Amaldan bastalar áz Naýryz

Tarıhtan tamyr tartqan mereke bul

Iá, taǵdyryn Tabıǵat-anamen ta­myr­­las­­tyrǵan halqymyz úshin Naýryz – jyl basy, jańarý meıramy. Naýryz aıy týǵanda tabıǵatpen birge adam jany­­nyń da erekshe túlep, jasaryp, jańa­ryp, jan álemi jaqsylyq pen meıi­rimge shólirkep, amal aıynda aınala­syna kóńil jylýyn syılaýǵa aıryq­sha qumartatyny jaratylystyń óz zań­dylyǵy bolar. Jyl boıy kórispegen alystaǵy aǵaıyn-týysyna arnaıy at basyn buryp, amandyǵyn bilip, kórisýi – kóńilden kóńil sý isher júrekti pendeniń qaı-qaısysyna da ortaq qymbat sezim.

Áz Naýryzdyń tarıhy tereńde. Bes myń jyldan beri Uly dala tó­sinde izgiliktiń shuǵylasyn shashyp, tabıǵat­pen úndese merekelenip kele jatqan Ulys­tyń uly kúniniń tarıhy qandaı baı bolsa, mańyzy men mazmuny da teńdessiz.

Naýryzda aspan deneleri ózderiniń eń bastapqy núktelerine kelip, kún men tún teńeledi. Bul kúndi elimizdiń batys óńiri Amal, Kórisý merekesi dep atasa, ońtústik ólke «Samarqannyń kók tasy erigen kún» dep erekshe áspetteıdi. Al Shyǵys jáne Ortalyq Qazaqstan aımaǵyn qonystanǵan halyq arasynda aıtýly meıram Otamaly degen ataýǵa ıe. Biraq ár aımaq túrli ataý bergenimen, Naýryzdyń bar qazaq úshin muraty bir – ol baýyrmaldyq pen aýyzbirshilik.

Naýryzdyń kóne dáýirden beri kele jatqanyna tarıhta mysal kóp. Zoroastrızmniń kıeli kitaby «Avestada» kórinis tapqan mereke bizdiń zamanymyzǵa deıin de toılanǵan delinedi. Kóne grek tarıhshysy Strabonnyń jazbalaryna nazar aýdarsaq, Ahemenıdter, Sasanıd­ter memleketterinde atap ótilipti. Ol adamdar ot jaǵyp, erekshe úrdister jasaıtynyn da jazǵan. Bul kúnderi sol kezdegi saýdagerler men ustalardyń demalǵanyn eskersek, merekeniń halyq úshin orny bólek bolǵany belgili. Odan keıin Fırdoýsıdiń de óleńderinen ertedegi Naýryz merekesi týraly oqýǵa bolady.

 Parsylar da jyl basy dep bilgen...

Naýryz – tek túrki halyqtaryna emes, parsylarǵa, tipti grekterge de or­taq mereke. Grek mádenıetinde pat­rıh dep atasa, Horezmshahta naýsardjı dep atalǵan. Kóktem merekesin 3000 jyl­dan beri Balqan túbegi, Qara teńiz aı­ma­ǵy, Kavkaz, Ortalyq Azııa men Taıaý Shy­ǵys­ta 300 mln-ǵa jýyq adam toılap keledi. «Ár eldiń salty basqa» demekshi, parsylardyń Naýryzdy qalaı toılaıtynyn bilmekke Irannyń Qazaq­standaǵy elshiliginiń Mádenı ókil­diginiń basshysy, Iran Elshisiniń mádenı ister jónindegi keńesshisi Álı Kebrıaızademen suhbattasqan bolatynbyz. Ol Naýryzdyń ırandyqtar úshin mańyzy zor ekenin, parsylar jyl basy retinde qabyldaıtynyn aıtty.

– Naýryzdyń eki halyqqa da or­taq tustary – jaqsylyqqa bastaý, adam­ger­shilikke baýlý ekenin baıqa­dym. Tabıǵat, maýsym aýysqanda kele­tin merekeniń negizgi fılosofııasy – ózgerý, qaıta týý. Irandyqtar Jer-ana oıanyp, tabıǵat shattyq pen jaryqqa bólengendeı meniń de bolmysymdy jaqsyǵa ózgert, meırimdilikke, súıispenshilikke toltyr dep tilek aıtady. Iranda da Ortalyq Azııadaǵy basqa memleketterdegideı naýryz 1-2 apta boıy toılanady. Biz de qazaqtar sııaqty daıyndyqty eski-qus­qydan tazarý, úı-aýlany jınaýdan bastaımyz. Merekege bir kún qal­ǵan­da ómirden ótkenderdi eske alyp, quran baǵyshtap, mazarǵa baramyz. Eń qyzyǵy, Iranda jańa jyldyń aýy­sý ýaqyty arnaıy belgilenedi. Bul ast­ronomııalyq zertteý jasalyp, ar­naıy uıymmen qarastyrylady. Máse­len, 1397 jyldan 1398 jylǵa aýysý Tegeran ýaqyty boıynsha, 21 naýryzda saǵat birden 25 mınýt 27 sekýnd ketken­de bolady. Osy kezde otbasynyń mú­she­leri túgel jınalyp, dastarqanǵa «S» árpinen bastalatyn 7 túrli taǵam qoıylady. Ár taǵamnyń óz belgisi bar. Bul da qazaq dástúrindegi bereke, baılyq, molshylyq sııaqty yrymdarmen baılanysty. Otyrysta parsynyń uly aqyny Hafızdiń óleńderin oqıdy. Otbasynyń úlkenderi kishilerge syılyq syılaıdy. Odan keıin aǵaıyn-týys bir-biriniń úıine qonaqqa barady. Osylaı 13 kún boıy mereke jalǵasady. Odan keıin «Tabıǵat kúni» toılanady. Bul kezde turǵyndar tabıǵat aıasyna shyǵady. Qazaqstannyń bir ereksheligi Naýryz oqý oryndarynda da, kóshelerde de toılanady eken. Al ırandyqtar merekeni tek otbasy múshelerimen qarsy alady, – dedi Iran Mádenı ókildiginiń basshysy.

Álbette merekeniń búgingi toılanýy burynǵydan ózgerek. «Avestaǵa» súıensek, bul kúnderi ázirlenetin taǵam­dar da, dástúr de erekshe bolǵan. Ejelg­i ırandyqtar Mıtra men Haýma qudaı­laryn ulyqtap, soma sýsynyn daıyndaǵan. Uıǵyrlar Naýryz ja­qyn­daǵanda ata-baba rýhyna taǵzym etý­di jón kórip, mereke qarsańynda О́li­ler kúnin toılaǵan. Túrkilerge ortaq «Ergenekon» dastanynda temirdi balqytyp, kóktemniń kelgenin, tabıǵat­tyń oıanǵanyn bildiretini týraly jazylǵan.

 «Naý» men «Ázdiń» óz máni bar

Ǵalym Aqjan Mashanı: «Ál-Fara­bı» atty tarıhı-derekti kitabynda «Aı­dy toǵys (aıal) juldyzdarynyń týǵa­ny men batqanyn «naý» dep atasa, (kóp­she aıtylsa «anýa»)», deıdi. Alaıda avtor «naý» týraly astronomdar arasynda da, esepshiler arasynda da atam zamannan beri bitpeı kele jatqan daýdyń bar ekenin, al kóp talqysyna túsetin mundaı máseleniń aqyndardy da aınalyp ótpegenin jazady. «Naýǵa» arab, parsy, qypshaq, úndiniń ataqty aqyndary da óleń arnaǵanyn aıtqan ǵalym álemniń ekinshi ustazynyń «Maýsymjan» atty óleńin keltiredi. Onda:

Aı oraq úsh jańasy – Úrker – toǵys.

Qys ketken jyldyń basy, – ol Naýryz.

Tolǵan aı qarsy shyqsa Úrker jaqqa,

Shilde ótip bastalǵany taǵy da kúz.

– degen shýmaq bar ekenin baıandaǵan Aqjan Mashanı osy tektes jyrlardyń barlyǵynyń saryny bir ekenin, naýryz meıramyna baılanysty ekenin aıtady.

Belgili etnograf-qalamger Seıit Kenjeahmetov «Samarqandaǵy Ulyq­bektiń observatorııasyndaǵy aspan denelerin belgilegen úlken kók tasqa Ulystyń uly kúni kún sáýlesi tikeleı túskende álgi tas birer sátke erıdi eken» degen ańyz bar ekenin alǵa tartady.

Al Muhtar Aryn: «Menińshe, Naýryz merekesin adam boıyndaǵy júrektiń jylylyǵymen baılanystyryp ótkizgen durys. «Samarqannyń kók tasy erıtin kún» deýimizge sebep – Samarqanda áı­gili Aqsaq Temirdiń taǵy bar, bul kúni qahar­ly hannyń qahary jibıdi, eger bireý ólim jazasyna kesilse, soǵan ólim buıyrtpaı aman alyp qalatyn, raıynan qaıtaratyn kún bul», dep «Samarqannyń kók tasy» týraly aıtylǵan suraqtarǵa jaýap beredi.

Mundaı pikir professor T.Qorda­baevtyń zertteýlerinde de kezdesedi. Keıbir tujyrymdamalarda ǵulama Ulyqbektiń observatorııasyndaǵy aspan denelerin belgilegen tasqa kún men tún teńesken Ulystyń uly kúni – Naýryzda kún sáýlesi tikeleı túskende álgi tas jibı­di eken dep te aıtylady.

Keıbir zertteýshiler áz Naýryz atalýynyń sebebin kún men tún teńel­genge deıin bolatyn «Áz» amalymen baılanystyrady. Iаǵnı «Áz» birdiń aıynyń jıyrmasynda kirip, jıyrma besinde shyǵady dep qarastyrǵan. Birdiń aıy bolsa ejelgi halyq kúntizbesindegi Qambar toǵysy boıynsha jyl basyndaǵy birin­shi aıdyń aty, ıaǵnı qystyń sońǵy aıy delingen deıdi «Qazaqtyń etno­grafııa­­lyq kategorııalar, uǵymdar men ataýlary­­nyń dástúrli júıesi» atty ensıklopedııasynda.

Al Bolat Bopaıuly bolsa «Naý­ryz­dyń 9-16 aralyǵynda «Áz» amaly kiredi. Osy ýaqytta aspannan daýys estiledi, ony tórt túliktiń ishindegi qoı ǵana estı alady. Eger adam balasy «Áz» daýys­ty estıtin bolsa, jeti atasyna deıin baqytty ári ómir joly uzaq bolady. Áz amaly kirgen kúnderi aýa raıynda ózgerister bolady. Mysaly, qar jaýady, jel turyp, boran soǵady. Aıdyń 19 men 26 aralyǵynda áz Naýryz amaly kiredi», dep jazady.

«Amal degen aıyńyz...»

Kóne jazba derekterinde jalpy Naýryz aıy Hamal, ıaǵnı Amal aıy dep kórsetiledi. Bul, ásirese Máshhúr Júsip Kópeıulynyń jazbalarynda keńinen túsindiriledi. Ǵalymnyń aıtýy boıynsha, qazaqta segiz kúndik Naýryznama ótetini jazylǵan. Bul eskishe 1-8 naýryz, qazirgi kúntizbede boıynsha 14-21 naýryz aralyǵyna tuspa-tus keledi. Naýryzdyń túp-tórkinin Nuh paıǵambardyń zamanymen baılanystyrǵan ǵulama: «Paıǵambar sońynan ergen Qudaıǵa sengen úsh uly men kelinderi jáne odan bólek taǵy seksen adam alty aı, on kún sý betinde qalqyp júrip, óldik-taldyq degende Qazyǵurt taýynyń ushar basyna toqtapty», deıdi. Bireýi ata-anasynan, bireýi balasynan aırylyp, ýaıym-qaıǵy basqan el osy jerde jan shaqyrypty dep baıandaı kele: «Kemeniń Qazyǵurttyń basyna toqtaǵan kún qasıetti Muharam aıynyń ony eken, juldyz esebimen sanaǵanda kúnniń Hamaldyń birinshi ýáji­bine kirgen kúni», deıdi. Arabtyń kúntizbesi aı esebine negizdelgennen keıin ylǵı da ózgerip otyrady, degen­men Muharam aıy olarda qasıetti aı, jyl­dyń basy dep qurmetke ıe, al jul­dyz esebimen sanasaq, Hamal qazirgi ýaqytt­a Toqty atalady jáne martqa sáı­kesedi. Osy sebepti qazaq jeriniń batys aımaqtarynda Naýryzdy «Amal mere­kesi» dep te ataıdy, «Amal» degeni «Hamal­dan» shyǵady degen dáıekti derekti alǵa tarta otyryp, tushymdy tujyrym túıedi.

Al qazaqtyń birtýar perzenti Shákárim Qudaıberdiuly bolsa:

Ulys kúni kári-jas,

Qushaqtasyp, kórisken.

Jańa aǵytqan qozydaı

Jamyrasyp órisken, dep jalpy kórisý meıramynyń kóneden bergi toılaný dástúri men syr-sıpatyn tamasha sýretteıdi. Muny aqynnyń uly Ahat Shákárimuly óziniń esteliginde jaqsy atap ótedi: «On tórtinshi mart kúni ákem: «Búgin – eskishe birinshi mart, qazaqsha Jańa jyl, Ulystyń uly kúni. Burynǵy aty – Naýryz. Parsy tilinde Jańa kún degen sóz dep aıtqany esimde», – dep jazady. Mundaı mysaldardan biz tek batys óńiriniń qazaqtary ǵana emes, shyǵystaǵy jurtymyzdyń keıbir aýmaǵy Jańa jyldy 14 naýryzda qarsy alǵanyn bile alamyz.

Demek, Naýryz meıramynyń kún men túnniń teńeler shaǵy 22 naýryzdan emes, 14 naýryz – Amal, Kórisý mere­kesinen bastalýy tegin bolmasa kerek. Kóktemmen birge kóńildiń syzyn ketirý degen de ǵajap qubylys. Ren­jis­ken aǵaıyn tabysyp, barlyq jaman­dyq ataýly umytylatyn, el-jurt bolyp jaqsylyqqa qaraı mereılene bet buratyn bul kúnniń shyn máninde shapaǵaty mol. О́ıtkeni Amal – meıirim, saýap meıramy.

Jalpy, Ulystyń uly kúnin 22 naý­ryzda kúlli qazaq bolyp atap ótkeni­mizben, Amal, Kórisý meıramyn kúni búginge deıin negizinen elimizdiń tek Batys óńiri, ásirese Mańǵystaý halqy aıryqsha toılap keledi. Naýryzdyń dástúr-joralǵysy da elimizdiń ózge aımaqtarymen salystyrǵanda osy óńirde erekshe saqtalǵan. Qaıbir jyly mereke qarsańynda dám buıyrtyp jolymyz túskende kózimizben kórip, kýá bolǵanymyzdaı, mańǵystaýlyqtar Amal merekesin Otpan taýynda toılaıdy. «Otpan taý» tarıhı-mádenı kesheninde ótetin aıtýly meıramnyń óńir halqy úshin mańyzy zor. Mańǵystaýdyń bıik shoqysy Baltyq teńizi deńgeıinen 532 metr bıiktikte ornalasqan taý basynda toılanatyn merekege aıryqsha ázirlenetin óńir halqynyń aıtýly meıramǵa degen qurmeti men yqyla­sy shyn máninde súısindirdi. Buǵan Memleket­tik hatshy Qyrymbek Kósherbaev ta «Amal – aýyzbirshilik merekesi» atty maqalasynda jaqsy toqtalady: «Soń­ǵy jyldarda kıeli Mańǵystaý jerinde buryndary uran-ot jaǵylǵan Otpan taýynyń basyna shyǵyp Amal merekesinde alaý jaǵý dástúri qaıta jańǵyrdy. Mańǵystaý ólkesiniń tabıǵat jaratylysy da ózgeshe, bul topyraqta ejelgi mádenıetterdiń san alýan qatpary bar ekenin arheologııalyq zertteýler aı­qyn­dap otyr. Saq, sarmat, oǵyz, qyp­shaq sekildi jurttardyń qazynaly mıra­sy­­nyń izi qalǵan Otpan taý búginderi qaı­ta túlegendeı. Áz Naýryz ejelden eldi bir­lik pen tatýlyqqa, yntymaq pen yrysqa shaqyratyn bolsa, Otpan taýda jaǵylǵan otty alaý alty Alashty berekege úndep, jastarymyz ben qonaqtardy Naý­ryz­nama seıilinde shattyq pen ǵıb­ratqa bóleıtin jańa da kóne kádege aınaldy», deıdi.

Rasymen de, Naýryz – bereke men baýyr­maldyqtyń, aýyzbirshiliktiń meı­ramy. Ulys kúni qazan tolyp, arqa-jarqa bolǵan aǵaıynnyń keńpeıildi kóńi­liniń ózi kóktemniń alǵashqy kúnderin erekshe shýaqqa bólep, nurlandyryp jibere­tindeı. Sondyqtan qazaq ejelden-aq Naýryzdy toılaýǵa aıryqsha mán berip keldi. Ult pen ulystyń basyn biriktirip, dostyqqa shaqyratyn, birlikke úndeıtin bul meıramnyń taǵylymy zor. Ásirese 14 naýryzdan bas­talar Amal aıynyń ár adamnyń jaqy­ny­na jyly sóz aıtyp, jyl saıyn bir-biri­men aman-saýlyqta júzdesýdi násip et­keni úshin ishteı táýbe etýge úndeıtin saýa­by da mol. Bul jóninde «Bir-birine sálem bergen eki adamǵa da saýap jazylatyny, sonyń ishinde, birinshi sálem bergen adamǵa kóbirek saýap tıetini» týrasynda Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) hadısterinde de jaqsy jazylǵan ǵoı. Demek, adam men adamnyń bir-birine amandyq tilep, ár tań saıyn esen-saý júzdesýine shúkirshilik ete bilýiniń ózi úlken ǵıbratty hám saýap­ty is.

Kórisý kúni aǵaıyn arasyndaǵy eski ókpe-renish keshirilip, tatýlasyp-tabysady, arazdyq umytylady. Bul kúni tabıǵatpen birge adam jany da jańaryp, tazaryp muntazdaı kúıge túsedi. Iаǵnı qaı jaǵynan kelsek te áz Naýryz­­dyń mán-mańyzy zor. Ásirese jahan­daný­ǵa bet burǵan jańa ǵasyrda jańa tur­pat­ty ultqa aınalamyz desek, eń áýeli óz tamyr-tegimiz ben dástúr-sal­ty­myz­ǵa erkin boılap, kúndelikti qolda­nysy­­myzǵa engizýdiń róli úlken. Bul tur­ǵydan kelgende, Jyl basy – Ulys­tyń uly kúnin óz deńgeıinde ulyq­tap, Amal merekesin tutas ult bolyp toılap, jal­pyqazaqtyq meıramǵa aınal­dyrý­dyń ýaqyty áldeqashan jetkendeı. Bir jasyńyz qutty bolsyn!

Nazerke JUMABAI,

Svetlana ǴALYMJANQYZY,

«Egemen Qazaqstan»