Bas basylymda – baıyrǵy meıram

Bıyl da ábdikeı amal aıy alyp saha­raǵa kelisimen baýyry jasyl ma­nat Uly dalanyń jaýynger uldary tórtkúl dú­nı­e­niń buryshynan baısaldy kósh shyǵa­ryp, kez maıaly kerýenderdiń kúmis qońy­raýlary myńjyldyqtar mura­syn pash etip qaǵa bastaýy kerek edi. Adamzatty alańdatyp otyrǵan jaısyz jaǵdaı ondaı saltanattyń oraıyn keltirmeı tur, átteń... Áıtpese dástúrli mereke ekpin alysymen sonaý kúligin kisinetken Kúltegin zamanynan bergi kóshpeli kók túrikterdiń baıyrǵy yrym-nyshandary men salt-dástúrleri, eski óleń-jyrlary men dinı rásimderi berekeli baısynda qaıta jańǵyryp, jańa nızamdy jańa sıpatta qarsy alar edi. Ádettegideı burynǵynyń kózin kórip, baıyrǵynyń sózin tyńdaǵan abyz aqsaqaldar men keıýana ájeler alty Alash týysqanǵa aq bata berip, batıqa tilek aıtar edi. Amal aıy týdy degennen aqyn-jyraýlar men ánshi-kúıshiler, sal-seriler men baqsy-qushynashtar qaz moıyn qobyzdarynyń besti aıǵyr qyly­na qııaq ysyp, qyzyl arsha dombyralarynan tógilgen boılaýyq kúıleri ba­ba­­lardyń ejelgi sary jurtyna Qy­zy­­rdyń qyryq shatyrly salqar kó­shin toqtatyp jatar edi.

Jalpy, naýryzdyń naǵyz naqyshtary qazaq ulysynda osylaı bastalady. Jańa jyldyń eski kúntizbe boıynsha endi bastalǵanyn kóshpeli túrki halyq­tarynyń, sonyń ishinde kıiz týyr­lyqty qazaq halqy osylaı erekshe súıinshilep, saýyn aıtyp qarsy alady.

* * *

Zamana jeli terisinen soǵyp, tegimiz ben teńdigimizden qosa aıyrylyp qalǵandaı taǵdyrkeshti tar kezeńder bolǵan. Naýryz merekesi sońǵy ret
1926 jyly toılanyp, odan beride, naqty aıtqanda 1988 jylǵa deıin tanym salty tarıhtyń tar qapasyna tańylyp qalǵan edi. Aıtýly merekeni jarty ǵasyrdan astam ýaqyt qazaq ortasy tegis umyta bastaǵan shaqta jyl qusyndaı jańalyǵymen 1988 jyly kóne meıram óziniń qasıetti qara shańyraǵyna qaıta oralady. Bir ǵasyrdan astam tarıhy bar búgingi «Egemen Qazaqstan», ol kezde «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń birinshi beti baıyrǵy meıramdy bas basylym retinde 1989 jyly súıinshilete jazypty. Gazettiń 22 naýryzdaǵy sarǵaıǵan sartap betterin sıpaı paraq­ta­ǵanda, qazaqtyń klassık jazýshysy Muhtar Áýezovtiń «Syrshyldyq salt óleńderi» degen taqyryptaǵy naýryz meıramynyń tabıǵaty, túıin morali men túpki modeli jaıly jan-jaqty qam­tyl­ǵan klassıkalyq maqalasyn oqýǵa bolady.

Uly qalamger atalǵan maqalada naý­ryz jaıly salt-dástúrge qatysy bar birdi-ekili óleń-jyrlardy taldap kelip: «Qazirgi naýryz jaıyndaǵy sózder sol kúndegi yrymdy, sondaǵy amandasý, kó­ri­sý sııaqty saltty, sol kúndegi ti­lekti bildiredi. Belgili Shaqshaq Jáni­bek kenje qyzyn bir dosynyń balasyna bergen. Jánibek ólgende sol qyz kelip ákesin joqtapty. Sonyń ishinde naýryz týrasynda mynadaı óleń keledi:

Aınalaıyn, áke-ekem,

Nege berdiń kedeıge?

Qansha aqyldy desem de,

Kedeıdi kedeı demeı me?

Baıǵa berseń áke-ekem,

Qazysy qarys aıǵyrdy,

Súbesi súıem qoshqardy,

Ulys kúni soımas pa eń?

Munda baıaǵy zamanda Ulystyń uly kúni qalyń eldiń jańa tilek tileıtini kórinedi. Jup shyraq jaǵý, ketik aıaq, ketik shómish syndyrý, kóriskende. «Taza baq, kel!» dep, «Kósh, qaraqan, kósh!» dep alastaý – barlyǵy da sol zamannyń tilegi. Bulardan basqa tórt kóz ıtti óltirý, moǵal oshaq qazý bolǵan. Barlyǵy da sol zamandaǵy din meıramynyń shartynan týǵan, kópke birdeı salt. Sol kúni ne estilse, barlyǵy da arnaýly óleńmen, arnaýly tilek sózdermen istelý kerek. Biraq sol sózdiń birde-biri qolda bolmaǵandyqtan, sol týradaǵy sózdi shala qaldyramyz», dep kóp taǵylym­ǵa kóne súrleýdiń baǵytyn silteıdi. Sondaı-aq gazettiń birinshi betindegi aıdar da «Jańashyl mán bergen halqyma, baqyt bop kel, naýryz, halqyma!», dep aıbarlana jyrlaı jazylǵan.

Taǵy basty bette Qazaq KSR halyq jazýshysy Áljappar Ábishevten naýryz nızamy týrasynda suhbat alynyp, ol jerde de jańalyqtyń jarshysy, eskiliktiń enshisi – Naýryz meıramynyń qazaq ǵurpyna saǵyna qaýyshqany kórkem baıandalǵan. Odan bólek Alash arysy Beıimbet Maılınniń 1926 jyly «Eńbekshi Qazaq» gazetiniń 22 naýryzda shyqqan nómirindegi óleńin qaıta basqany da kóp jaǵdaıdan habardar etedi. Gazettiń ishki betteriniń maz­munyn da naýryz naqyshtarymen bezen­di­rip, muǵalim aqyn Kópbaı Omarovpen gazet tilshisi jazbasha aıtysyp, sóz saıysynyń kórkem mátinin aqynnyń sýre­timen qosa jarııalaǵan. Munyń bárinde el gazetiniń eldik murat jolynda ulttyq meıramdy barynsha umyt­pastaı ulyqtaýdyń aıqyn kórinisi jatyr. Taǵy bir aıta keterligi, biz aıtyp otyrǵan «Sosıalıstik Qazaqstannyń» sol jylǵy 24 naýryz kúngi nómiriniń sońǵy betinde «Naýryz» kórinisterinen fotoreportaj berilip, sýretterdiń bas jaǵyna «Naýryz – halqymyzdyń ejelgi merekesi. 22 naýryzda bastalǵan bul mereke qazir jer-jerde jappaı ótkizilýde. Bıyl ol 23 sáýirge deıin sozylady», dep jazylǵan. Bul bastama shyn máninde naý­ryz meıramynyń bir-eki kúndik shartty shara emes, shyn senim men izgi tilektiń túıindeletin, tanym men tarıh toǵysatyn ulyq toıy ekenin bildiredi.

Sodan beri 30 jyldan astam ýaqyt ishinde el gazeti «Egemen Qazaqstan» naý­ryz merekesin úlken minberde, úlgili úrdistermen jan-jaqty nasıhattap keledi. Byltyr Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń berekeli bastamasymen baǵzydan búginge jetken kóne meıram ulttyq tanym men dala dástúriniń tunyq bastaýy retinde jańa sıpat alǵanyna erekshe qýanǵan bolatynbyz... Ádette atalǵan merekeni buǵan deıin elimizde 22 naýryz kúni ǵana toılap kelse, byltyrdan bastap, qazaqtyń taǵy bir erekshe salty – kórisý kúni, ıaǵnı amal aıymen ushtastyryp 14 naýryzdan bastap toılaý dástúri qolǵa alynǵanyn jer-jerde aıtyp, jaqsy úrdisti jumyla jalǵastyryp jatyr edik.

Demek, Naýryz – jańa kún degen maǵyna ǵana berip qoımaı, barsha jańa dás­túr­lerdiń jarshysy bolatyn ıgi shara deýge tolyq negiz bar. Atalǵan tyń joba, tól meıramnyń – qazaq tóri­nen bastaý alýynyń da ózindik máni erekshe. Baýyrynda júzdegen ult pen ulys tatý-tátti ǵumyr keship, beıbitshiliktiń bıik tuǵyry bola bilgen qara shańyraq – qazaq dalasy Aı men Kúnniń, baı men quldyń teńeletin kóne to­ıyna saýyndy birinshi aıtyp, salqar kóshti saýmal kóldiń jaǵasyna shógerýi zańdylyq.

Endeshe, bárimiz de pále-jala, indet-dert­ten aman bolǵan kúnde shyn kóńi­li­mizben shyraıly shaqta shurqy­ras­qan jurtpen tós qaǵystyryp, mal-janynyń amandyǵyn surasyp, qystan aman-esen shyq­qan­ymyzǵa táýbe kel­ti­rý­ge sertteskenimiz jón. Bul kún shyn má­nin­de – kók Táńirine alǵys aıtyp, baba yry­myn keıingi urpaqqa uǵyndyratyn óne­ge­li iske arqaý kún.