Qazaq SSR Ǵylym akademııasynyń Taý-ken isteri ınstıtýtyn qurýda Q.I. Sátbaevtyń eńbegi ushan-teńiz. О́ziniń negizgi mamandyǵy geolog bolǵanymen, Qazaqstannyń jerasty baılyǵyn ıgerýde bul ınstıtýttyń alatyn orny erekshe bolatyndyǵyn basqalardan erterek sezgen oqymysty. HH-ǵasyrdyń birinshi shıreginde bolashaǵy joq dep kelgen Jezqazǵan – Ulytaý óńiri qazir Otanymyzdyń asa iri kenshoǵyrlarynyń birine aınaldy jáne ol tek myspen ǵana emes, munaı, asbest, mármár, áktas, altyn, kúmis, kómir, temir, qorǵasyn, móldir (hrýstal), jáne t.b. jer qyrtysynda óte sırek kezdesetin metaldarymen egemendi elimizdiń baılyǵyna úlesin qosýda. Bul iste de alashtyń alyp tulǵasy Q.I. Sátbaevtyń alatyn orny erekshe.
Áńgime, tipti, qosymsha qarjy jumsalyp, toqtap qalǵan barlaý jumystaryn ári qaraı júrgizýdi uıymdastyrýynda ǵana emes, osy kenshilerdiń ken qurylymynyń geologııalyq-tektik konsepsııasyn jasap, ony jergilikti geologtardyń basty baǵyty retinde qolyna berýinde. Bul teorııa kenniń rýdadaǵy taralýy, ornalasýy, jıiligi, az-kóbin anyqtaıtyn faktorlarǵa súıenip, barlaý kezinde buljytpaı baqylaýmen tolyqtyrylatyn boljam arqyly da anyqtalatyn. Osy tujyrym qazirgi zamanda da, burynǵy Keńestik keńistiktegi geolog-barlaýshylardyń da basty quralyna aınalyp otyr.
Jerdiń jeti qabat astynda ózdiginen júretin ár túrli tehnıkanyń kendi óndirýdegi jumysyn tolyq meńgergennen keıin, Jezqazǵan rýdnıginiń 55-shi shahtasynda jumys istep júrgen ataqty geolog V.I. Shtıfanovpen talaı áńgime-dúken qurǵan shahter maqala avtorynyń biri, 1965 jyldary jumys ornyna ádeıi izdep barǵan. Qazaq tiline, sol óńirdiń tarıhyna jetik Vasılıı Ivanovıch birden: «Bul kabınet maǵan Qanysh Imantaıulynan aýysqan, osy ústel, osy oryndyq sol kisiniń talaı jyldar qyzmet istegende paıdalanǵan zattary. Myna súgiretti ol kisi qaıtys bolǵannan keıin ózin jasattyryp, ilip qoıdy», - dep qabyrǵadaǵy Qanysh Imantaıulynyń jaıdary da kúlimsirep turǵan portretine qarady.
Ol kisi kendi jer betindegi ósimdikterdiń túrinen-aq anyqtap, «salyńdar osy jerge burǵyny» deıtin. Al, burǵylaý degen óte qymbatqa túsetin jumys, sondyqtan da jaýapkershiligi mol bolatyn, biraq Qanysh Imantaıulynyń uńǵy sal degen jerinen ken tabylmaǵan emes, jaryqtyqtyń erekshe qasıeti bar edi.
О́te elgezek, jaısań, úlkendi-kishiniń tilin tabatyn, halqynyń tarıhy men mádenıetin jetik biletin. Sondyqtanda mámileshil, áńgimeshil boldy, osy qalanyń bas alańynda, bıiktigi 100 metrge jetetin, taza mystan eskertkish qoıylsa shirkin, sonda ǵana onyń aldyndaǵy boryshymyzdy aqtaǵan bolar edik.
Al, marganes – ol bólek áńgime! Mysty qorytýda, tankterge saýyt quıǵanda qospa retinde qoldanylatyn asa qajetti metall. 1942 jyly Nıkopol men Chıatýra jaý qolyna ótip, Oral zaýyttary sol marganessyz qaldy ǵoı. Ol kendi Q. I. Sátbaev sál erterek, Jezdi boıynan tapqan, 1942 jyly úkimet tapsyrmasymen, sol kezdegi narkom I.F. Tevosıannyń qoldaýymen qarjy bólinip, 38 táýlik ishinde 60 shaqyrymǵa temir jol da, shahta da karer de salynyp bitip, Qazaqstan marganesiniń birinshi esholonyn zaýyttarǵa jóneltti. Dál osy jyly Jezqazǵan-Ulytaý aımaǵynyń shıkizat qoryn ıgerýge arnalǵan monografııasyna birinshi dárejeli KSRO Memlekettik syılyǵy berilip, ǵylymı keńeste qorǵatpaı-aq, oǵan geologııa-mıneralogııa doktory dárejesin berip, bekitti.
1944 jyldyń aıaǵynda KSRO Ǵylym akademııasynyń Qazaq fılıalynda 16 ǵylymı-zertteý ınstıtýttary jumys istep, al 1946 jyldyń 1- shildesinde Qazaq SSR Ǵylym Akademııasy saltanatty túrde ashylyp, onyń birinshi prezıdenti bolyp Q.I. Sátbaev saılandy. Dál osy jyly ol KSRO ǴA tolyq múshesi bolǵan-dy.
Aldyńǵy qatardaǵy ashylǵan ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń qatarynda – 1945 jyldyń 28-shi naýryzynda qurylǵan Taý-ken isteri ınstıtýty boldy. Onyń birinshi dırektorlyǵyna I.Z. Lysenko, orynbasary retinde, kádimgi termoburǵyny oılap tapqan A.V. Brıchkın taǵaıyndaldy. Sóıtip, burynyraq qurylǵan Geologııa ǵylymdary ınstıtýtynda Q.I. Sátbaevtyń jeke basqarýymen Taý-ken ǵylymynyń negizi qalana bastady.
Sol jyly Geologııa ǵylymdary ınstıtýtynan «Taý-ken isteri» sektory óz aldyna shańyraq kóterip – 4 sektory, 29 ǵylymı qyzmetkeri bar, olardyń arasynda 1 ǵylym doktory, 7 ǵylym kandıdaty bar Qazaqstannyń Taý-ken ǵylymy tarıhynda derbes ınstıtýt óz jumysyn qyzý bastap ketti. Osy ınstıtýt qurylysymen Respýblıkada Taý-ken kombınattarynyń jumystaryn qarqyndatýǵa arnalǵan ǵylymı-zertteý jumystaryna tapsyrystar túse bastady.
Q.I. Sátbaev Taý-ken isteri ınstıtýtynyń oqymystylary aldynda alǵysharttary mindetteri retinde – jer asty jumysynyń tıimdi parametrlerin, ken ashý men ken óndirý júıesin, burǵylaý-qoparylys jumystary, ashyq jáne jerasty jumystarynda qoıtastardy maıdalaý amaldaryn júrgizý ádistemelerin jasaýdy birinshi sheshilýge tıisti másele etip qoıdy.
Az kúshpen mundaı alǵa qoıylǵan kúrdeli máselelerdi sheshýdiń ózi ońaıǵa túspesi belgili. Sondyqtan da yqsham ujym úlken iske asqan uıymshyldyqpen kiristi. Ár kezeńde Q.I. Sátbaevtyń qamqorlyǵy sezilip, Instıtýt laboratorııalaryn jabdyqtaý jumystary qatar júrip jatty.
Taý-ken isteri eń kúrdeli bolyp sanalatyn jumystar, mysaly, Jezqazǵan kenishinde – ken óndirý júıelerindegi qazbalar men kentirekterdiń esepteý ádisimen shyǵarylǵan parametrleri, Lenınogor, Zyrıan, Tekeli jáne taǵy basqa ken oryndarynda qoldanylatyn blogty ádeıi qulatý júıesinde, rýdany qoparylǵan tastardyń astynan bólip-bólip túsirip alýdyń teorııasy men osy úderistiń praktıkasyn onan ári jetildirý jumystary jáne rýdasy men tasy ózinen-ózi bólinip qulaıtyn júıe iske qosylyp, paıdany shash etekten keltirip jatty. Osy aıtylǵan júıeler óndiriske eńgizilip, Lenınogor polımetall jáne Zyrıan qorǵasyn kombınattarynda ken óndirýdi 4 ese kóbeıtti, eńbek ónimdiligi 4 mártege ulǵaıyp, shyǵaratyn ónimniń ózindik quny 2 esege azaıdy. 1949-1960 jyldary osy kenishter 500 mln rýblge paıda keltirdi, al eki jyldan soń osy Instıtýttyń úsh ǵalymy (Á.Sh. Mýsın, A.N. Jaqypbaev, V.G. Bereza) basqa da avtorlarmen birge Lenındik syılyqtyń ıegerleri atandy.
Qanysh Sátbaevtyń alǵa qoıǵan máseleleriniń biri – jer qyrtysynan óndiriletin shıkizattardy ár ýaqytta keshendi paıdalanýda edi. Tipti soǵys jyldarynda, shıkizatty molyraq ári tıimdi paıdalaný úshin, Qazaqstanda ashylǵan barlyq karerler mańaıyndaǵy tolyp jatqan, tula boıynda sapasharty jetkilikti tas úıindilerinen metall alýdy jolǵa qoıýdy talap etken. Ol ár ýaqytta da shahty jumysshylarynyń eńbegin jeńildetý, olarǵa komforttyq jaǵdaı jasaý, ásirese, qosymsha jumystardy mehanıkalandyrý, avtomattandyrý, shahtydaǵy eń qıyn jumys túrleri – burǵylaý, ken tıeý, ony jer betine kóterý, jerasty sýymen kúresý isterin túgelimen tehnıkaǵa júkteýdi osy saladaǵy oqymystylar men ınjenerlerge maqsat-baǵdar etip qoıdy.
1949-1950 jyldary Instıtýtta Jezqazǵan kenishindegi ózdiginen júretin tehnıkany qoldanýdyń birinshi jobalary jasala bastady. Osy jyldary 2 burǵylaý qondyrmasy (SBK-4) tájirıbe jumystaryn bastap-aq ketti. Árıne, keshe ǵana burǵyshynyń qolymen kóterip jumys atqaratyn perforatordan keıin – bul jańalyqtyń qıyny da, artyqshylyǵy da qatar boldy. Jumysshylardy qaıta daıyndaý, joǵary qysymdy kompressorlar, sýdyń kóp mólsheri kerektigin aıtpaǵanda, jańadan qosylǵan – daryldaǵan shýmen, gazben kúresý, osynshama tehnıka júretin shtrekterdi keńeıtip qazý, olardy jer astyna túsirý, shyǵarý, qosalqy bólshekter t.s.s. tolyp jatqan máselelerdi sheshý kerek boldy.
1955 jyly Jezqazǵan kombınatynyń ınjenerlerimen birigip 51 shahtada E-1003 tıpti ekskavatordyń jumys organdaryn shahtaǵa túsetindeı yqshamdap, kendi VOK-3510 vagonshasymen tasýdy uıymdastyrdy. 1958 jyldary 51 jáne 45 shahtalarda ózdiginen júretin tehnıkany qoldanýdy tájirıbeden ótkizý ýchaskeleri quryldy – buny talantty ınjener M.T. Toqtamysov basqardy. Árıne bul ýchaskeniń ǵylym men óndiriste atqaratyn mańyzy óte zor boldy – qoldanýǵa bola ma, bolmaı ma degen suraqqa tolyq jaýap berildi, ekonomıkalyq tabys shash etekten keledi dep ekonomıster aıtsa, ken óndirýdiń ózindik quny 2-3 ese kemıdi dedi josparlaýshylar. Osy shahtadaǵy tájirıbe jumystarynyń qorytyndylary Q.I. Sátbaevqa 1960 jyly Qazaqstan úkimetine jerasty jumystarynda ózdiginen júretin tehnıkalardy qoldanýdy tezdetý úshin usynys jasaýǵa, oǵan qomaqty qarjy bólý kerektigine kóz jetkizýine negiz boldy.
Birtýar ǵalymnyń taý-ken óndirisi men ǵylymyna orasan eńbegi sińgen ardager ekendigi myna mysaldan kórinip-aq tur: KSRO Memlekettik syılyǵynyń ıegeri, sol kezdegi 44 shahtanyń bas ınjeneri D.O. Eshpanov bylaı deıdi: «Bastyǵym T.Sádýaqasov ekeýmizdi Jezqazǵan kombınatynyń dırektorynyń kabınetine shaqyrǵan soń, dereý jetsek – bir top ınjenerler tolyp otyr eken, tórde – Qanysh Imantaıuly, qasyndaǵy kombınat dırektory V.V. Gýrba májilisti ashyp, sóz kezegin Sátbaevqa berdi.
Sizder, osy, kendi qalaısha óndirip kelesizder? – degen suraqpen bastady Qazaq SSR Ǵylym akademııasynyń prezıdenti. Áýeli qaılamen, súımenmen, tipti kúrekpen. Odan keıin perforatorǵa kóshtińizder, kúrekti súıretpe qyrmalar aýystyrdy, táshkeler ornyna 2,5 tonnalyq vagonetkalar keldi. Bul degen arqalap kele jatqan júgińdi atan túıege aýystyrǵandaı ǵana! Al taý-ken ǵalymdary, onyń biri – áne ortalaryńda otyr – Ýahıt Sháripuly Sháripov, Taý-ken isteri ınstıtýtynda jerasty jumysyn tehnıkalandyrý laboratorııasyn basqarady, ózdiginen júretin alyp tehnıkalardy shahtaǵa túsirýge bolatynyn aıtady. Taý-ken isinde revolıýsııa jasaıtyn, ken qazýdy ondaǵan esege arttyratyn jańa tehnıka jasaımyz, - deıdi.
Osyndaı qyrýar jumysty Jezqazǵannyń keleshegi – jas ınjenerler bastamaı, kim bastaıdy? Búgingi barǵa máz bolmaı, keleshekti qııaldaý jastardyń úlesi bolsa kerek-ti. Al, Sizder, báz-baıaǵysha ákelerińnen qalǵan eski skreperdi dańǵyrlatyp súırete bergilerin keledi. Jezqazǵannyń arzan da tıimdi mysy kúni erteń kóbirek kerek bolmaq, osy jerde turǵyzylyp jatqan keń kólemdi qorytý zaýyty iske qosylǵan kezde, jospar ondaǵan ese ósedi. Sonda qaıtpeksizder? Taban astynda jatqan baı kendi shet elden tasımyz ba? Joq, joldastar, bul kendi alyp shahtalar salyp, qýaty mol tehnıkalar qoldanyp, qaýipsiz jáne arzan ádispen alýdyń jolyn izdeý qajet. Máselen, on jyldan soń, jıyrma jyldan soń kendi qalaı qazamyz, nemen jer betine kóterip, ony qandaı kólik túrimen tasımyz?
«Árıne, mundaı keleli is bir nemese bir top mamannyń qolymen jasalmaıdy, buǵan kóp ınjenerlerdiń, ǵalymdardyń kómegi kerek, qarajat, ýaqyt, sheberhana, eń bastysy- osydan birdeme shyǵady degen sheksiz senim, jumys isteýge ynta-jiger qajet», - dedi akademık Q.I. Sátbaev (M. Sarsekeev. Satbaev. -.M., «Molodaıa gvardııa», 1980).
Bolashaq úlken jumys osylaı bastalyp, Jezqazǵannyń 45-shi, 51-shi shahtalarynda jan-jaqty synaqtan ótkizilgen burǵylaý, tıeý, tasý, bekitý tehnıkalary alyp-shahta 55-te, dúnıede teńdesi joq ken óndirýdiń tehnıkalyq mádenıetin kóterip, rýda tasqynyn molaıtty.
Osy maqalanyń avtory – sol kezdegi 55-shi shahtanyń aýysym bastyǵy – osynshama qaınaǵan jumystyń basy-qasynda bolǵanyna, shahta ómiriniń mol tájirıbesinen qanyqqansha sýsyndaǵanyna, ol synaq keıin ǵylymǵa kelgeninde iske asqanyna dán rıza.
Qazba júıesi qoldanylatyn jerasty kenishterinde ár túrli kentirekterdiń esebinen jer astynda 30-35 paıyzǵa deıin rýda qalyp qoıatyn. Sol mol kendi qaldyrmaý úshin – Taý-ken isindegi jańa sala – ár túrli qazbalardy bos, paıdasyz úıindilermen toltyrmalap bekitip, al óz «qyzmetterin» atqaryp bitken kentirekterdi syrtqa shyǵaryp, olardan metall alý ádisi paıda boldy. Bul jańa ádis óziniń qoldaný aıasyn keńeıtip, qazir óz aldyna qazbalaý júıesi bar, san alýan tehnıkasy men tehnologııasy bar, ǵylymnyń da, óndiristiń de jańa túrine aınaldy.
Qanysh Sátbaevtyń jetekshiligimen jasalǵan, geologııa-mıneralogııa ǵylymynda teńdesi joq, jańa tujyrymǵa súıenilgen – metallogenııa men boljam arqyly Ortalyq Qazaqstan ken oryndaryn ashýdaǵy qyrýar jumystary úshin 8 ǵalymǵa Lenındik syılyq berildi.
1961 jyly (26-shy naýryz – 1-shi sáýir) Jezqazǵanda akademık Q.I. Sátbaev ózi basqaryp, Taý-ken isteri Instıtýtynyń mamandary qatysqan, Qaraǵandy sovnarhozy, Geologııa jáne jer qoınaýyn qorǵaý mınıstrligi jáne Jezqazǵan ken-metallýrgııa kombınaty ınjenerlerimen birigip ótkizgen Qazaq SSR Ǵylym Akademııasynyń kóshpeli sessııasyn aıryqsha ataı ótken jón. Buǵan KSRO Ǵylym Akademııasynyń 8 korr.-múshesi, 5 ǵylym doktory jáne 77 ǵylym kandıdaty qatysty. Qulaǵy estigen, kitaptarynan oqyp bilim alǵan ǵulama ǵalymdardy kózimen kórip, jergilikti mamandar bir kóterilip qaldy. О́zderi de búgingi kúnniń kókeıkesti máseleleri boıynsha baıandamalar jasady: Sh. Esenov, Ý.Sh. Sháripov, О́.A. Baıqońyrov, J.M. Qańlybaeva, D.O. Eshpanov, K.S. Salyqov, Á. Imanǵalıev, S.Q. Asatov ǵylymı tujyrymdaryn Jezqazǵannyń ken óndirisin jańa tehnıkalardy qoldanýdyń arqasynda birneshe esege kóbeıtýge bolatyndyǵyna arnady.
Eńbektin de zeıneti bar ekeni belgili – Teý-ken isteri ınstıtýtynyń professory Ý.Sh. Sháripov bastaǵan top 1971 jyly KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreattary atandy. Sóz joq, Q.I. Sátbaevtyń geologııaǵa sińirgen eńbegi ushan-teńiz, biraq Taý-ken ǵylymy akademıktiń aıtqandarynan eshqashan aýytqyǵan emes. Instıtýt ǵalymdary jumysynyń baǵytyn ken óndirýge keshendi tásilderdi paıdalanýǵa, kendi qalaı qaýipsiz, arzan jáne jumysshylarǵa qolaıly jaǵdaı jasaýǵa burdy.
Qanysh Imantaıuly jan-jaqty oqymysty bolyp, Qazaqtyń bas ǵylym ordasynyń prezıdenti retinde de qazaq eli ómirine baılanysty mádenıettiń, bilimniń, ekonomıkanyń, densaýlyqtyń, ǵaryshtyń salalaryna aralasyp, onyń birazynyń jumysyn ózi basqardy.
Ortalyq Qazaqstandaǵy óndiristi órkendetý úshin Ertis-Qaraǵandy kanalynyń jobasy men qurylysyn basqardy, ataqty kompozıtor A.V. Zataevıch akademıktiń aýzynan halyqtyń 25 án men kúıin jazyp aldy, arheologııalyq qazbalarǵa qatynasyp, Ulytaý mańyndaǵy Altyn shoqydan «Qarsaqbaı tasyn» taýyp, ondaǵy jazýdyń 1391 jylǵy Aqsaq Temir joryǵyna arnalǵanyn oqyp berip, murajaıǵa tapsyrtqyzdy. 1927 jyly Altyn-Orda handarynyń kemeńger keńeshisi, hany jáne ásker basy – Edige týraly syr ashatyn halyq jyry – «Er Edigeni» úlken alǵysóz jazyp, Máskeýde arab árpimen qazaqsha bastyryp shyǵardy.
Edige batyr týraly ańyz, dastan, qıssa-hıkaıany Qanysh Imantaıuly Sátbaev Sh. Ýálıhanovtan, Á.Dıvaevtan, V. Radlovtan jáne Muhtar Áýezovten keıin el arasynan jazyp alyp, jarııalap pikir aıtqan. Onda «Edige batyr» jyrynyń bizde 5-6 túrli nusqasynyń bar ekeni aıtylǵan. Bul jyrdyń qazaqtan basqa, tatar, bashqurt, qyrǵyz, qaraqalpaq tilinde jyrlanyp júrgen nusqalaryn qazaq oqyrmandary jaqsy biledi. Edige týraly bul tarıhı áńgimeni joǵaryda aıtylǵan halyqtar ǵana emes, Sibirdi, Orta Azııany, Edil boıyn, Soltústik Kavkazdy, Qyrym keńistigin jaılap, túrki tektes halyqtardyń kóbine málim ekeni kórsetilgen. Jyrdyń Túrkııa, Rýmynııa óńirine taraǵan nusqalary da kóńil aýdararlyq dep kórsetedi akademık Rahmanqul Berdibaev. Taǵy bir aıta ketýge laıyqty shyndyq, ol -Noǵaı ordasynyń 600 jyldyq mereıtoıyn qarashaı-sherkes eliniń qalalary men aýyldarynda, Stavrapol ólkesiniń, daǵystannyń, chechen-ıngýshetııanyń jáne Astrahan oblysynyń noǵaılar turatyn jerlerinde keńinen atap ótildi.
1926 jyly Tom tehnologııalyq ınstıtýtyn bitirip, taý-ken ınjeneri ataǵynyń geologııalyq barlaý mamandyǵyn alǵan jas ınjenerge Er Edige týraly pikir aıtý – bolashaq akademıktiń, sol kezde-aq bilimniń ár salasyna qushtarlyǵynyń aıǵaǵy edi.
1937 jyldan Ken-metallýrgııa ınstıtýtyn bitirýshi taý-ken, geolog jáne metallýrg mamandyqtary boıynsha, memlekettik emtıhan krmıssııasynyń tóraǵasy bolyp, qansha myń jas mamandarǵa ómirge joldama berdi. Q.I. Sátbaev osy kúngi paıdalanyp júrgen ǵylym salasyndaǵy jornaldardyń shyǵýynyń bastaýynda turyp, oǵan sińirgen ólsheýsiz eńbegin de aıtýymyz kerek.
Beken Qulja, óte kórkem shyqqan kitabynda (B. Kýldja. Sto let lıýbvı. -Almaty, 2002) jazady – «Q.I. Sátbaevtyń halqym degende júregi sútteı aq bolatyn, M.Áýezovke Máskeýde, MGÝ-de sabaq berip júrgen kezinde, ádeıi jolyǵyp – búkil halqymyzdan uıat, Muha, elge júr, qazaq degen aty bar elge birge qyzmet eteıik (bul 1954 jyl bolatyn), óler Stalın óldi – endi abaqtysymen qorqyta almas. Myna otyrǵan Ǵabıt (Músirepov) Jazýshylar Odaǵynan Joǵarǵy Keńeske depýtattyqqa usynylyp jatyr, bul SK-ǵa baryp seniń paıdańa óz kandıdatýrasyn qaıtyp alady. Al dál solaı bolǵanda saǵan eshkim tıise almaıdy», - deıdi.
Áńgimeni asa mańǵazdylyǵymen tyńdap otyrǵan M. Áýezov: - «MGÝ-dyń basshylyǵyna rahmetimdi aıtyp, óz ornyma leksııa oqıtyn professordy yńǵaılap, on kúnnen keıin elge attanamyn», - dep ýádesin berdi. Solaı boldy da.
Mine, alash alyby Qanysh Sátbaev zobalań zamannan saýsaqpen sanardaı ǵana qalǵan qazaq zııalylary bir-birin osylaı qorǵaǵan. Otany óz akademıginiń eńbegin baǵalap, tórt márte Lenın jáne «Uly Otan soǵysy» ordenderimen marapattady, Lenın jáne Memlekettik syılyqtarynyń ıegeri atandy. Ǵaryshta № 2402 «Sátbaev» atty juldyz Kúndi 3 jyldaı ýaqyt ishinde aınalyp ótip, shartarapqa Jerdiń bir shetinde Qazaq eli bar, sol elde HH ǵasyrda ómir súrip, ǵylymdy kótergen, ony óz eli úshin ǵana emes, búkil adamzat ıiligine pash etken – Qanysh Imantaıuly turǵan – dep jar salyp júrgendeı.
Taý-ken ǵylymynda Sátbaev izimen Qazaq UǴA-nyń akademıkteri О́.A. Baıqońyrov, Á.S. Saǵynov, J.S. Erjanov, A.J. Mashanov, Sh.M. Aıtalıev, B.R. Raqyshev, N.S. Búktikov; UǴA-nyń korrespondent-músheleri Á.Sh. Mýsın, J.M. Qańlybaeva, T.M. Ermekov, L.S. Shamǵanova, S.J. Ǵalıev syndy ǵalymdar osy ǵylymdy alǵa jyljytty, jastary – osy qıynshylyǵy mol zamanda shydamdylyq kórsetip, ómir men ǵylymnyń arasyndaǵy jeńisterimen kórinip júr.
Ýaqyt degen zymyrap ótip barady, ony toqtatý múmkin emes. Qazaq eli egemendigin aldy. Q.I. Sátbaevtyń izbasary, Eńbek Eri V.I. Shtıfanov ta dúnıeden ozdy.
1994 jyldary Qazaqstanda óndiristi jekeshelendirý úderisteri júre bastady. Jerdi jeke menshikke alǵandar shyǵa bastady. Jezqazǵandaǵy «О́lke taný» murajaıyna kelgen kisiler Q.I. Sátbaev bastaǵan jumystardy osy kúngisine deıin damytqan, sol óńirdegi mys keninen shyǵatyn metaldarmen el baılyǵyn molaıta túsip, jastarǵa dańǵyl jol ashyp bergenin kóredi.
Oraz BAIMURATOV, UǴA akademıgi,
Narıman JALǴASULY, t.ǵ.d., professor
