes ǵalam joıdasyz tek qana taskereń tabıǵattan turatyn bolsa, onda bul álemdegi tártip, úılesim, sulýlyq degender baıaǵyda adyra qalyp, bizdi qorshaǵan ǵalam tas-talqan bolmas pa edi?!

Sonymen aınalyp kelgende adamzat­tyń búginge deıingi dinı izdenisi de, ǵy­lymı izdenisi de ǵalamdaǵy jandy, jan­syzdyń bári de bir tekten – jaratýshy nur­dan degen ýájge tireldi.

«Alla – kókter men Jerdiń nury» /Quran. Nur súresi/.

«О́zin tanyǵan adam Qudaıdy da tanıdy» /Muhammed s.ǵ.s. hadısterinen/ Paı­ǵambarymyzdyń bul hadısi adam óz júregindegi ılahı nurdyń sıpatyn esh­qashan túsine almaıdy degendi bil­diredi.

Úndilik «Veda», «Rıgveda» tárizdi kó­nelikter ǵalamdy toltyryp turǵan bul qýatty «taza sana» dese, qytaılyq dao­sızm ol qýatty «eshqandaı sıpattaýǵa kel­meıtin – Dao» dep biledi.

Bir kápir Imam Aǵzamdy muqatpaq bolyp bir jıynda: «Qudaı bar deısiń, qaıda sol Qudaı? Kórsetshi!» dep ǵulamaǵa dúrse qoıa beripti. Imam Aǵzam sonda bir tabaq sút­ti kápirdiń aldyna qoıyp: «Sizdińshe, osy súttiń ishindegi maı qaı jerinde?» depti. Kápir: «Maı súttiń barlyq jerinde! Ony kórsete almaımyn!» depti. Imam Aǵzam: «Qudaı da bolmystyń barlyq jerinde! Men de Ony kórsete almaımyn! degen eken.

Sonymen Qudaı týraly túsinik búgingi tańda osyndaı bir ýájge kelip toqaılasty. Iаǵnı búgingi túsinigimizshe Qudaı  rýhanı sýb­stansııa, nur, energııa. Búkil álemdi toltyryp turǵan nur ispettes. Kózge kórinetin jáne kórinbeıtinderdiń bári sol nurdan. Ol energııa nur únemi qozǵalys ústinde. Sondyqtan tapjylmaı turǵan dene joq. Bári qozǵalys ústinde, bári ózgeris ústinde. Biz de nurmyz, biz de únemi qozǵalys, ózge­ris ústindemiz. Jalpyǵalamdyq nurdan ja­ratylǵanbyz. Jalpyǵalamdyq nur esh­kimge, eshnársege uqsamaıdy. Ony búgingi ǵylym jalpyǵalamdyq sana dep otyr. Ol sananyń basy da, aıaǵy da joq. Máń­gilik. Mı jetpes máńgilik. Al biz ótkinshimiz. О́kinishke qaraı, biz bárin ózimizben ólsheımiz. О́zimizben salystyramyz. Qateligimiz osy. Al Alla taǵala, shynynda da, salystyrýǵa kel­meıtin shek­siz sýbstansııa. Sheksiz teńiz. Kózge kóri­netin, kórinbeıtinniń bári sol teńiz bol­mysynan jaratylǵan. Biz de sol teńiz bolmysynan jaratylǵan tamshysymyz. Iаǵnı Jaratýshynyń tamshysymyz. Bizdiń sanamyzda bolyp jatqan ózgeris eshqaıda joǵalyp ketpeıdi. Alyp muhıtqa taraıdy. Bizdiń san­a­myzdan sorǵalap aýyzymyzdan shyq­qan sóz de eshqaıda ketpeıdi. Oı teńi­zine taraıdy. Ashy sózimiz ǵalamdyq teńiz­di ashytsa, tushy sózimiz sol teńizdi tushytady. Demek, bizdiń aýzymyzdan shyq­qan sóz, qarǵys, alǵys, aldymen óz tóńi­­regimizge tarap, sodan keıin álemge taraıdy.

Bul qubylysty, ıaǵnı adam sanasynyń ǵalam­dyq sanaǵa áserin akademık V.Ver­nad­skıı ótken ǵasyr basynda noosfera atady. Onyń aıtýynsha noosfera – Jer tóńi­reginde qalyptasqan rýhanı sfera. Adamzat pıǵyly qalaı bolsa Jer noosferasy da solaı. Demek, noosferany ózgertý adam­zattyń óz qolynda. Bul teorııany fransýz Per de Sharden de ilip áketti.

Kórip otyrǵanymyzdaı, dinniń atamza­mannan aıtyp kele jatqanyn keshigip te bolsa ǵylym da qaıtalaı bastady. Son­dyqtan da úndilik ıog Maharıshı bul ilim­di ótken ǵasyrdyń 80-shi jyldarynda adamzatqa qyzmetke jegýge tyrysty. AQSh-tyń qylmys órshigen ondaǵan shaǵyn qalalarynda tájirıbe ótkizdi. Maharıshı shaǵyn qalanyń, mysaly, 100 000 turǵyny bar qalanyń 1 prosentin, ıaǵnı 1000 adamdy bólip alyp duǵa oqytqyzǵan. Osyndaı qu­ramda duǵa-tilek oqylǵan kúnderi sol qaladaǵy qylmys deńgeıi kúrt túsken. Bul tájirıbe tarıhta «Maharıshı effekti» ataldy. Bul tájirıbelerdi Gregg Breıden joǵaryda atalǵan kitaptarynda keltiredi. Osydan kelip bizge oı keldi. Bizdiń elde de qylmys deńgeıin tómendetý úshin 18 mıllıon halqy bar Qazaqstan meshitterinde, shirkeýlerinde kún saıyn kem degende 180 myń adam duǵa oqyp, aq tilekter tileýi kerek eken degen. «Qazaqstan halqyn pále-jala, aýrý-syrqaýdan, apattan, urlyq-qar­lyqtan, qylmystan saqtaı gór!» deıdi. Sonda kvanttyq deńgeıde Qazaqstan pále-jala, apat, qylmystan aýlaqtap, rýhanı tazarýǵa jaqyndaıdy eken. О́ıtkeni bizdiń aq nıetimiz Qazaqstan noosferasyndaǵy qara nıetterden basym túsip, ony aǵarta bastaıdy eken. Din adamdary ǵana emes, osyndaı nıetti ár adam aıtyp júrse artyq bolmaıdy.

Biraq bu jerde bir suraq týady. Biz ǵalamdyq nurdy birese energııa dep, birese noosfera dep, birese teńiz dep tóbemizge kó­terip jatyrmyz. Sheksiz qudiret dep otyrmyz, endeshe sol qudiret nege biz búldirgen noosferany jýyp-shaıyp otyrmaıdy degen suraq týady.

Ras. Biz sheksiz qudiretti Jaratýshynyń sheksiz nury ishindemiz. Jáne sol nurdan jara­tylǵanbyz. Jaratýshy adamdy ómir­ge ákelgende de sol óz nurynan jara­tylǵan tap-taza kúıde ákeldi. Sóıtip ómir­ge biz minsiz perishte kúıde kel­dik. Biraq óse kele ózgerdik. О́zimizdi qor­shaǵan ortaǵa beıimdeldik. Perishte pákti­gimizden ajyradyq. Pende boldyq. Peri boldyq. Sonda buǵan kim kináli? Buǵan da Qudaı kináli me? Joq. Buǵan adamnyń ózi kináli, qoǵam kináli. Biraq, barlyq jer­de bolǵandyqtan adam taǵdyrynan Jara­týshy da beıtarap qala almaıdy. О́ıt­keni Ol seniń júregińde. Ol saǵan seniń qan tamyryńnan da jaqyn. Ol seniń júrek túk­pirindegi túısik arqyly kúndiz-túni tildesedi. Seni taǵdyr talqysyna tas­tap ketpeıdi. Neniń durys, neniń burys ekenin sybyrlap aıtyp otyrady. Nanbasańyz kózińizdi jumyp, júrek únińizge qulaq túrińiz! Jaratýshy úni estiledi. Biraq biz sol únge qulaq astyq pa?! Qulaq aspadyq. Saıtannyń sybyryna qulaq astyq. Bir sáttik nápsi jeteginde kettik. Bes kúndik Jalǵan Dúnıe qyzy­ǵyn qýalap kettik. Biraq bizdiń isimiz ben sózimiz eshqashan óshpeıdi. Ony biz adamnan jasyrǵanmen Qudaıdan jasyra almaımyz. Is-áreketimizdiń bári jazylyp, jattalyp noosferada qalady. Biraq biz búginde sol noosferanyń ózin qorshap tur­ǵan sheksiz Jaratýshy bar dep otyrmyz. Ony aqylǵa syımas sheksiz qudiret dep otyrmyz. En­deshe, sol aqyl­ǵa syımas sheksiz qudiretti Jaratýshy nege Jer tóńiregindegi shekteýli azǵana no­osferany saýyqtyra salmaıdy?! Ja­man pıǵyldardy joıa salmaıdy?! Joq. Joıa salmaıdy. Sińirip áketedi, taratyp áke­tedi, ýytyn álsiretedi. Biraq joımaıdy. Sebebi tabıǵatta energııa eshqashan jo­ıyl­maıtyny belgili. Energııanyń bul qasıeti búgingi mektep oqýshysyna da málim. Jaratýshy nury, sonymen qa­tar, sheksiz mahabbat, sheksiz tazalyq. Biz­diń las pıǵyldarymyz sol sheksizdikke ja­ıylǵanda álsireıdi. Biraq joıylmaıdy. Tereza ananyń: «Meni soǵysqa qarsy mı­tıngige shaqyrmańdar, barmaımyn! Meni beıbitshilikti jaqtaıtyn mıtıngige shaqyryńdar, baramyn!» deıtini sodan. Áýlıe ana: «Noosferaǵa «soǵys» degen jaman sóz taratpaıyq, onyń or­nyna «beıbitshilik» degen jaqsy sóz tarataıyq!» degeni edi. Adam sanasynyń jahan sanasyna áserin bilgendikten.

Kvanttyq ǵylym ashqan bul jańalyq, bul qupııa, ıaǵnı jandy-jansyzdardyń bári ózara yqpaldastyqta bolatyny álem halyq­taryna álimsaqtan aıan bolǵan. Aýyl qarııa­lary áli kúnge sheıin: «Jamandyq sha­qyrmańdar!» dep otyrady. Maldy aýylǵa jamandyq ákeletin qasqyrdyń atyn atamaıdy, «ıt-qus» deıdi. «Sýdyń da suraýy bar» deıdi. Aýyl adamdary tiri tabıǵatqa da, óli tabıǵataqa da zııan keltirmeýdi oılaıdy. Adam pendege zábir kórsetpeýge tyrysady, qarǵystan qorqyp.

Kvant tilimen aıtqanda, barlyq jandy, jan­syzdar ózara Táńir matrısasy arqyly baılanysta. О́zara sheksiz nur arqyly baılanysta. Baıaǵynyń bilimdarlary muny bilgen. Ony Aqıqat depti. Allataný depti. Sondyqtan da kúndiz-túni bir Allaǵa jalbarynyp, oǵan degen mahabbatyn pash etipti. Jan-tánine kir juqtyrmaýǵa tyrysypty. Mundaı pendeler «Alla!» dep qansha qaqsaǵan saıyn olarǵa Allanyń ózi de sonsha jaqyndaı túsken. Bundaı pen­deler rııasyz kól-kósir mahabbatymen Ie­sine qanshalyqty qulshylyq etken sa­ıyn, bul pendelerdiń kókiregine Haq nury sonshalyqty lekildep quıylǵan. Sóıtip bul taqýalardyń kúnderdiń-kúni júrek kózderi ashylǵan. Áýlıege aınalǵan. Olar ózge jurt kóre almaıtyndy kórgen. О́zge jurt bilmeıtindi bilgen. О́zge jurt boljamaıtyndy boljaǵan. О́ıtkeni olardyń kókiregine Haq nury tolǵan. Sondaı janyn «ılahı nur» kerelegen jandardyń biri Iranda týylyp onynshy ǵasyrda Baǵdatta óltirilgen áıgili ıslam azapkeri, sopy Mansur Ál Haladj boldy. Ol zamany tań qalǵan áýlıe edi. Haq nury júregine tolǵanda sabyr ete almaı qalyp «An al Haq!», «An al Haq!» dep aıqaılaıtyn bolǵan. Iаǵnı «Men Haqpyn!» dep jar salatyn bolǵan. Sol úshin oǵan dúmsheler «Qudaıdan bezgen!» dep aıyp taqty. Baǵdad ortasynda jınalǵan júz myń halyqtyń kózinshe halıf jendetteri ony qylyshpen parshalap óltirdi. Aıaq-qolyn shaýyp jatsa da Mansur kúlip turǵan. «Allanyń maǵan bergen uly qupııasyn jarııa etkenim úshin jazalanýǵa tıispin! О́lýge tıispin!» dep turǵan. Uly azapker ajalyn osylaı qarsy alǵan.

Tıbettikter mundaı pendelerdi «úshin­shi kózi» ashylǵandar deıdi. Úndilikter «gýrý», «ıog», «avatar» deıdi. Dalalyqtar «arýaq qonǵan», «shaıhy», «áýlıe», «baq­sy» deıdi. Mundaı áýlıeler Uly Dalada az bol­mapty. Ázireti Sultan, Qarabýra áýlıe, pir Beketten bastap keshegi Bekasyl áý­lıe, Máshhúr Júsipke deıingi aralyqta ondaı Haqtyń nazary túskender az bolmapty. Olardy halyq áli kúnge pir tutady. Jatqan jerine zııarat etedi. Uly Dala pirleri de adam aıtsa sengisiz keremetter jasaǵan. Olar úshin Mekkege ushyp baryp namaz oqý, bultsyz kúni jańbyr jaýdyrý, nemese, ashyqqanda aýadan as jasaý qıyn sharýa bolmaǵan.

Osydan kelip túısik túkpirimizde: «Mun­daı deńgeıge adam qalaı jetedi?» degen saýal týady. Shákirtteri osy saýal­dy kóz aldarynda ólini tiriltken Isa paıǵambarǵa qoısa kerek. Sonda Isa s.ǵ.s: «Eger, kókirekterińde burshaqtyń túıi­­rindeı senim bolsa, ana turǵan taýǵa «Qoz­ǵal!» deseń qozǵalady!» dep jaýap beripti. Bul sózimen paıǵambar ne degen? Júrek­terińde aldymen senim bolsyn degen. Senim bolsa adam pende taý qoparyp, tas jarady degen. Qudiret kúshke ıe bolýy úshin adamǵa eń aldymen senim kerek degen. «Bundaı qudiret kúsh paıǵambarlarǵa ǵana tán emes, Jaratýshyǵa senimiń kúshti bolsa bundaı qudiretke sen de ıe bolasyń!» degendi aıtty.

Iаǵnı tóńirek qorshaǵan ortaǵa adam sana­synyń, seniminiń áseriniń orasan zor ekenin aıtqan. Bul qubylysty Jara­týshynyń: «Bu Dúnıede sender neni sura­sańdar sony beremin! Biraq anaý Dúnıede senderden bir-aq nárse suralady! Ol – ıman!» deýi de rastap tur. «Nıet etińder, umtylyńdar, aldaryńda alynbas asý joq!» dep tur. Demek, adam balasy alǵa qoı­ǵan bir maqsatyna jetýi úshin, eń aldymen «Osy maqsatyma qalaıda jetemin!» degen onda seldeı senim bolýy kerek eken. Sonda ózgeris aldymen seniń sanańda bas­talyp, odan ary tóńiregińdi ózgertip, odan keıin taǵdyr jolyńdy týralaı bastamaq.

Bir jazýshyny bilemin. Mektepte je­tinshi synyptan bastap ádebıetke ólerdeı ǵa­shyq boldy. Ádebı kitaptardy sýsha simirdi. Qyzyq kitap jazatyn qalamger bolsam dep armandady. Kózdi jumyp sol qııalǵa berildi. Mektep bitiretin kez kel­di. Mal baǵatyn áke-sheshesi: «Áı, qara­ǵym, tuqymyńda joq qasıetti qııaldap qaı­tesiń! Bizge seniń myna sovhozǵa bas býhgalter bolǵanyń kerek! Sonyń oqýyna tús!» dedi. Biraq bul qalamgerlik joldan qaıtpady. Kúndiz-tún tyrbandy. Baılyq, bılik tárizdi ómirdiń ózge qyzyqtaryna moıyn burmady. Oılaǵany ádebıet boldy. Aqyry dittegen maqsatyna jetti. Qalamger bolyp qalyptasty. Sóıtip tuqymynda joq kásipke ıe boldy. Búginde ol qartaıdy. Biraq ókinip júr. Onda da báıbishesi buryshqa tyǵa bergennen keıin ókinip júr. «Seniń kitabyńnan ne qaıyr? Myna izimizge ergen yzǵyndaı bala-shaǵaǵa erteń ne baılyq qaldyramyz?» dep bu­rysh­qa tyǵa bergennen keıin ókinip júr. Jaratqan Ieden áýbasta jazýshylyqqa qo­sa: «Bılik pen baılyqty da ber nege su­ramadym eken!», deıdi. Qarap otyr­sa taǵ­dyr buǵan suraǵanyn beripti. Surama­ǵanyn bermepti. Bul da bolsa senim degen­niń seldeı kúshin bildiretin bir mysal. Jeke bir taǵdyr mysaly. Al qoǵam, halyq degen sol jeke taǵdyrlardan tur­maı ma? Osynaý jeke tulǵalar senimi uıym­dyq, ulttyq sanaǵa ulasar bolsa, taý qoparyp, tas jaratyn qudiret-kúshke aınalmaı ma?! Tutas ult Tolaǵaıǵa aınalmaı ma?! Aınalady. Tarıh kóshi kóz aldymyzda sony dáleldep jatyr. Tozamyz degen ulttar tozyp jatyr. Ozamyz degen ulttar ozyp jatyr. О́z kúshine sengen elder órkenıet kóshin bastapty. О́z kúshine senbegender solardyń shylaýynda júr. Demek, óshkimiz kelmese, óskimiz kelse óz kúshimizge senýimiz kerek eken! «Eshkim­nen kem emespiz», dep umtylsaq kem bolmaıdy ekenbiz!

Adam ómirindegi alǵashqy qadamnyń bári, aldymen – sanadan. Keseldi jeńý úshin kiside: «Sol keseldi jeńemin!» degen senim bolýy kerek deıdi dárigerler. Plasebo tásili bul – sana kúshiniń denege áseri. Sananyń materııaǵa áseri. Iаǵnı kvant­tyq fızıka jańalyǵy. Bul paıym boıynsha adam sanasy ǵalamdyq sanamen tikeleı baılanysta. Ǵalamdyq sana adam sanasyna qalaı áser etse, adam sanasy da ǵalamdyq sanaǵa solaı áser etedi. О́ıtkeni adam jany ǵalamdyq jannyń bir bólshegi. Din boıynsha da adam jany Allanyń amanaty. Tán ólgennen keıin jan ǵalamdyq rýhqa qosylady. Ǵylym shyntýaıtynda tán de ólmeıdi deıdi. DNQ deńgeıinde to­pyraqta saqtalady deıdi. Klondaý ar­qy­ly ony tiriltýge bolady deıdi. Din de osyny aıtady. Tańdamaqsharda Jaratý­shy áhli adamzatty tiriltip alady dep aıta­dy.

Qurmetti oqyrman!

Búgingi áńgimemiz: «Bizdi kim jarat­qan?» degen bala jastan bizdi mazalaǵan bir suraq­qa jaýap izdeýden bastalǵan edi. Búgin osynaý suraqqa, kim-kimdi de beı­jaı qaldyrmaıtyn suraqqa óz ál-qada­rymyzsha jaýabymyzdy jarııa ettik. Baı­qaǵanyńyzdaı bul jaýap joǵarydaǵy soıqan suraqqa jalǵyz bizdiń bergen jaýabymyz emes, bul sol suraqqa búgingi ǵy­lym men dinniń birigip bergen jaýaby derlik.

Bul surapyl suraqqa adam pende es jıyp, etek japqaly sabylyp jaýap izdepti. Din jolymen de, ǵylym jolymen de. Bul eki jol úsh ǵasyr udaı birin-biri joq­qa shyǵaryp kelgen. Sóıtip bul eki jol, eki jolaýshy aqyry órmelep Aqı­qattyń asýy­na shyqqany týraly amerı­kalyq ǵalym R.Djestroý beıneli túrde bylaı aıtypty:

«Bilim bıigine umtylǵan ǵalym osy jolǵa búkil ǵumyryn sarp etip, «moıny yrǵaıdaı, bıti torǵaıdaı» bolyp, aqyry Aqıqattyń eń sońǵy asýyna aıaq ildiripti. «Aspanmen talasqan Aqıqat shyńyna aqy­ry birinshi bolyp jettim be, «ýh!» dep, eńse kóteripti. Kózi shyń basynda otyrǵan bir top qaýymdy kóredi. Sóıtse, bir top áýlıe Aqıqat shyńynyń basyna baıaǵyda jetip bu jerde atamzamannan beri otyrǵan bolyp shyqty!», deıdi.

Endeshe, bir nárse anyq. Búgin­gi adamzat Aqıqat shyńyna qaı jolmen jetse de Allataný álipbıin­de júrgeni anyq. Qudaıtaný kirispe­sin­de júrgeni anyq. 

Smaǵul ELÝBAEV,

jazýshy