Jospardyń masshtaby 50 sajen (1 sajen – 2,16 m), betindegi mátinder XVIII ǵasyrdyń alǵashqy jartysyndaǵy shapshań jazý úlgisimen berilgen. Avtory belgisiz, alaıda qujattaǵy «Injenerý kapıtan Petrý Kýtýzov» degen jazýǵa qaraǵanda, syzba sol kezeńde Astrahan ınjenerlik departamentin basqarǵan ınjener-kapıtan Petr Kýtýzovqa joldanǵan bolýy kerek.
Bizdiń oıymyzsha jospar ortaǵasyrlyq Saraıshyq qalashyǵynyń janynan bekinis qamal salý úshin jasalǵan.Sebebi Orynbor komıssııasyn basqarǵan V.Tatıshevtiń Jaıyq (Oraldan) qalashyǵynan tómen aýmaqty qorǵaý maqsatynda qamaldar men bekinister salyp, oǵan Qazan áskerı polki men alekseevtik jáne samarlyq dvorıandardy tartý týraly jobasy 1739 jyldyń bas kezinde Peterbýrgte maquldanǵan bolatyn. Osyǵan oraı jospar atalǵan joba aıasynda jasalýy múmkin dep esepteımiz.
Qujat Saraıshyq qulandysy jóninde osy kezeńge deıin tabylǵan topografııalyq syzbalardyń ishindegi eń eskisi bolyp tabylady. Osy tusta atalǵan arhıv qorynan 2014 jyly topograf A.E.Alekseev syzǵan Saraıshyqtyń 1861 jylǵy jospary da tabylǵanyn aıta ketken jón.
Josparda Jaıyq jáne Sarachınka ózenderiniń ortasynda ornalasyp, syrtqy jáne ishki bekinis qamaldardan turatyn ortaǵasyrlyq Saraıshyq qalashyǵy men onyń tóńiregi kórinis tapqan. Ishki bekinis qalashyqtyń ońtústik batysynda ornalasyp, josparda ol jer «kreml» dep kórsetilse, syrtqy bekinis «belogorod» dep jazylǵan.
Kremldiń ólshemi soltústik batysy men ońtústik shyǵysy 195 (421,2 m), al ońtústik batysy men soltústik shyǵys aralyǵy 109 sajendi (235,4 m) quraıdy. Jalpy kórinisin qarasaq, onyń Jaıyq jaq qabyrǵalary qalyń jáne dýaly bıik bolǵanyn baıqaýǵa bolady. Topograf A.Alekseevtiń josparynda ol aýmaq «sıtadel» dep atalyp, uzyndyǵy 200 (432 m), eni 100 (216 m) sajenge jetken. Kórip turǵanymyzdaı, eki jospardaǵy «kreml» men «sıtadeldiń» ólshemderi 5-10 sajen bolatyn aıyrmashylyǵyn eseptemegende, jalpy aýmaǵy bir-birine uqsas keledi.
«Belogorodtyń» ólshemi soltústigi men ońtústiginiń arasy 621 (1341,3 m), batysy men shyǵysy 501 sajen (1082,1 m). Alekseevtiń syzbasynda qalashyqtyń jalpy uzyndyǵy 1 verst 100, eni 1 verst 50 sajen. Eger HIH ǵasyrda 1 verst 500 sajendi quraıtyndyǵyn eskersek, eki jospardyń ólshemderi bir-birine shamalas keledi.
Qalashyqtyń jalpy aýmaǵy Sarachınka ózeninen bastalyp, soltústiktegi Jaıyqqa qaraı jalǵasa otyryp, kremldiń joǵary jaǵymen tuıyqtalady. О́kinishke qaraı josparda kremldiń astyńǵy bóligi men Sarachınka ózeni arasyndaǵy aýmaq jyrtylyp joıylǵan. Sol sebepti kreml men syrtqy qamal arasynda dýaldyń bolǵanyn nemese bolmaǵanyn anyqtaı almadyq. Eger Alekseevtiń josparyna qarasaq, bul aýmaq bir-birine qosylmaı, ashyq kúıinde qalǵan. Osyǵan oraı kreml men Sarachınka ózeni arasynda or men dýal bolmaǵan dep tujyrymdaımyz.
Jospardaǵy «Belogorod» ataýy qaıdan shyqty degen suraqqa toqtalsaq, bizdiń oıymyzsha ol qırandy aýmaǵynda shashylyp jatqan aq bor tastarǵa baılanysty bolsa kerek. Sondaı-aq qalashyqta qyzyl kirpishterdi qıystyrý barysynda ortasyna áktasty (ızvest) molynan paıdalanǵan. Osyndaı málimetterdi I.Gerber men A.Alekseevtiń jazbalarynan kezdestiremiz.
Qujattaǵy sońǵy bir ólshemder qalashyq pen onyń eki jaǵyndaǵy ózender arasynda jasalǵan. Sarachınkamen qashyqtyq kremldiń ońtústik batysy men ońtústik buryshtarynan alynyp, alǵashqysy 800 (1728 m) sajendi kórsetse, ońtústigindegi ólshem josparda jyrtylyp túsip qalýyna baılanysty anyqtalmady. Qalashyq pen Jaıyq arasy da eki baǵytta júrgizilip, ózen jaǵasy shyǵysynda 100 (216 m), soltústik shyǵysynda 190 (410,4 m) sajen qashyqtyqta bolǵan.
Osy tusta ólshemder nege eki jaqta jáne tek eki jerden ǵana jasaldy degen suraq týyndaıdy. Bizdiń oıymyzsha olar eski kerýen joldardyń izimen alynǵan. Mysaly, ótken jyly Saraıshyqqa jasalǵan qazba barysynda astrahandyq arheolog V. Plahov kremldiń joǵary, ıaǵnı soltústik jaǵynan qamal men qaqpanyń ornyn tapty. Osyǵan oraı Sarachınka ózenine deıingi 800 sajen bolatyn jer Saraıshyqtan joǵary qaraı Naryn arqyly Saraı Batýǵa ketetin joldyń izimen alynýy múmkin. Al kremldiń tómengi, ońtústik bóligine kelsek, A. Levshın bul baǵytta qamalǵa aparatyn basty joldy kórgen.
Jaıyq bettegi ólshemder jańa qamaldy salý maqsatynda jasalǵan bolsa kerek. Sonyń ishinde 190 sajen bolatyn soltústik shyǵysy, Saraıshyqtan Hıýaǵa qaraı shyǵatyn eski kerýen jolynyń izimen alynǵan dep tujyrymdaımyz. Sebebi 1732 jyly Saraıshyqtyń ústimen Hıýaǵa qaraı saýda kerýenimen jolǵa shyqqan patsha ofıseri I. Gerber Jaıyq ózeni qalashyqtan 0,4 verst qashyqtyqta bolǵandyǵy jóninde jazady. Osy jerde myna jaıtty aıta ketken jón. Gerberdiń saparynan 9 jyldan keıin jasalǵan osy jospardy kórgen soń, biz ofıserdiń 1902 jyly Sankt-Peterbýrgte nemis tilinde jaryq kórgen qoljazbasynda tehnıkalyq qatelik ketkendigin anyqtadyq. Kitaptyń aýdarmasynda Jaıyq Saraıshyq qalashyǵynyń shyǵysynda 4 verst jerde aǵyp jatyr dep jazylǵan edi. Sondyqtan da patsha ofıseriniń qoljazbasyn 170 jyldan keıin basyp shyǵarý barysynda 0 sanynyń ornyna O árpi, ıaǵnı «shyǵys» belgisi qatelesip basylyp ketken dep esepteımiz. Sebebi Gerberdiń jazbasynda kompastyń latyn tilindegi bas áripterimen kórsetilgen baǵyttary jıi kezdesedi. Áıtpese nebári 9 jyldyń ishinde Jaıyq 4 shaqyrym qashyqtyqtan 400 metr jerge deıin arnasyn ózgertýi múmkin emes edi. Sondaı-aq spýtnıktik túsirilimderdi qaraǵanda Jaıyqtyń osy baǵyttaǵy eski arnalary 4 shaqyrymǵa jetpeıtindigine kóz jetkizdik.
Saraıshyq qamaly shamamen alǵanda XVIII ǵasyrdyń 40-jyldarynyń sońynda qalashyq qırandysynyń janynan paıda boldy. 1769 jyly qalashyqta bolǵan akademık P. Pallas, qamal eski qalashyq ornynyń shyǵys jaǵynda salyndy deıdi. Bul jerde ǵalym qamaldyń salyný baǵytyn shamamen aıtqanǵa uqsaıdy. Sebebi 1784 jylǵy Saraıshyq qamalynyń topografııalyq sıpattamasynda, ol Jaıyqtan 95 sajen qashyqtyqta ornalasyp, uzyndyǵy 40, eni 32 sajenge jetkendigi kórsetilgen. Osyǵan qaraǵanda qamal qalashyq qırandysynyń soltústik shyǵysyndaǵy Jaıyqpen aradaǵy 190 sajen bolatyn aýmaqta salynǵan. Bul oıymyzdy Alekseevtiń jospary da dáleldeıdi.
Josparda ózenmen qatar, qalashyqtyń batys jáne ońtústik bóliginde ataýy jazylmaǵan eki kól belgilengen. Onyń birinshisi dóńgelek pishinde bolsa, ekinshisi sopaqsha tárizdi kelgen. Gerber Saraıshyqty 3 bólikke bólingen, qırandylary áli de kórinetin úlken jer dep sıpattaýyna qaraǵanda, ol alǵashqysy retinde Sarachınka ózeni men kreml aralyǵyndaǵy jerdi aıtqan. Sondaı-aq ol qalashyq mańynda baıyrǵy turǵyndar qazǵan, aınalasyna tal ósken kanaldardy kóredi. Pallas qalashyq aýmaǵynda qurǵaq or bar ekendigin jazǵanymen de, onyń naqty qaı aýmaqta bolǵandyǵyn ashyp kórsetpeıdi. Alekseevtiń josparyndaǵy «Han jaıylmasy» dep atalǵan kól qala ishinde ornalasqan. Jergilikti jerdegi ańyz boıynsha ol «Seker kól» dep atalǵan. Osyǵan oraı joǵarydaǵy eki kóldiń ishinen sopaqshasy Gerber aıtqan kanalǵa uqsasa, dóńgelek pishindi kólge qatysty derek ázirge tabylmady.
Zertteýimizdiń sońynda jospardy Saraıshyq aýmaǵynyń spýtnıktik túsirilimimen salystyrdyq. Onyń barysynda qalashyqtyń kópshilik bóliginiń saqtalǵandyǵyn kórýge bolady. Eger Alekseevtiń josparymen salystyryp qaraıtyn bolsaq, jalpy qalashyq aýmaǵynyń pishimderinde kishigirim ózgeshelikterdi eseptemegende, jalpy uqsastyq baıqalady. Eń bastysy, eki jospardaǵy «kreml» men «sıtadel» Jaıyq sýynan aman qalǵan.
Alekseevtiń 120 jyldan keıin syzylǵan josparyndaǵy ózgeristerge, qalashyq janynda XVIII ǵasyrdyń ortasynda boı kótergen qamaldyń da áseri tıdi. О́ıtkeni XVII ǵasyrda bastalǵan Gýrev qalasyn salý úshin qalashyqtyń tasyn qurylys materıaly retinde paıdalaný úrdisi, 100 jyldan soń Saraıshyq qamalynyń turǵyzylýymen odan ári jalǵasty. HIH ǵasyrda qamaldyń kólemi ósip, turǵyn úıler eski Saraıshyqtyń ústine salyna bastady. Munyń ózi qalashyqtyń XVIII ǵasyrdaǵy kelbetiniń ózgerýine áser etti. Qoryta kelgende, josparǵa qatysty tómendegideı oı tujyrymdaýǵa bolady.
Orta ǵasyrlarda Saraıshyq arqyly ótip Eýropa men Ortalyq Azııany saıası, mádenı, ekonomıkalyq turǵydan baılanystyrǵan kerýen joly, XVIII ǵasyrdyń I jartysynda Reseı ımperııasynyń qazaq dalasy men Hıýa, Buqara handyqtaryna qatysty júrgizgen saıasaty barysynda strategııalyq mańyzǵa ıe boldy. Osynyń nátıjesinde paıda bolǵan Saraıshyqtyń jospary qalashyqty zertteý úshin emes, onyń janynan bekinis qamal salý maqsatynda jasalyp, saıası maqsat-múddelerdi kózdedi. Deı turǵanmen, jospar qazirgi ýaqytta XVIII ǵasyrdyń 40-jyldaryndaǵy Saraıshyqtyń tarıhı topografııasyn tanyp-bilýde taptyrmas qundy derekkóz bolyp tabylatyndyǵyn aıta ketken jón.
Muhambetqalı KIPIEV,
Atyraý oblysy tarıhı-mádenı murany zertteý ortalyǵynyń basshysy
