Prezıdent maqalasyn «Memleket kóleminde jáne halyqaralyq deńgeıde aýqymdy is-sharalar uıymdastyrý josparlanyp otyr. Biraq munyń bári toı toılaý úshin emes, oı-órisimizdi keńeıtip, rýhanı turǵydan damýymyz úshin ótkizilmek» dep bastapty. Demek, Abaı merekesi – toı toılaý úshin emes, oı tolǵaý úshin. Qısyndy tujyrym. Qazirgi mezgilde damyǵan memleketter rýhanı dáýletterin bekemdeýge kúsh salýda. Bul úderisti ustanǵan Qytaı, Japon jáne Úndiqytaı túbegindegi memleketter edáýir ıgilikke jetti.
Q.Toqaevtyń maqalasyn oqyp shyqqannan keıin bıyl Qazaq eli úshin Abaı taǵylymdarynyń negizinde ulttyq tálim-tárbıe berýge baǵyttalǵan betburys kezeńi bolǵaly turǵanyn ańǵardym. О́ıtkeni adamǵa kerek ulaǵatty aqyl-keńestiń bári Abaıda bar. Másele – Abaıdy oqýda, oqyǵandy kóńilge toqýda. Abaıdyń ósıetinen nár alyp ósken jan zadynda jaman bolmaıtyny anyq.
Sondaı-aq Memleket basshysy maqalasynda Abaıdyń «Áýelde bir sýyq muz – aqyl zerek, Jylytqan tula boıdy ystyq júrek» dep bastalǵan óleńinen týyndaǵan «Tolyq adam» formýlasyn zerdelepti.
«Toqtaýlylyq, qalypty,
shydamdylyq,
Bul – qaırattan shyǵady,
bilseń kerek.
Aqyl, qaırat, júrekti birdeı usta,
Sonda tolyq bolasyń elden bólek», – dep ulasqan óleń joldaryn avtor qazaq halqynyń ómirlik fılosofııasy qatarynda qarap, bul tujyrymdama ómirdiń kez kelgen salasynyń, memleketti basqarý men bilim júıesiniń, bıznes pen otbasy ınstıtýttarynyń negizgi tuǵyryna aınalýy kerek dep esepteıdi.
Abaıdyń «tolyq adam», qyrǵyzsha «tórt tarapy tóp adam» degen kemeńger anyqtamasyn bizdiń Shyńǵys Aıtmatov aǵamyzdyń «kún saıyn adam bolý» úndeýi jalǵastyryp turǵandaı. Bular eki túrli sóz bolǵanymen, túpkiliginde maǵynasy bir. Adam aqyl toqtatyp, ózin kún saıyn tárbıeleýi tıis.
Abaı – adam balasyn oǵan qajet barlyq asyl qasıetterge úndegen tulǵa. Ol árbir adamdy adal, isker, baýyrmal, qarapaıym, bastamashyl, jaýapkershilikti bolýǵa shaqyrady, bularǵa ıe bolmaǵandar úshin ókinedi, kúıinedi. «Erinbeı eńbek qylsa, túńilmeı izdese, ornyn taýyp istese, kim baı bolmaıdy?», «Mal jutaıdy, óner jutamaıdy» degen naqyly qazir de kúshinde jáne keleshekte de ónege bolyp qala beredi.
Abaıdyń dúnıetanymyn, rýhanı muralaryn tereń tanyp-bilýdi qazaq elinde ǵana emes, halyqaralyq keńistikte de qolǵa alý eń durys sheshim dep esepteımin. Bul – zaman talaby. Abaıdyń shyǵarmalaryn keńinen taratý isterinde qyrǵyz eli, bizdeı aqyn-jazýshylar, aýdarmashylar shette qalmaýǵa tıispiz.
– Siz Abaıdyń «Qara sózderin» qyrǵyz tiline alǵash ret tolyq aýdarǵan jazýshysyz. Sizge deıin de keıbir jazýshylar «Qara sózderden» úzindiler aýdaryp, gazet-jýrnaldarǵa jarııalap júrgenin baıqaǵanmyn. Biraq olardyń tisi batpaı jatqandaı kóringen. Siz bul taqyrypqa qalaı bardyńyz? Aýdarýda qandaı qıynshylyqtar boldy?
– On jyl ilgeri Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń shaqyrýymen Abaıdyń 165 jyldyq mereıtoıynda Qyrǵyz halyq jazýshysy Omor Sultanov ekeýmiz Astana, О́skemen, Semeı qalalarynda jáne Abaıdyń Jıdebaı aýylynda ótken merekelik is-sharalarǵa qatysqan edik. Sonda uly aqynnyń «Qara sózderi» bar «Yntaly júrek» degen kitaby qolyma tıip, ony oqýym maǵan qatty áser berdi. Buryn oqyǵan emes edim. «Qara sózderden» qyrǵyz ben qazaqtyń turmys-tirshilik túıtkilderiniń, mentalıtetiniń, kemshilikteri men artyqshylyqtarynyń, oılaý júıesiniń birdeıligi anyq kórindi. Abaı adamdy jaman nárseden aýlaq bolyp, jaqsy qasıetterdi boıǵa sińirýge shaqyrady. Bul qyrǵyz úshin de ábden kerektigin sezindim. Sondyqtan da elime barǵanda aýdarýǵa bel baıladym.
Sóıtip aýdarǵandarymnan úzindilerdi dereý ózim jumys istep júrgen «Jańy Ala-Too» («Jańa Alataý») jýrnalyna jarııalaı bastadym. Oqyrmandar jaqsy qabyl alyp, jyly pikirlerin bildirip turysty. Bul maǵan dem berip, tolyq aýdaryp shyqtym. Aýdarmalarymdy keıinirek jaryq kórgen «Ekı chynar» («Eki shynar») jınaǵyma kirgizdim. Qara sózderdi aýdarý men úshin sonshalyqty qıyn bolǵan joq. Birinshiden, keńes zamanynda áskerı boryshymdy Qazaqstanda ótegen edim. Qazaq jaýyngerleri kóp boldy. Qoıan-qoltyq aralasyp, qazaqsha jap-jaqsy bilip qalǵanmyn. Ekinshiden, zer salǵan adam Abaı zamanynda qazaq tili men qyrǵyz tiliniń arasynda úlken aıyrmashylyq bolmaǵanyn baıqaı alady. О́tken ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldarynan bastap tilimiz azdap alshaqtaı bastady. Kelinim qazaq qyzy. Keıbir sózderdi odan da surap qoıyp júrdim.
Taıaýda Abaıdyń «Qara sózderin» aýdarǵanymnan habardar bolǵan Qazaqstannyń Qyrǵyzstandaǵy elshiliginiń qyzmetkerleri aýdarmalaryńyzdy taǵy da bir jaqsylap qarap shyǵyńyz, «Qara sózderdiń» qyrǵyz tilindegi nusqasyn jeke kitap etip shyǵaraıyq dep qolqa salǵany meni qazir qýantyp otyr.
– Abaıdyń shyǵarmalarymen qashannan beri tanyssyz? Abaı óleńderinen, «Qara sózderinen» kókeıińizde ózinen ózi jattalyp qalǵany bar ma?
– Abaıdyń poezııasymen bala kezimnen tanyspyn. Ákem ádebıetke jaqyn, saýatty kisi boldy. Bala kezimde ákem Tolstoıdyń «Soǵys jáne beıbitshilik», Servantestiń «Don Kıhot» romandaryn oqyp otyratyn. Ásirese Abaı óleńderine, Muhtar Áýezovtiń «Abaı jolyna» kóp úńilýshi edi. Men mektepke barmaı jatyp hat tanyp, kitaptardy óz betimshe oqıtyn jaǵdaıǵa jettim. Úıdegi kitap sóresinde turǵan «Manasty», «Abaıdy» oqı bastadym. «Abaıǵa» tisiń ótpeıdi dese de, úıden alyp shyǵyp, aýlamyzdaǵy baqtyń túkpirine baryp oqyp júrdim, bul kezde bastaýysh synypta edim.
Áli esimde, aýylymyzdyń qarııalary basy qosylǵan jerde, sóz arasynda Abaıdyń naqyldaryn mysalǵa keltirip, «Aqyl, qaırat, júrekti birdeı usta», «Paıda oılama, ar oıla,talap qyl artyq bilýge», dep otyratyn. Myna bir shýmaqtar jas kezimizden jadymyzda jattalyp qalypty:
Bes nárseden qashyq bol,
Bes nársege asyq bol,
Adam bolam deseńiz.
Tileýiń, ómiriń aldyńda,
Oǵan qaıǵy jeseńiz.
О́sek, ótirik, maqtanshaq,
Erinshek, beker mal shashpaq –
Bes dushpanyń, bilseńiz.
Talap, eńbek, tereń oı,
Qanaǵat, raqym, oılap qoı –
Bes asyl is, kónseńiz.
Osyndaı ósıettermen tárbıelendik. Abaıdyń tálimi aýyl-aýmaǵymyzǵa keń taraǵan edi. Eki el emes, egizdiń syńaryndaı edik. Aramyz alystap bara jatqandaı. Abaıdy qyrǵyz ben qazaqty jaqyndastyratyn tulǵa dep bilemin. Aǵaıyn, kindiktes el, bastaýymyz bir bolǵan soń, biz de Abaıǵa kelýimiz kerek.
– Abaıdyń óleńderi, ǵaqlııalary nesimen qundy?
– Eń bastysy – adamgershilikke tárbıeleýinde, sosyn bilim alýǵa, óner úırenýge shaqyrýy. Búgingi kúnde álemniń tutqasyn óneri órkendegen elder ustap otyr. Abaı osylaı bolatynyn bilgen.
– Abaıdy tanyp-bilý úshin ne isteý kerek?
– Abaıdy taný úshin ony oqý kerek. Dúnıege, aınalańa Abaıdyń kózimen qarap kórgen abzal. Onyń neni meńzep jatqanyn bilgen jón. Muhtar Áýezov «Abaı jolyn» ne úshin jazdy? Abaı joly – ádiletsizdikke qarsy kúres joly. Ekinshiden, «Abaı jolyn» oqyǵan adam, ol qaısy ulttyń ókili bolsyn, Abaıdyń óz shyǵarmalaryn taýyp alyp oqıtyn bolady. Romannyń bir qundylyǵy da osynda.
Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Zamanalar aýysyp, dúnıe dıdary ózgerse de, halqymyzdyń Abaıǵa kóńili aınymaıdy, qaıta ýaqyt ótken saıyn onyń ulylyǵynyń tyń qyrlaryn ashyp, jańa syrlaryna qanyǵa túsedi», dep aıtqanyndaı, Abaıdy oqyǵan saıyn aqylyń tolysa túsedi.
Abaıdaı uly tulǵa ulttyń júzi, memlekettiń tólqujaty ispettes. Zertteýshilerdiń paıymyna qaraǵanda, Abaıdyń óleńderi ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldarynan beri qyrǵyz tiline aýdarylyp, jaryq kórip keledi. Qyrǵyz halyq aqyny, Sosıalıstik Eńbek Eri Aaly Tokombaev Abaı óleńderin sol otyzynshy jyldardyń basynda aýdarypty. Abaıdan eń keıingi aýdarmasyn 1984 jyly jarııalaǵan. Sonda ol elý jyl boıy Abaıdy oqyp, aýdaryp júrgen bolady.
Abaı qyrǵyzsha jeke kitap bolyp 1944 jyly jaryq kórgen. Demek, qyrǵyz aqyndarynyń birneshe býyny Abaıdan úlgi alǵan. О́tken jyly Qyrǵyzstandaǵy Qazaqstan elshiliginiń demeýimen qyrǵyz tilinde «О́lóń sózdún padyshasy» ataýymen Abaı óleńderiniń jınaǵy jaryq kórdi. Onda qyrǵyz klassıkalyq aqyndarynyń aýdarmalarymen qatar, qazirgi jas aqyndardyń tyrnaqaldy aýdarmalaryna da oryn berilgen, bul – jaqsy joralǵy.
– Men buryn qazaq gazet-jýrnaldaryn poshta arqyly jazdyryp alyp oqýshy edim. Jaqynda sol tigindilerdi aýdarystyryp otyryp, sizdiń ótken ǵasyrdyń ortasynda «Zerde» jýrnalynda jaryq kórgen fantastıkalyq áńgimeńizdi kórip tańǵaldym. Qazaq áriptesterińizben baılanysyńyz erte-aq bastalypty. Shyǵarmańyz qazaq basylymyna qalaı jarııalanyp júr?
– Otyz jyldaı buryn albyrt jastyqtyń jeteginde keleshek týraly qııaldanyp, fantastıka janryna da qalam terbegenmin. О́zim ustaz tutqan jazýshy Abdylda Qarasartov degen aǵamyz bir kúni Qazaqstannyń «Zerde» degen ǵylymı-kópshilik jýrnalyn alyp kelip súıinshiledi. Ishinde meniń «Adam júregi» degen fantastıkalyq áńgimem júr. Júregim jarylyp keterdeı qýanǵanmyn. Aǵaıym tanystaryna aýdartyp, usynǵan eken. Ol kezde basqa respýblıkada shyǵarmańnyń jaryq kórýi úlken jańalyq bolatyn. Basqa elge tanylýymnyń tusaýy osylaı kesilgen. Sodan soń túrikmenderdiń jýrnalynda taǵy bir áńgimem jaryq kórdi.
– Qazirgi kúnde qyrǵyz eli sizdi shetelderge tanymal bilikti jazýshy dep biledi. 2012 jyly Mahmut Qashqarı halyqaralyq syılyǵyna, 2014 jyly TÚRKSOI-dyń altyn medaline, 2018 jyly Qyrǵyzstannyń «Altyn qalam» syılyǵyna, sondaı-aq Túrkııanyń, Reseıdiń, Ázerbaıjannyń mártebeli syılyqtaryna ıe bolypsyz.
– Syılyqtarymnyń alǵashqysynyń da baýyrlas qazaq eline qatysy bar. Qazaqstannyń Qyrǵyzstandaǵy elshiligi 2009 jyly «Qazaqstan – Qyrǵyzstan: Máńgilik dostyq» taqyrybynda ádebı konkýrs jarııalady. Sonda Abaı, Shákárim shyǵarmalary jóninde maqalalar jazyp, bas báıgeni jeńip alǵanmyn. Abaıdyń shyǵarmalaryn aýdaryp jarııalaǵanym úshin Abaıdyń «Jıdebaı-Bórili» memlekettik tarıhı-mádenı jáne ádebı-memorıaldyq qoryq-mýzeıiniń medalimen marapattaldym.
Búginde shyǵarmalarym Reseıde, Túrkııada, Qytaıda, jalpy alǵanda, 20-daı memlekette jaryq kórdi. О́zim de birqatar sheteldik avtorlardyń dúnıelerin qyrǵyzshaladym.
Týyndylarym Qazaqstannyń «Tańsholpan» jýrnalynda jarııalandy. Bul oraıda meni qazaqtarǵa tanytyp júrgen qalamdastarym Nurlybek Samatulyna, Asylbek Ihsanǵa, Ádemaý Tolysbaevaǵa dán rızamyn. Shyǵarmalarymda qazaq halqyna, tarıhyna, jerine jáne adamdaryna qatysty oqıǵalar kóp.
Aýdarmalarymnyń ishindegi shoqtyǵy bıigi Shákárimniń «Túrk, kyrgyz, kazak jana handar sanjyrasy» («Túrik, qyrǵyz, qazaq jáne handar shejiresi») ekenin basa aıtqym keledi. Muny jazýshy Talǵat Keńesbaevtyń taýyp bergen túpnusqasynan aýdardym. Kitap Qyrǵyzstannyń «Turar» baspahanasynyń dırektory Tilek Muratalıevtiń tikeleı qoldaýymen jaryq kórdi, tusaýkeser rásimi qazaq elshiliginiń qatysýymen ótkerildi.
Negizi, aýdarmalarymnyń qomaqty bóligi qazaq qalamgerlerine tıesili. Bul baǵytta Muhtar Maǵaýınniń, Tólen Ábdiktiń, Dáýren Qýattyń, Talǵat Keńesbaevtyń, Erbol Beıilhannyń, Nurlybek Samatulynyń shyǵarmalaryn tárjimaladym, birqatar aqyn-jazýshynyń kitaptarynyń redaktory boldym.
2018 jyly ejelgi qyrǵyz eliniń tarıhyn sýrettegen «Kapsalań door. Karga ake» («Tyǵyryq dáýir. Qarǵa ake». «Ake» qyrǵyz tilinde «áýlıe adam» degen maǵynany bildiredi) atty tarıhı romanym jaryq kórdi. Onda baýyrlas qyrǵyz-qazaq eliniń birigip jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy kúreskeni beınelengen.
1916 jylǵy Úrkinniń (eldiń úrkip Qytaıǵa asýy) 100 jyldyǵyna qarata jazylǵan «Qııamet joldary» povesimde qyrǵyz-qazaq eliniń basynan keshken qaıǵyly kezeńi beınelengen.
Qazir jazyp jatqan «Qasıetti Qydyr ake» (Qydyr ake – HIH-HH ǵasyrlar toǵysynda ómir súrgen qyrǵyzdyń aqylmany) romanymda qyrǵyz-qazaq qarym-qatynastary, Romanov áýletiniń 300 jyldyq toıyna eki eldiń bı-bolys delegattarynyń birge barýy da qamtylǵan.
Qoryta aıtqanda, bala kezimde jan dúnıeme jaryq sáýlesin quıǵan Abaı óleńderi júregimde uıalap, menimen birge ómir súrip kele jatqanǵa uqsaıdy. Abaıdyń qara sózderine, Shákárimniń shejiresine qaıyrylýym sodan da bolar.
Áńgimelesken
Nazarbek BAIJIGITOV,
arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin
Qyrǵyz Respýblıkasy,
Bishkek qalasy
