Tulǵalar tarıhy tolǵandyrǵan

Bul kisilerdiń burynǵy jyl­­dary jazylǵan eńbekteri kommýnıstik ıdeologııa soq­paǵynda dúnıege kelse de, olar baı, túpnusqa derektik materıaldarǵa qurylǵandyqtan búgingi kúnderi de óz qunyn joǵaltpaı, osynaý aýmaly-tókpeli zamanda Qa­zaqstan tarıhynyń kádesine áli de jarap jatyr. Mundaı eń­bekter sol kezdegi resmı ıdeo­logııanyń aýmaǵynan aryla almasa da, olardyń avtorlary naǵyz talantty ǵalymdar bolǵandyqtan jazba tarıhymyz jalpy alǵanda ákimshil-ámirshil júıeniń qatal taptaýyna tótep bere aldy. Qudaıǵa shúkir, osyndaı ba­ǵaly eńbekter bergen jáne qazirgi tarıhymyzdy aqıqattyń kózimen qaıta qarap, ony shynaıy jazý tárizdi ıgi isterge mu­ryndyq bolyp, keıingi talantty tarıhshylar urpaǵyna kúr­­deli tarıh soqpaǵynda jol ashyp, jyly lebizimen de, eren eńbegimen de táýelsiz Qazaqstan qurmetine bólengen aǵa tolqyndy da kórdik. Kózden ketse de, kó­ńilde olar. Osyndaı qadirmendi ǵalymdardyń biri respýblıka memlekettik syılyǵynyń laý­reaty, sonaý, tarıhymyz Más­keý­diń qytymyr saıası qada­ǵalaýyna ilikken zamannyń ózinde jalyndaǵan 37 jasynda tarıh ǵylymdarynyń doktory ǵylymı dárejesin alǵan akademık Keńes Nurpeıisuly bolatyn.

Halyqqa qyzmet jasasa da halyq jaýy atanǵan Alashordany alǵashqy aqtaýshylardyń aqsa­qaly bolǵan bul kisiniń ómir­baıanyna úńilseńiz, ǵylymdaǵy tııanaqtylyǵynyń syryn aıqyn uǵynǵandaı bolasyz. Kórnekti ǵylym qaıratkeriniń negizgi eń­bek joly eki ǵana bedeldi oqý-ǵy­lymı mekemeleri tóńireginde órbigen eken. Onyń alǵashqysy – ózi tarıhpen aýyzdanyp bi­lim alǵan, qazaq joǵary oqý oryn­­darynyń kósh bastaýshysy ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­­tyq ýnıversıteti bolsa, al ekin­­shisi – ózi qabyrǵasynda ómir boıy jemisti eńbektengen Sh.Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýty. Bul degenińiz tarıhty ózińniń bul­jymas taǵdyryńa aınaldyrý  degen sóz ǵoı.

Ol alǵashqysynyń – tarıh fakýltetiniń esigin tepse temir úzetin balaýsa, kelbetti de kó­rikti jas jigit kezinde qaǵyp, ony úzdik oqyp támamdaǵan soń qa­biletti maman retinde ýnıversıtet qabyrǵasynda oqytýshylyq jumysqa qaldyryldy. Biraq ǵylymǵa degen ińkárlik ony Ǵylym akademııasynyń Tarıh ıns­tıtýtyna jeteledi de turdy. Kóp keshikpeı-aq, osynda kishi ǵylymı qyzmetker bolyp or­nalasqan Keńes Nurpeıisuly birtindep, uzaq jyldar boıy kánigi ǵalymdar bastan keshken barlyq ǵylymı tolysý kezeń­derinen ótti. Ol atap aıtar bolsaq, osy akademııalyq ıns­tıtýttyń Qazaqstannyń qo­ǵam­dyq-saıası ómiriniń tarıhy bóliminiń meńgerýshisi, Qazaq­stan Respýblıkasy Ulttyq ǵy­lym akademııasynyń kor­respondent-múshesi, akademıgi retinde elge tanyldy.  Ulttyq tarıh ǵy­lymynyń shyn mánindegi or­talyǵy bolyp tabylatyn osynaý mekemede Keńes Nurpeıisuly ult tarıhy úshin mańyzdy da aýqymdy sharýalardy tyndyrdy. Ony ol jazyp jaryqqa shyǵarǵan kitaptar, monografııa­lar tiziminen aıqyn ańǵarýǵa bolar edi. «Qazaqstan keńesteri jumysshylar men sharýalar ókimetin nyǵaıtý úshin kúreste» (1968 j.), «Qazaqstannyń sharýa­lar keńesteri: ujymdasý, ny­ǵaıý tarıhy jáne aýyldyq Ke­ńesterdiń 1917-1929 j.j. prak­tıkalyq qyzmeti» (1972 j.),­ «Qazaqstan – respýblıkam me­niń», «Qazaq keńestik mem­le­kettiliginiń qurylýy» (1980 j.), «Qazaqstan keńesteriniń qalyp­tasýy» (1987 j.), «Istorııa kres­tıanstva Kazahstana», «Alash hám Alashorda» jáne t.b. ir­geli ǵy­lymı-zertteýler osy aıtyl­ǵan­dardyń kýási.

Iá, tarıh ǵylymynda sal­maqty da baıypty mun­daı mono­grafııalyq kitaptar jarııa­laý ekiniń-biriniń qolynan kele bermes tirlik. Onyń ústine shartarapta jaryq kórgen bir­ne­she júzdegen ǵylymı maqa­la­ny esepke alyńyz. Taǵy bir súı­sinerlik nárse, ózi keńes zamany qalyptastyrǵan ǵalym bola tu­ra, táýelsiz el bolǵan tusta da tarı­hymyzdaǵy jańa ǵylymı kon­­­sepsııalardy ustanǵan irgeli de eńseli eńbekterdiń kirpishterin óz qolymen qalap, búgingi jazba tarıhymyzdyń qabyrǵasyn kótergenderdiń biri de osy Ke­ńes Nurpeıisuly. Al endi osy qabyrǵada «aqtańdaqtar» kóp bolsa, oǵan ony emes, sol jyl­dardaǵy resmı kommýnıstik ıdeo­logııanyń «ásire boıaýshy­la­ryn» aıyptaǵan jón bolar. Atalǵan tarıhı eńbekter ara­synan K.Nurpeıisulynyń av­torlyq qatysýymen jaryq kór­gen 12 tomdyq jáne 4 tomdyq «Qazaq Sovet ensıklopedııasy», 5 tomdyq «Qazaq SSR tarıhynyń» 4-shi tomy, «Istorııa krestıanstva Sovetskogo Kazahstana» at­ty eńbektiń 1-shi tomy erekshe kózge túsedi. Kezinde ıdeologııa «salqynyna» urynǵanyna qa­ramastan, mundaı tatymdy eń­bekterdiń derektik jáne ta­nymdyq mańyzyn eshkim de joqqa shyǵara qoımas degen oıdamyz.

HH ǵasyrdyń 80-jyldarynda qaıta qurý men ja­rııalylyq naýqany bastalǵan bette-aq, jańa saıası ahýaldy qabyldaı almaǵan, aıtary da jazary da taýsylǵan  kisilerdi tarıh ǵylymy kórip otyr, dedik joǵaryda. Keńes Nurpeıisulyn ondaı naýqanshyl zertteýshiler qataryna qosa almaımyz. Tarıhı shyndyqty aıtýǵa múmkindik týǵan bette-aq, ol kisi aqıqattyń juldyzyn betke alyp, baǵdaryn qaıta anyqtap, tarıh tósinde qalamyn burynǵydan da qa­rym­dy siltedi. Alash partııasyn «býrjýazııalyq ultshyl» degen jaladan arshyp alýda, qa­­zaq sharýalarynyń qasiretin shy­naıy kórsetýde, kezinde el­de beleń alǵan saıası repres­sııany áshkereleýde jańa jaǵ­daıda jaltaqtamaı, batyl bel­sendilik tanytqan jáne osynaý ótkir taqyryptardy zertteýge bet burǵan keıingi inilerin keı­bireýler qusap jazyqsyz sókpeı, basqanyń eńbegine kóz alartpaı, talanttarǵa ishtarlyq tanytpaı, qaıta shynaıy súısinis, naqty qoldaý kórsete alǵan saýsaqpen sanarlyqtaı az ǵana aǵa býyn ókilderi qatarynda osy Keńes aǵa­myz da bar. Sol bizge maqtanysh jáne ja­ryq juldyzdaı úlgi bolyp qaldy.

Keńes Nurpeıisulynyń shá­kirt­teri kóp. Onyń 30-dan as­tam shákirti ǵylymı jumystaryn aıaq­tap, dıssertasııalar qorǵap, ǵylymı dárejelerge ıe boldy. Ol baýlyǵan birneshe ǵy­lym doktorynyń biri «Qazaq sha­rýa­­laryn jekemenshik qoja­lyqtarynan aıyrý jáne ujym­dastyrý: tarıhy men ta­ǵylymy» degen taqyrypta dok­torlyq dıs­sertasııa qorǵaǵan osy joldar avtory ekenin aıta ketý de shá­kirttik mindetimiz bolsa kerek. 1973 jyldan beri ol, negizgi ǵy­lymı jumysymen qatar Qazaq Mem­­lekettik qyzdar ınstıtýtynda professor retinde ustazdyq jumysty qosa atqaryp keldi. Osy­laısha ol jas urpaqtyń tarıhı sanasyn kóterýdi de nazardan tys qaldyrmaýshy edi. Kezinde Keńes Nurpeıisuly ja­zýǵa qatysqan orta mekteptiń 11 kla­syna arnalǵan «Qazaqstan tarıhy» oqýlyǵy da osynyń kýási ispetti.

Keńes Nurpeıisulynyń qoǵam­dyq jumysy da onyń ǵylymı ju­mysymen tyǵyz baılanysty­ boldy. Ol respýblıkalyq «Ádi­let» tarıhı-aǵartý qoǵamy Al­maty bólimshesiniń tóraǵasy bolyp, saıası qýǵyn-súrgin qurban­daryn aqtaýǵa belsendi atsalys­ty. Onyń bastamasymen 1991 jyly «Qazaqstandaǵy 1917 jyl­­­dan keıingi saıası qýǵyn-súr­­­gin» taqyrybyna arnalǵan res­pýb­lıkalyq ǵylymı-konfe­ren­sııa tól tarıhymyzdaǵy «aq­tań­daqtardy» joıýǵa, kezinde ja­zyqsyz qýǵyndalǵandardy aqtaý isine sony bastaý bolyp, osy ma­ńyzdy jumysqa jańa serpin berdi.

Keńes Nurpeıisulynyń ǵy­lymı baǵdary 1916 jylǵy kó­terilis, 1917 jyldaǵy qos tóń­keris, azamattyq qarsy turý, qa­zaq memlekettiliginiń qurylýy jáne órkendeýi, Qazaqstan sha­rýa­larynyń jáne sharýalar uıym­darynyń tarıhy, Alash qozǵalysy jáne Alashorda tárizdi kúrdeli ǵylymı máselelerdi qam­tydy. Ol kisiniń HH ǵasyrdyń kórnekti tarıhı tulǵalarynyń qyz­metin zertteýge baılanys­ty jumystary da aýqymdy bol­dy. Sońǵy jyldary ol, HH ǵasyrdaǵy Qazaqstannyń qo­ǵam­dyq-saıası ómirin zertteý­de belsendilik kórsetti. A.Baı­tursynov, H.Dosmuhamedov, S.Sá­­dýaqasov jáne t.b. Alash ar­daq­­tylary týraly shynaıy eń­bekter jáne óziniń 60 jyl­dyq mereıtoıy qarsańynda aıaq­taǵan, biz joǵaryda atap ketken «Alash hám Alashorda» atty tyń monografııalyq zertteýi osy­nyń nátıjesi. Bul eńbek táýel­­sizdiktiń alǵashqy jylda­rynda Alash qozǵalysyna ja­ńa kózqaras qalyptastyrýda she­shýshi yqpal jasady. 1995 jy­ly jaryqqa shyqqan osy mono­grafııalyq zertteýi kópshilikke keń tara­lyp, osy mańyzdy máselege baı­­lanysty tarıhshylardyń jańa ustanymyn elge tanytty. Eńbekte alǵash ret Alash qoz­ǵalysyna múshe bolǵandar men oǵan nıettes kisilerdiń tizimi jarııalandy. Bul tizimdi avtor budan álde­qaıda buryn 1991 jyly res­pýblıkalyq jýrnalda da jarııa­laǵan edi. Árıne bul tizim zert­teýshiler tarapynan keıinnen tolyqtyryldy.

Osy baıypty zertteýde avtor kóp jyldar boıy jazyq­syz qaralanyp kelgen Alash qozǵalysy tarıhynyń keı­bir kúr­deli máselesin shynaıy baıan­dap,  olardyń aqıqatyn oqyr­­manǵa anyqtap berdi. Endi solar­dyń birine toqtalar bol­saq, mynany aıtar edik: Alash qaıratkerleriniń 1916 jylǵy kóteriliste otarshyldarǵa qar­­sy kóterilmeýge ashyqtan ashyq shaqyrýy, qozǵalys qaırat­ker­lerin patsha úkimetin qoldaý­shylar, ulttyq múddeni satýshylar retinde kinálaýǵa negiz bolyp, bolshevıktik tarıhnamanyń aqty qara dep burmalaýyna jol ashty. Keńes Nurpeıisuly Alash kósemderiniń mundaı ba­ǵytty ustanǵan sebebi halyqty zeń­birekke qarsy soıyl súıretip shyǵyp, qyrylyp qalýdan saq­tandyrý bolǵanyn dáleldep jaz­ǵany belgili. Avtor Alash kó­sem­­deriniń kóterilisshilerge de, maıdannyń qara jumysyna shaqy­rylǵandarǵa da shynaıy tilektes bolyp, olardy qorǵaǵandaryn atap kórsetken edi. Osy kitaptyń «Alashorda jáne Keńes ókimeti» atty taraýynda avtor ózin bul ta­qyrypty óte tereń biletin, asa kúr­deli tarıhı qubylystardyń ishki mehanızmin jetik meńgergen iri maman retinde dáleldedi. Mun­­da jeke tulǵalar áreketi, olar­dyń kózqaras evolıýsııasy, dálirek aıtsaq, Alashorda qaı­­rat­kerleriniń ózara qarym-qatynastary, olardyń ataman Dýtovqa, Kolchak úkimetine degen nıetteri qandaı bolǵany, jáne basqa da ártúrli ýaqyt­sha úkimettermen kúrdeli dıp­lomatııalyq baılanystary esh qaltaryssyz, aıqyn zerttelgen. Onda mysaly, Alashordanyń batys bóliminiń is-áreketi, Mu­ha­metjan Tynyshbaevtyń Qo­qan (Túrkistan) avtonomııasy basshylyǵynan ketý sebepteri, Amangeldi Imanovtyń óltiri­lýine qatysty máseleler, Alash­ordanyń ózi kezinde qarsy kú­res­ken Keńes ókimeti jaǵyna shy­ǵý sebepteri tárizdi kúrdeli máse­leler OGPÝ arhıviniń derek­teri negizinde anyqtalyp, jan-jaqty ashyp kórsetilgen. Bul aıtylǵandar­dyń bári kezinde tarıhymyzda burmalanyp, olar týraly durys pikirlerdiń qalyp­taspaǵany belgili. Mysaly, hal­qymyzdyń aıtýly uly Mir­ja­qyp Dýlatuly  halyq batyry Amangeldini atyp óltirýshi qylmysker retinde keńestik tarıhnamada qaralanyp kelgen bolatyn. Osynaý tarıhymyzdaǵy daýly máseleniń basyn ashqan Keńes Nurpeıisuly OGPÝ ter­geýshilerine Mirjaqyp Dýlatuly ózi bergen jaýapty qupııa arhıvten alyp sózbe-sóz keltirý arqyly tarıhı shyndyqty qal­pyna keltirdi.

Aıtylǵandardy qysqasha tu­jyrymdasaq: munyń bári táýel­­sizdigimizdiń alǵashqy jyldarynda oryn alǵandyqtan qo­ǵamnyń saıası jáne ulttyq rýhyn kóterýde asa mańyzdy boldy. Keńes Nurpeıisuly KSRO-nyń jáne TMD elderiniń kóptegen ǵylymı konferensııasynda tarıhymyzdy basqalarǵa tanytýmen shektelmeı, arnaıy ǵylymı shaqyrýlarmen alys shetelderge de shyǵyp júrdi. Mysaly ol 1990 jyly AQSh-ta Kalıfornııa ýnıversıtetinde leksııalar oqysa, al 1994 jyly Ankarada ótken túrik dúnıesi tarıhy boıynsha kongreste «Alash qozǵalysy tarıhynyń derektik negizderi» degen taqyrypta ja­byq derekterdi jarııa etip, aýqym­dy da qundy baıandama jasady.

Keńes Nurpeıisulynyń «Qazaqstan Respýblıkasy ǵy­lym akademııasynyń jarshysy» jýrnalyndaǵy uzaq jyl jaýapty hatshylyq jáne 12 monografııalyq zertteýdi, kóp­tegen maqala jınaqtaryn redaksııalaý jumysy ony taǵy bir qyrynan kórsete alar edi. Ol sondaı-aq kóptegen ǵylymı qujat jınaǵyn qurastyrýshy jáne olardy shyǵarýshy redaktor da bolǵan. Ol kisiniń basshylyǵymen «Týǵan ólke» jýrnaly jaryq kórgen-di.

Qaıratker ǵalymnyń kó­keıin­de kóp arman, bolashaqqa arnalǵan aýqymdy ǵylymı jos­parlary bar edi. Tótelep kelgen arsyz ajal oǵan mursha bermedi. Olar­dy júzege asyrýda qarymdy zertteýshiler – akademıkter M.Qoı­­geldıev, D.Qamzabekuly, jazý­shy-ǵalym T.Jurtbaı jáne t.b. irgeli jumystar tyndyrdy. Bú­ginde oǵan da shúkirshilik aıtamyz. Osyndaıda taǵy bir aıta keter másele – K.Nurpeıisuly qaıtys bolarynan bir jyl buryn óziniń baspasózge bergen suhbatynda bylaı degen edi: «Álıhan Bókeıhanov óziniń kúrdeli taǵdyryna baılanys­ty ómiriniń kóptegen jylyn Qazaq­stannan tys jerler­de ótkizdi. Ol 1917 jylǵa de­ıin Sankt-Peterbor, Oryn­bor, Om­by, Samara jáne t.b. qa­la­larda turaqtap oqý oqy­dy, qyzmet atqardy. Al Keńes óki­meti Alash arysynyń halyq aldyndaǵy bedelinen ses­kenip, oǵan týǵan elinde turyp, jemisti eńbek etýine múmkindik bermedi. Sondyqtan da álıhantanýdy jańa satyǵa kóterý úshin joǵa­ryda atalǵan qalalardyń mu­raǵattaryn, kitap­hanalaryn súzgiden ótkizý qajet. Shama men múmkindik jetip jatsa, onyń shyǵarmalarynyń tolyq, aka­demııalyq jınaǵyn shyǵarý, ke­zinde orys tilinde jarııalanǵan eńbekterin ana tilimizge aýda­ryp, oqyrmandarǵa usyný ke­rek-aq. Osylardyń negizinde Álıhan Bókeıhanovtyń ǵylymı ǵumyrnamasyn jasaý lázim» (qarańyz: «Tarıhı tulǵalar» kitaby, 374-beti). Ǵalymnyń bul suhbaty basqa da tatymdy eńbekterimen birge onyń sońǵy, qaıtys bolǵan soń jaryq kórgen «Tarıhı tulǵalar» atty kólemdi ǵylymı jınaǵyna endi. Bul eń­bek­tiń de oqyrman qaýymǵa, kási­bı tarıhshylarǵa bereri kóp-aq. Iá, oryndy usynys árqashan óz qoldaýshylaryn tappaq. Búginde ádebıetshi-ǵalym S.Aqqulyuly bastaǵan zertteýshiler tynbaı izdenip, eńbektenip, Álıhannyń shyǵarmalarynyń kóptomdyǵyn jaryqqa shyǵaryp otyr. Sonymen qatar K.Nurpeıisulynyń qaı­tys bolarynyń aldynda: «Álıhan Bókeıhanovqa tek qana Qar­qaraly óńirindegi Aqtoǵaı aýda­­nyn­da ǵana emes, el ordasy As­tanada, respýblıkanyń máde­nı-rýhanı ortalyǵy Al­matyda eskertkishter ornatyp, osy asa iri tulǵany máńgilik este saqtaý sharalary júzege asyrylsa, nur ústine nur bolar edi» degen abzal tilegi  bar (sonda). Osydan 14 jyl buryn aıtylǵan bul usynys ta baıaý bolsa da birtindep júzege asý ústinde. Aýmaly-tókpeli saıası úderisterdi bastan ótkizgen, jáne Alash qaıratkerleri eń­bekteriniń ótkenimiz úshin emes, bolashaǵymyz úshin asa ma­ńyzdylyǵyn áli de tolyq uǵa qoımaǵan búgingi bizdiń qoǵam, endi ǵana eńsesin kóterip kele jatqandaı. Qalaı desek te bul aıtylǵandar táýelsiz elimizdiń óskeleń jańa urpaǵynyń moınyna artylǵan salmaqty rýhanı júkke aınalyp, bizben birge kele jatyr.

Talas OMARBEKOV,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor